Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ξαναβρήκαμε τ” αυγά και τα καλάθια!

Posted by sarant στο 6 Μαρτίου, 2009


egg-basket-largeΗ φράση είναι πασίγνωστη. Χάσαμε τ” αυγά και τα καλάθια. Τη λέμε για κάποιον που έπαθε ολοκληρωτική καταστροφή ή για κάποιον που τα έχει χάσει και έχει πελαγώσει. Χρησιμοποιείται συχνά, τόσο στην καθημερινή ομιλία όσο και στον δημοσιογραφικό λόγο. Για παράδειγμα, πριν από μερικές εβδομάδες στο Βήμα ο Αντώνης Καρακούσης έβαλε τίτλο του άρθρου του «Χάνοντας τ” αυγά και τα καλάθια» και μέσα στο άρθρο υποστήριξε ότι η κυβέρνηση έχει χάσει τ” αυγά και τα καλάθια.

Τη φράση τη θυμήθηκα σήμερα, διότι κάποιος την είχε καταχωρήσει στη βάση δεδομένων του slang.gr, ενός εξαιρετικού ιστότοπου που επιχειρεί να καταγράψει, με εθελοντικά δημοσιεύματα των μελών του, τη γλώσσα των νέων, την αργκό, τη σλαγκ. Κι αν μου πείτε ότι η φράση «έχασε τ” αυγά και τα καλάθια» δεν ανήκει στην αργκό, θα συμφωνήσω μαζί σας, αλλά οι συνεργατικοί ιστότοποι έτσι είναι, δημιουργούνται απ” όλους, μαζί και ανθρώπους που έχουν άλλα κριτήρια από τα δικά μας. Όμως, ο καλός ο μάστορας ξέρει να ξεχωρίζει την ήρα από το στάρι. Αλλά πλατειάζω.

Τη φράση τη θυμήθηκα, έλεγα, διότι στο λήμμα του slang.gr αναφερόταν μια εντελώς αστήριχτη εξήγηση για την προέλευση της φράσης. Το κακό είναι ότι η εξήγηση αυτή, που προέρχεται από το βιβλίο «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις» του Τάκη Νατσούλη, έχει αναδημοσιευτεί και αλλού, ακόμα και στην εφημερίδα «Τα Νέα» (και μάλιστα δυο φορές τα τελευταία χρόνια: 12.3.2003 και 18.3.2004). Και όσο  αναδημοσιεύεται μια πατάτα, τόσο ριζώνει. (Για να μην παρεξηγηθώ: ο Νατσούλης έχει μαζέψει πολύ υλικό στο βιβλίο του· δυστυχώς, η έλλειψη συστήματος, η τσαπατσουλιά στην παράθεση των πηγών και η τάση του να προσπαθεί να βρει ζορ ζορνά μια ιστορική εξήγηση για κάθε φράση, μειώνουν την αξία του έργου του).

Αλλά ποια είναι επιτέλους η περίφημη εξήγηση του Νατσούλη; Διαβάστε, από το δημοσίευμα των Νέων:

Για κάποιον που τρομάζει ή σαστίζει εύκολα, συνήθως λέμε «έχασε τ” αυγά και τα καλάθια». Η φράση αυτή έμεινε στις νεώτερες γενιές από το 1688, όταν την Αθήνα είχε καταλάβει ο Μοροζίνης με τα στρατεύματά του. Την εποχή εκείνη είχε πέσει πανώλη και τα κρούσματα ήταν χιλιάδες. Οι στρατιώτες του Μοροζίνη είχαν αρχίσει να αποδεκατίζονται. Τα χωράφια γύρω από την Αθήνα είχαν μετατραπεί σε νεκροταφεία. Τότε, πολλοί Αθηναίοι για να σωθούν πήραν τις οικογένειές τους και τράβηξαν για τα νησιά. Ανάμεσα σ” εκείνους ήταν και ο Ιωάννης Ντερζίνης ή Ντερτσίνης, που έκανε εμπόριο αυγών. Για να μην αφήσει το εμπόρευμά του να χαλάσει, αποφάσισε να το πάρει μαζί του, με την ελπίδα να το πουλήσει. Όμως, στον δρόμο τούς επιτέθηκαν Αλγερινοί κουρσάροι και τους έπιασαν. Οι νέοι κρατήθηκαν αιχμάλωτοι, ενώ τον Ντερτσίνη, που ήταν ηλικιωμένος και άρρωστος, τον άφησαν ελεύθερο. Έτσι, αναγκάστηκε να γυρίσει πίσω στην Αθήνα. Και όπως γράφει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Τάκης Νατσούλης στο βιβλίο του «Λέξεις και Φράσεις Παροιμιώδεις» (Εκδόσεις Σμυρνιωτάκης), αρκετοί τον επισκέπτονταν για να μάθουν για την τύχη των συγγενών τους που είχαν πιαστεί αιχμάλωτοι από τους Αλγερινούς. Σε μια Αθηναία που έχασε τον άντρα της και έκλαιγε σπαρακτικά, ο Ντερτσίνης τής είπε: «Η αφεντιά σου κλαις για τον άντρα σου. Αμ, τι να πω κι εγώ ο κακομοίρης που έχασα τ” αυγά και τα καλάθια»; Η φράση του αυγουλά έμεινε μέχρι τις μέρες μας, με διαφορετική όμως σημασία.

Τώρα, εγώ κάπου έχω ξαναγράψει ότι όταν βλέπω μια παροιμιακή φράση να εξηγείται με αναφορά σε ιστορικό πρόσωπο, κουμπώνομαι. Η πείρα μου λέει ότι το 90% των εξηγήσεων που παραπέμπουν σε ένα ιστορικό γεγονός, πρόσωπο κτλ. είναι κατασκευασμένες εκ των υστέρων. Όμως, το κακό είναι ότι αυτές οι ευφάνταστες εξηγήσεις είναι πολλές φορές τρομαχτικά δύσκολο ν” ανασκευαστούν -είναι αυτό που λέω για τον παλαβό που πετάει άσκεφτα την πέτρα στο πηγάδι και πρέπει σαράντα γνωστικοί να πολεμήσουν να τη βγάλουν. Πώς να αποδείξεις ότι ένα γεγονός δεν συνέβη;

Όμως ο θεός αγαπάει και τον νοικοκύρη. Διότι η φράση αυτή, επειδή έχει σαν βασική της λέξη το «αυγό», βρίσκεται στο δημοσιευμένο τμήμα των Παροιμιών του Πολίτη (από το Α ως την αρχή του Ε, ενώ τα υπόλοιπα μένουν να τα τρώει το σαράκι σε κάποιαν αποθήκη, προς δόξαν του ελληνικού κράτους που δεν μπορεί να διαθέσει ένα μικρό κλάσμα απ” όσα τσέπωσαν οι βαλτοπεδινοί για να τυπωθεί ένα πραγματικά εθνικό έργο!). Και ανατρέχοντας στον Πολίτη, δεν βρίσκω μεν τίποτε για τον Μοροζίνι, τον Ντερζίνη και λοιπούς αγρίους, βρίσκω όμως ότι την παροιμιώδη αυτή φράση την έχει καταγράψει ο Βάρνερ στη συλλογή του. Ποιος Βάρνερ; Ο Λέβινους Βάρνερ, ένας ανατολιστής που έζησε πολλά χρόνια στην Κωνσταντινούπολη ως εκπρόσωπος της ολλανδικής κυβέρνησης και έγραψε της παναγιάς τα μάτια, μεταξύ των οποίων ελληνικό ενδιαφέρον έχει η συλλογή παροιμιών τις οποίες συγκέντρωσε, και που διασώζουν μάλιστα τη λαλούμενη μορφή της γλώσσας μας, διότι ο Βάρνερ δεν ήταν λογιότατος να εξαρχαΐζει τις παροιμίες, τις κατέγραφε όπως τις άκουγε· ενώ ο ιερομόναχος Παρθένιος Κατζιούλης, που επίσης καταγράφει την παροιμία (λίγο αργότερα) θεωρεί καλό να της αλλάξει τα φώτα: Απίεσαν ωά και κάλαθοι, γράφει.

Ενώ ο Βάρνερ καταγράφει: «Έχασε τα αυγά και το καλάθι». Και την εξηγεί, λατινικά: Notatur totius facultatis ruina. Πρόχειρα καταλαβαίνουμε ότι η παροιμία σημαίνει ότι κάποιος καταστράφηκε ολοσχερώς. Όταν έρθει ο λατινιστής υπηρεσίας, ίσως διορθώσει αυτή την πρόχειρη απόδοση.

Το πιο σημαντικό: ο Βάρνερ, τιμημένο να “ναι τ” όνομά του, έφυγε από τον μάταιο τούτο κόσμο το 1665. Πότε έγραψε τη συλλογή του δεν ξέρουμε, διότι δεν την εξέδωσε σε βιβλίο, στα χαρτιά του βρέθηκε, αλλά πάντως όχι αργότερα από το 1665. Άρα, αποκλείεται να ισχύει η ευφάνταστη εξήγηση του Νατσούλη, ότι η φράση γεννήθηκε από ιστορικό γεγονός που έγινε το 1688, διότι ο Βάρνερ ήταν μεν μέγας και τρανός ανατολιστής αλλά προφήτης δεν ήταν! Είπαμε, ο θεός αγαπάει τον νοικοκύρη καμιά φορά.

Οπότε; Και τι θα κάνουμε χωρίς Ντερζίνη; Πώς θα εξηγήσουμε τη φράση; Μα, δεν θέλει και πολλή φιλοσοφία, δεν είναι δα και τόσο σπάνιο συμβάν να πηγαίνει ο αυγουλάς στο παζάρι να πουλήσει την πραμάτεια του και να του τύχει στο δρόμο καταιγίδα ή να τον κλέψουν ενώ κοιμάται ή να πάθει κάτι άλλο και να χάσει και τ” αυγά και τα καλάθια! Όχι ένας, μα χίλιοι δεκατρείς αυγουλάδες θα “χουν πάθει παρόμοιες συμφορές στο παρελθόν. Από εκεί ασφαλώς θα βγήκε η φράση. Κι όμως, πολύς κόσμος νιώθει ανασφάλεια αν δεν έχει προσδιορισμένη, επώνυμη προέλευση. Ενώ τους πετάς έναν Τζερτζίνη στα μούτρα, χωρίς καμιά πηγή, χωρίς καμιά βάση, και το δέχονται ασμένως. Και το αναπαράγουν, και το αναδημοσιεύουν, και το βάζουν και στα «Νέα». Και μάλιστα δυο φορές, για να το εμπεδώσουμε.

Τελειώσαμε; Σχεδόν. Πριν κλείσω, να πω ότι η φράση «έχασε τ” αυγά και τα καλάθια» πολύ συχνά ακούγεται σε παραλλαγή: «έχασε τ” αυγά και τα πασχάλια». Κανονικά, αυτή η φράση είναι λαθεμένη, συμφυρμός της «έχασε τ” αυγά και τα καλάθια» και της «έχασε τα πασχάλια» που τη λέμε για κάποιον που τα έχει χαμένα, όπως τον παλιό καιρό οι παπάδες που έχαναν τους τυφλοσούρτες τους και δεν ήξεραν πότε πέφτει το Πάσχα. Κι επειδή το Πάσχα είναι δεμένο με τ” αυγά τα κόκκινα, εύλογο είναι να συμφύρονται οι δυο φράσεις. Και μάλιστα χωρίς να έχει βάλει το χεράκι του κανείς Ντερζίνης ή Τζερμπίνης.

About these ads

38 Σχόλια to “Ξαναβρήκαμε τ” αυγά και τα καλάθια!”

  1. neostipoukeitos said

    Εξαιρετικό, εξαιρετικότατο ποστ, Νίκο: μπράβο και φχαριστούμε. Το μόνο που μένει ανεξήγητο, ίσως γιατί είναι αδύνατο να εξηγηθεί, είναι το πώς διάλο ξεφύτρωσε αυτός ο Ντερζίνης, που μας έρχεται πλήρως εξοπλισμένος με επάγγελμα, τόπο κατοικίας, χρονολογίες κτλ., σαν να πρόκειται για υπαρκτό πρόσωπο με ληξιαρχικά εχέγγυα. Το πράγμα μ” ενδιαφέρει, γιατί παρόμοιες ιστορίες βρίσκει κανείς, για παράδειγμα, στα αρχαία σχόλια του Αριστοφάνη, όπου οι σχολιαστές πασκίζουν να βρουν ντε και καλά πληροφορίες (όνομα πατρός, επάγγελμα, ιδιότητα) για ονόματα που αναφέρει εν παρόδω ο κωμικός και που μας είναι άγνωστα από αλλού. Μάλιστα, σε καναδυό περιπτώσεις είναι βέβαιο ότι τα ονόματα δεν ανήκουν σε πραγματικά πρόσωπα, αλλά είναι παρατσούκλια που πήραν προαγωγή κι έγιναν ανθρωπωνυμικά, λίγο πολύ όπως ο δικός μας ο Λωλοστεφανής, η κουτσή Μαρία, ο Χατζημάρκος των Κυπρίων («εμείναμε σαν έμεινεν ο Χατζημάρκος πέρσι» κ.ά.).

    Η μετάφραση από τα λατινικά του Βάρνερ είναι, βέβαια, σωστή. Προτείνω να διοριστείς μόνιμος λατινιστής υπηρεσίας. :-)

  2. Παντως, μιας και πιασαμε τα πτηνοτροφικα, αμα περασομε στα γαλακτοκομικα, ξερουμε απο ποιον βγηκε η παροιμια «οτι κλωτσαει την καρδαρα».
    Απο τον Θ. Παγκαλο, φυσικα! Χοχοχο…

  3. sarant said

    Σκύλε ΒΚ, το αντίστοιχο της Παγκαλοπαροιμίας το έχω βρει στον Λιβάνιο. Προειδοποιεί, σε επιστολή του, κάποιον φίλο του να προσέξει τις κινήσεις του, «μη την εν τη παροιμία μιμείσθαι βουν μηδ” ο ημέλχθη γάλα λακτίσαντα εκχέαι». Ανκαι οι αρχαίοι παροιμιογράφοι έχουν «Σκυρία αίξ», η σκυριανή κατσίκα (που έχυνε το γάλα κτλ.)

    Τιπούκειτε, ωραίο με τον Χατζημάρκο, δεν το ήξερα!

  4. neostipoukeitos said

    Νίκο, αυτό με τον Χατζημάρκο λέγεται σε περιπτώσεις αμηχανίας, αδιεξόδου κ.τ.ό. Είναι, λίγο πολύ, ανάλογο με το «έμεινε στα κρύα του λουτρού» ή, ω της συμπτώσεως, με το «έχασε τ’αβγά και τα πασκάλια». Έχει πάντως ενδιαφέρον ότι το πάθημα του Χατζημάρκου είναι και χρονικά προσδιορισμένο («πέρσι»), όπως και η δράση του Ντερζίνη ή της Μιχαλούς, για να θυμηθούμε το παλιότερο κείμενό σου.

    Πολύ ενδιαφέρον αυτό με την καρδάρα του Λιβάνιου! Μήπως έχει τίποτα και για τη γίδα που τριβότανε στη γκλίτσα του τζομπάνη; :-)

  5. Μαρία said

    Δηλαδή εμείς που χάνουμε αναντάν μπαμπαντάν όχι τα καλάθια αλλά τα πασχάλια πρέπει ν” αλλάξουμε γλωσσικές συνήθειες, οι χαμένοι;

  6. Μπουκανιέρος said

    Μπράβο, μπράβο (ή μάλλον «μπράβι», :-) αφού είναι δύο-τρεις οι εργάτες: ο Βάρνερ, ο Πολίτης κι ο νοικοκύρης).
    Και χωρίς την απόδειξη, πάντως, η εσωτερική δομή της φτιαχτής ιστορίας είναι για γέλια (π.χ. δεν ταιριάζει καθόλου σε αυγά) κι είναι φανερό ότι είναι τραβηγμένη απ” τα μαλλιά (αυτό πάλι ποιος να το είπε άραγε;).
    Κι έπειτα, ανεξάρτητα κι απ” την απόδειξη κι απ” τη γελοιότητα, εμένα μου φαίνεται προφανές ότι ετυμολογίες τέτοιου είδους δε στέκουν, δε μπορεί να στέκουν ποτέ. Κι αυτή είναι η μοναδική μου διαφωνία Νίκο, δηλ. διαφωνώ με την επιφύλαξή σου όταν λες «το 90% των εξηγήσεων».

  7. neostipoukeitos said

    Η πλάκα είναι (όπως υπαινίσσεται και ο Μπουκανιέρος) ότι ο Ντερζίνης πήρε, λέει, τ’αβγά κρουαζιέρα στο Αιγαίο, για να μην τ’αφήσει στην Αθήνα και του χαλάσουνε! Μάλλον υπολόγιζε να τα φυλάξει στο ψυγείο του καραβιού. Μα πού στο καλό τα βρίσκει όλα αυτά ο Νατσούλης; Απ” τη γκλάβα του τα κατεβάζει; Με άλλα λόγια, το ερώτημα παραμένει: ήταν υπαρκτό πρόσωπο ο Ντερζίνης; Και αν όχι, τότε πού τον ξετρύπωσε ο Νατσούλης;

  8. φούφουτος said

    Μαρία, με το χέρι στην καρδιά: «αναντάν μπαμπαντάν» το ήξερες απ” τους γονείς σου ή το διόρθωσες αφότου έμπλεξες με τις μη ινδοευρωπαϊκές γλώσσες; έκανες δηλαδή όπως άλλοι που το ταπεραμέντο το λένε «τεμπεραμέντο»;
    Γιατί εγώ «αναντάμ παπαντάμ» το ξέρω.

    Αν μου πεις ειλικρινά, θα σου αποκαλύψω κι εγώ επώνυμο, πατρώνυμο, διεύθυνση κατοικίας, ΑΦΜ, ΑΤ, χρώμα οφθαλμών και κοινωνικά φρονήματα:

    1. του ψευτοθόδωρου
    2. του μουγγοθόδωρου
    3. του Στέλιου του μπεκρή (γι” αυτόν έχετε ήδη μία ένδειξη: τα βράχια της Πειραϊκής)
    4. του Φώτη (τι θα πει «ποιου Φώτη;» Αυτού με τα τρελά, ντε!)

    Επίσης, από άριστα πληροφορημένες πηγές διαθέτω τα ανωτέρω στοιχεία για το ράφτη ο οποίος έφτιαξε το ασημένιο σπαγγάκι με το οποίο έκλεισε ο Αίολος το ασκί με τους ανέμους το οποίο έδωσε στον Οδυσσέα. Αυτό θα σας κοστίσει όμως κάτι παραπάνω!

  9. Μαρία said

    Φούφουτε, άκουγα και τα δύο. Οι ελληνόφωνοι το έλεγαν όπως εσύ αλλά οι τουρκόφωνες γριές στη γειτονιά μου όπως το έγραψα. Προτείνεις να γυρίσω στο παπαντάμ;
    Το άλλο το λέμε ταμπεραμέντο.

  10. sarant said

    @Μαρία: έχεις καλή παρέα, τ” αυγά και τα πασχάλια τα έλεγε (έγραφε) ο Τόλης ο Καζαντζής.
    @Μπουκανιέρε, ίσως πρέπει ν” ανεβει το 90%, αλλά είμαστε γενναιόδωροι.
    @Νεοτιπούκειτε, μ” έβαλες σε μπελάδες. Ο Νατσούλης ως πηγή για τον Ντερζίνη αναφέρει τον ιστορικό Αθ. Υψηλάντη, του 18 αιώνα. Ο οποίος πράγματι έχει γράψει βιβλίο που το έχει η Ανέμη, και το κατέβασα. Δεν το διάβασα όλο και δεν θα το διαβάσω, αλλά στο κεφάλαιο για το έτος 1688 λέει απλώς ότι ο Μοροζίνης γκρέμισε τον Παρθενώνα. Για τον Ντερζίνη, δεν λέει. Παρέμπ, από το βιβλίο του Υψηλάντη είδα ότι το 1457 ο Δημ. Παλαιολόγος δεσπότης του Μωρέως έγραψε στον Μωάμεθ, «Έλα να πάρεις τον τόπον, να ησυχάσωμεν».

  11. φούφουτος said

    Μαρία, όχι, δεν προτείνω τίποτε, κι αν το λες όπως το λες επειδή έχεις βιώματα, πάω πάσο.

  12. Μπουκανιέρος said

    Τιπούκειτε, το τελικό ερώτημα είναι: ήταν υπαρκτό πρόσωπο ο Νατσούλης;

  13. Μαρία said

    Νίκο, ίσως όλη η βόρεια Ελλάδα λέει πασχάλια. Νόμιζα μάλιστα οτι αυτό είναι το σωστό και οι νεότεροι το διόρθωσαν, επειδή δε καταλάβαιναν τα πασχάλια.
    Σήμερα όμως διαφωτίστηκα πλήρως.

  14. neostipoukeitos said

    Μάλλον θα συμφωνήσω με τη Μαρία. Κι εγώ πασκάλια ήξερα, τα καλάθια μού φαίνονταν ανέκαθεν κάπως ξενέρωτο υποκατάστατο. Πλην άλλαι μεν βουλαί ανθρώπων, άλλα δε Σαραντάκος κελεύει. :-)

  15. Καναλιώτης said

    NeosTipoukeitos : Η πλάκα είναι (όπως υπαινίσσεται και ο Μπουκανιέρος) ότι ο Ντερζίνης πήρε, λέει, τ’αβγά κρουαζιέρα στο Αιγαίο, για να μην τ’αφήσει στην Αθήνα και του χαλάσουνε! Μάλλον υπολόγιζε να τα φυλάξει στο ψυγείο του καραβιού.

    NeosTipoukeitos, τα αυγά δεν χρειάζονται ψυγείο για εβδομάδες.

  16. Καναλιώτης said

    Διαβάζοντας το κείμενο και τα σχόλια σκέφτηκα ότι σίγουρα υπήρχε η φράση πριν τον Ντερτσινή. Ο Ντερτσινής όμως την χρησιμοποίησε (ίσως γνωρίζοντάς την) και με αυτόν τον τρόπο της έδωσε και ιστορική υπόσταση.

  17. neostipoukeitos said

    @Μπουκανιέρος (σχόλιο 12): Ο Νατσούλης ήταν υπαρκτό πρόσωπο, το βεβαιώνω! Φαντάζομαι πως τώρα θα’χει εκδημήσει εις τας αιωνίους μονάς, αλλά εμένα που με βλέπετε τον είχα δει από κοντά το 1992 ή 1993.

    @Καναλιώτης: Εγώ πάντως δεν θα “τρωγα αβγά απ” τον Ντερζίνη :-) Δίκιο έχεις πάντως, τέσσερεις-πέντε βδομάδες βαστάει το αβγό (αν και χαλάει η γεύση του). Το θέμα είναι πόσο θα κρατούσε η κρουαζιέρα στα νησιά: όπως αποδείχτηκε, παρακράτησε.

  18. espectador said

    Νικο φωτοδοτη! Μου αρεσαν-εκτος των αλλων-το ζορ ζορνα (το ελεγε και η μαννα μου).Προκυπτουν απο τα γραφομενα δυο ακομη προσωπικες αποριες: Του αλλαξε τα φωτα και το της παναγιας τα ματια. Τι? Να ελθω την Δευτερα με τον κηδεμονα μου?

  19. sarant said

    @Καναλιώτη: Μάλλον ο Νατσούλης έδωσε ιστορική διάσταση στον Ντερτσινή.
    @Espectador: Το «έκλεψε της Παναγιάς τα μάτια» δηλώνει όχι απλώς ότι έκλεψε πολλά αλλά και την έλλειψη κάθε ηθικής αναστολής. Η φράση θα ξεκινάει από ιερόσυλους, που έκλεβαν αναθήματα από εκκλησίες -ίσως και από πιο πίσω, αφού τα αγάλματα στους προχριστιανικούς ναούς είχαν μάτια από πολύτιμους λίθους. Το «μου άλλαξε τα φώτα» εικάζω πως θα γεννήθηκε όταν στα σπίτια άρχιζαν να βάζουν ηλεκτρικό αντικαθιστώντας τα φώτα πετρελαίου, με την ταλαιπωρία που είναι φυσικό επακόλουθο: σκαψίματα σε τοίχους κτλ. Αλλά αυτό είναι δική μου μαντεψιά, δεν έχω χρονολογήσει τη φράση για να ξέρω με βεβαιότητα.

  20. ηλε-φούφουτος said

    Άσχετο λεξικογραφικό αλλά είπα να το μοιραστώ μαζί σας, γιατί το χάρηκα!

    Στα 18 μου είχα διαβάσει το «Τρίτο Στεφάνι». Από τότε μού είχε καρφωθεί η λέξη «κοψού». Ο συγγραφέας της είχε δώσει τέτοια θέση στη ροή της αφήγησής του, που δεν περνούσε απαρατήρητη. «Είναι κοψού», λέει για μια γειτόνισσα η Εκάβη, κι αυτό υποτίθεται ότι τα εξηγούσε όλα. Τράβα, αναγνώστη, να καταλάβεις το χρησμό!

    Πέρασαν χρόνια (δεν λέω πόσα!) και έρχεται «πρόσωπο» ολλανδόφωνο και μου δανείζεται το βιβλίο να το διαβάσει στα Ελληνικά και ποια απορία, λέτε, βρήκε να με ρωτήσει από ολόκληρο μυθιστόρημα; «Τι είναι κοψού;»

    Το γκούγκλισα και το πρώτο κιόλας αποτέλεσμα που μου έδωσε είχε και εξήγηση: http://www.digital-camera.gr/index.php?option=photos&action=view&photo_id=14698&new_lang=en&new_lang=gr

    Ξέρει κανείς σας λεξικό που να το καταγράφει;

  21. espectador said

    Δεν θυμαμαι το «τριτο στεφανι» αλλα «κομψου» λενε εδω οι σλαβοφωνοι (Πομακοι) την κυρια. Καποια σχεση?

  22. Μαρία said

    Φούφουτε, το λέει για τη Φρόσω; Επειδή το τρίτο στεφάνι μου έχει πέσει θύμα της ελληνικής βιβλιοφιλίας, δώσε μια παραπομπή σε κεφάλαιο, γιατί με έβαλες σε περιέργεια και θέλω να δω πώς το αποδίδει ο Λακαριέρ (βλέπεις μου έμεινε μόνο η γαλλική μετάφραση).

    Το αρσενικό πώς θα κάνει; Κατά το γλεντζές ή το καφετζής;

  23. ηλε-φούφουτος said

    @espectador komşu στα Τούρκικα σημαίνει «γείτονας/ γειτόνισσα». Την ίδια σημασία δίνει το ονλάιν λεξικό για τα Πομάκικα στο «κομσούε». Τα Πομάκικα είναι μεν σλάβικα αλλά με πολλά τουρκικά δάνεια. Όπως καταλαβαίνεις, σε κοινωνίες κλειστές και μικρές όπως τα πομακοχώρια από την προσφώνηση «γειτόνισσα» στην προσφώνηση «κυρία» απέχουμε ένα τόσο δα πηδηματάκι.
    Η αλήθεια είναι η λέξη στον Ταχτσή περίμενα να σήμαινε κάτι αρνητικό όπως «γυναικούλα», «κυράτσα», οπότε το τούρκικο «γειτόνισσα» θα μπορούσε να είναι η πραγματική αφετηρία του «κοψού» και το «κόψε ράψε» που λέει ο φωτογράφος να είναι παρετυμολογία. Συνηθισμένη είναι η περίπτωση να χρησιμοποιείται χαϊδευτικά μια λέξη υβριστική (π.χ. σουρτούκω, σουρπουίνα, σκατούλα κλπ.).

    Μαρία, το «πρόσωπο» που έχει το βιβλίο μου δεν μπορώ να το εντοπίσω για να σου απαντήσω. Θα μου έλυνε κι άλλες απορίες γιατί έχει την ολλανδική μετάφραση καθώς και το Πομακο-ελληνικό λεξικό του Θεοχαρίδη.

  24. Μαρία said

    Ο τούρκικος γείτονας είχε επιζήσει στη φράση «Τι το πέρασε, κομσού καπουτζίκι;» για κάποιον που ταξίδευε συχνά σε μακρινά μέρη.

  25. ασχετο ..μπηκα σ’αυτό το
    slang.gr ..καταπληκτικο!!

  26. sarant said

    Μαρία, κι εγώ έχω περιέργεια πώς αποδόθηκε το «κοψού» συν τοις άλλοις επειδή δεν το εξηγεί καθαρά ο Ταχτσής. Πήγαινε στο Κεφάλαιο 2, σελ. 18 του ελληνικού δηλαδή η δεύτερη σελ. του Κεφ. 2, είναι η πρώτη επίσκεψη της κυραΕκάβης στη Νίνα. Η Μαριέττα, η υπηρέτρια, λέει πως ήρθε η Ερασμία «με μια κοψού». Και εξηγεί η Νίνα ότι «Κοψούδες έλεγε όλες τις γνωστές ή άγνωστες που δεν της γέμιζαν το μάτι». Και αμέσως πιο κάτω, για τη μάνα του άντρα της του Αντώνη, «Κοψού την ανέβαζε, κοψού την κατέβαζε. … Ήταν η Κοψού με κεφαλαίο Κ». Εκ πρώτης όψεως, σημαίνει «αντιπαθητικιά» ή… ;

  27. Μαρία said

    Νίκο ο Λακαριέρ το αποδίδει pecore, ψωριάρα (ψωροϋπερήφανη)και αυθάδης μαζί. Δεν είχα ξανακούσει το χαρακτηρισμό και τον είδα στο Ρομπέρ, αλλά η μετάφραση είναι του 67, πριν γίνει στην Ελλάδα μπεστ σέλερ.

  28. nickel said

    Κατάφερα και βρήκα ανάμεσα στα λίγα σπάνια βιβλία που έχω (και που θα πρέπει να κληροδοτήσω σε κάποια βιβλιοθήκη ή καλύτερα σε κάποιον φιλότιμο ιδιοκτήτη μηχανήματος σάρωσης) την αγγλική μετάφραση του Leslie Finer, “The Third Wedding” (Penguin, 1967, πρώτη έκδοση Alan Ross Ltd, 1967). Εκεί έχουμε shrew, στρίγγλα.

    I could see she had no intention of being the first to speak. I knew her ways. ‘Who is it?’ I said. ‘Nobody.’ – ‘What do you mean, nobody. I heard the bell.’ – Ooof! It’s nobody, I tell you.’ That’s how she used to speak to me. ‘It’s Erasmia,’ she finally condescended to tell me, ‘with some shrew or other.’
    For Marietta, Erasmia was ‘nobody’, just as Odysseus was for Polyphemus. So it is some stranger, I said to myself. I was right. But I had no idea who it might be. One of those queer characters Erasmia has met at holy Ephemia’s place, I thought to myself, otherwise Marietta wouldn’t have called her a shrew. Shrew was the name she used for any woman she didn’t take a fancy to, whether she was a friend or a stranger.
    The trouble was she had the habit of calling Antoni’s mother ‘the shrew’. It was ‘the shrew’ here and ‘the shrew’ there. It just came naturally – she was the shrew with a capital s. We’d caught the habit and we called her the shrew, too, when Antoni wasn’t at home. I used to tremble at the thought that it might slip out accidentally one day when he was there.

  29. ηλε-φούφουτος said

    Νίκο, καλά κάνει και δεν το εξηγεί καθαρά ο Ταχτσής, γιατί σ” αυτή τη θολούρα που προκαλεί η ιδιωματική λέξη βασίζεται όλο το εφέ. Η μνήμη μου με πρόδωσε ως προς το ποιος έλεγε το «κοψού» αλλά το εφέ που έκανε η λέξη μού έμεινε ανεξίτηλο.

    Εγώ αναρωτιέμαι τι παραπάνω ήξερε ο ξένος μεταφραστής για την κοψού. Γιατί καλά αν το έψαξε, αν δεν το έψαξε όμως κι αποφάσισε να λύσει το γόρδιο δεσμό μόνος του, δεν είχε παρά να λάβει υπόψη του την επικοινωνιακή κατάσταση (μια λαϊκή γυναίκα χαρακτηρίζει μειωτικά μιαν άλλη γυναίκα κοινωνικά λίγο ανώτερη απ την ίδια) και οπ ξεπηδά η λέξη που σημαίνει κάτι σαν «γυναικούλα» ή «ψωροπερήφανη» (ο Άγγλος με το «στρίγγλα» του μου φαίνεται λίγο μακριά από τα ελληνικά ειωθότα – αυτό το χαρκτηρισμό τον χρησιμοποιούν συνήθως άντρες).

  30. ηλε-φούφουτος said

    εεε, ναι… και για να συνεχίσω…
    το κλειδί νομίζω βρίσκεται στο πώς χρησιμοποιούν τη λέξη όσοι τη χρησιμποιούν και ποια είναι η ετυμολογία της.

    Στα γενικά λεξικά που έχω δεν βρήκα τίποτα. Σε ένα «Γλωσσάρι ρουμελιώτικης ντοπιολαλιάς» βρήκα το «κοψιάς = φλύαρος»

    Η πληροφορία που μας έδωσε ο espectador για τα Πομάκικα μ” έκανε να σκεφτώ τον Τούρκο γείτονα. Έτσι πρόχειρα που τα βλέπω, το πράγμα μού φαντάζει προς το παρόν ως εξής:

    τουρκ. komşu ˃ κομψού ˃ κοψού ˃ (αναλογικά για άντρες) κοψιάς

    Όσο για τη σημασία, επειδή η κατάληξη -ού ερμηνεύεται από τον Έλληνα ομιλητή ως θηλυκό γένος, έχουμε:

    «γειτόνισσα» ˃ «γυναίκα της γειτονιάς» ˃ (κάθε ιδιότητα που αποδίδει κανείς στη γυναίκα της γειτονιάς, από «φλύαρη», «αναξιοπρεπής» έως «τσαχπίνα και καπάτσα»΄ έχω ακούσει π.χ. άνθρωπο να φωνάζει σε γυναίκες που μαλώνανε όχι πολύ κόσμια «Τι κάθεστε και φωνάζετε έτσι, σα γυναίκες της γειτονιάς») ˃ (ειδικότ. και με παρετυμολογική επίδραση του / κόβει και ράβει η γλώσσα της/) «φλύαρη».

    Αναμένωμεν εξελίξεις!

  31. Μαρία said

    Ηλεφού, ο Λακαριέρ για τη μετάφραση συνεργάστηκε με τον Ταχτσή. Στον πρόλογο της μετάφρασης μιλάει για ενεργό συνεργασία του συγγραφέα.

  32. ηλε-φούφουτος said

    Μαρία, τότε πάσο! Ο Λακαριέρ είναι καλή ερμηνεία για την κοψού.

  33. Μαρία said

    Περιμένουμε και την ολλανδική μετάφραση.

  34. ηλε-φούφουτος said

    Μαρία, η ολλανδική μετάφραση αποδίδει το «κοψού» ως «trien». Πρόκειται για λέξη εντελώς καθημερινή (κολόκιουαλ), που μπορεί και να μην τη βρεις σε λεξικά, προέρχεται από ένα λαϊκό χαϊδευτικό του Katrien (Κατερίνα) και αντιστοιχεί και ετυμολογικά και σημασιολογικά στο δικό μας «κυρα-κατίνα», σημαίνει δηλαδή «γύναιο», «γυναικούλα», τσόκαρο»!!!!!

    Και μια επανόρθωση όσον αφορά τα Πομάκικα. Απ” ό,τι μαθαίνω, και στα Βουλγάρικα χρησιμοποιείται το «κομσία» με τη σημασία «γείτονας» (ιδίως σε ανατολίτικες αναφορές), άρα η συγκεκριμένη λέξη (τουρκικό δάνεια) δεν είναι ιδιαιτερότητα των Πομάκικων σε σχέση με τα Βουλγάρικα.

  35. Μαρία said

    Μερσί, Ηλεφούφουτε.

    Ο γείτονας είναι οθωμανική κληρονομιά.(Σου είχα σημειώσει και τη δικιά μας έκφραση.) Πρόσθεσε και τα τουρκογενή επώνυμα:Κόμσης, Κόμψιος, Κομψόπουλος (φοβερό υβρίδιο)κλπ.

  36. Μαρία said

    Ηλεφού, είδα τις προάλλες στο θέατρο «Το τρίτο στεφάνι». Η λέξη ακούστηκε απανωτά δυο τρεις φορές, πράγματι δε περνούσε απαρατήρητη. Αυτή που δεν έδωσε σημασία ήταν η Πατρινιά φίλη μου, γιατί απλούστατα ήξερε τη λέξη. Το λένε με τη σημασία αυτής που κόβει και ράβει, όχι με αρνητική σημασία, όπως μου είπε, αλλά σαν συνώνυμο της καπάτσας. Καμία σχέση με κυρακατίνες κλπ

  37. Πάντως, οι κομσούδες της γειτονιάς έφερναν τις καλύτερες τηγανίτες με ζάχαρη στο μπαϊράμι. Κι ανταπέδιδαν οι γειτόνισσες με βαρβάρα και τσουρέκια το Δεκέμβριο.

    (τώρα πήρα χαμπάρι τη συζήτηση αυτή)

  38. Μαρία said

    Στάζυ, αυτές είναι του #24.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7.927 other followers

%d bloggers like this: