Παροιμίες της πρέφας

Το παρακάτω κείμενο είναι τμήμα επιστολής που έστειλα το 1994 ή 1995 στον αείμνηστο Δημ. Λουκάτο, παίρνοντας αφορμή από το άρθρο του «Τα λαογραφικά της τράπουλας» το οποίο περιλαμβάνεται στο γοητευτικό του βιβλίο «Χριστουγεννιάτικα». Στο άρθρο αυτό ο Λουκάτος γράφει ότι «Γλωσσικά και λαογραφικά ενδιαφέρει πολύ η ποικιλία των ονομάτων αυτών [των παιχνιδιών της τράπουλας], καθώς και των ειδικών εκφράσεων στην πορεία του παιγνιδιού, που θα έπρεπε να είχαν συγκεντρωθεί συστηματικά».

Το γράμμα μου είχε τρία μέρη: το πρώτο μέρος περιλάμβανε παροιμίες και εκφράσεις που χρησιμοποιούν εικόνες από την τράπουλα και τη χαρτοπαιξία (π.χ. τα βρήκε μπαστούνια, δεν παίρνει πρέφα, έμεινε στον άσσο, δεν πιάνει χαρτωσιά, πέρασε στο ντούκου κτλ.) σε συμπλήρωση σχετικού καταλόγου που παρέθετε ο Δ. Λουκάτος στο άρθρο του. Το κομμάτι εκείνο το δημοσίευσε ο Δ.Λ. στο τεύχος του περιοδικού Λαογραφία που κυκλοφόρησε την εποχή εκείνη, που ίσως να ήταν και το τελευταίο τεύχος του ιστορικού περιοδικού. Ίσως το ανεβάσω, αν το βρω.

Το τρίτο μέρος της επιστολής περιείχε ορολογία της πρέφας αλλά θέλει αρκετή συμπλήρωση. Οπότε παρουσιάζω εδώ το δεύτερο μέρος, με παροιμίες (ή παροιμιακούς κανόνες) της πρέφας. Αν κάποιος ξέρει κι άλλες τέτοιες παροιμίες, παρακαλείται θερμά να τις προσθέσει από κάτω.

Πεσκαντρίτσα με φράκο

Για τερατόμορφο ψάρι που είναι, η πεσκαντρίτσα έχει καταφέρει εντυπωσιακή καριέρα· μέσα σε λίγα χρόνια έφτασε να κοσμεί τους καταλόγους των πιο ακριβών και σικ εστιατορίων, αλλά και να γίνει ακόμα και τραγούδι, κάτι που ελάχιστα ψάρια έχουν κατορθώσει, αν εξαιρέσουμε του γιαλού τα καβουράκια και την παρέα τους· εννοώ το τραγούδι χιπ-χοπ Πεσκανδρίτσα με πράσα από τα Ημισκούμπρια (που βέβαια, θα έλεγε κανείς ότι λόγω ονόματος έχουν κάποιαν ηθική υποχρέωση να γράφουν ψαροτράγουδα, αλλά δεν ξέρω να έχουν άλλο τίτλο τους αφιερωμένον σε ψαρικά).

Η πεσκαντρίτσα μπορούμε να πούμε ότι απέκτησε μεγάλη φήμη τα τελευταία δέκα-δεκαπέντε χρόνια. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι η λέξη δεν περιλαμβάνεται σε παλιότερα μεγάλα λεξικά π.χ. του Δημητράκου ή του Σταματάκου, ούτε καν στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη) που εκδόθηκε το 1998. Για ποιο λόγο ήρθε τόσο όψιμα η ορμητική είσοδος της πεσκαντρίτσας στην αγορά και στην επικαιρότητα, δεν το ξέρω, ούτε μπορώ να σας συστήσω κάποια πρωτότυπη συνταγή.

Θέλω να πω, για τα γαστρονομικά της πεσκαντρίτσας δεν είμαι αρμόδιος· αλλά μια φίλη που είναι, με διαβεβαίωσε ότι εκείνη προσωπικά την γράφει πεσκανδρίτσα με νι και δέλτα· άλλωστε, ‘πεσκανδρίτσα’ γράφεται και στο τραγούδι των Ημισκουμπρίων. Γιατί όμως; Γιατί φορέσαμε στην πεσκαντρίτσα φράκο;

Ένα για το δρόμο

Ή, πιο σωστά, ένα μικρούτσικο ποστάκι πριν φύγω, αύριο πουρνό, για λίγες μέρες. Αν και δεν θα σας αφήσω παραπονεμένους όσους απομείνατε, έχω προγραμματίσει να ανεβούν δυο κείμενα από τις παλιές μου σελίδες, ένα τη Δευτέρα κι ένα άλλο την Πέμπτη.

Καλά να περνάτε όσοι θα φύγετε, ακόμα καλύτερα όσοι μείνετε στις πόλεις και στις δουλειές σας. Κι όποιος ξέρει, ας μου λύσει την απορία που θα εξηγήσω πιο κάτω.

Διάβαζα χτες στην Ελευθεροτυπία (της Πέμπτης 23/7) ένα αθλητικοφιλοσοφικό άρθρο, στο οποίο γινόταν λόγος για τα καπρίτσια των αυτοκρατόρων -ανάμεσα στ’ άλλα, για τον Καλιγούλα.  Και λέει ο δημοσιογράφος: Μόλις κυβέρνησε τη Ρώμη, ονόμασε γερουσιαστή το άλογό του «eqvus».

Κάτι δεν πάει καλά εδώ. Ότι ο Καλιγούλας έκανε το άλογό του γερουσιαστή, είναι γνωστό. Αυτό όμως το εντός εισαγωγικών eqvus, τι ρόλο παίζει; Έτσι όπως το έχει, ο αναγνώστης συμπεραίνει πως έτσι λεγόταν το άλογο του Καλιγούλα. Όμως όχι. Όσοι ξέρουν λίγα λατινικά, ξέρουν ότι equus σημαίνει άλογο. Δεν είναι το όνομα ενός συγκεκριμένου αλόγου! (Ακριβέστερα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι equus σημαίνει “ίππος”, μια και αυτή ήταν η κλασική λέξη που εκτοπίστηκε από το caballus αλλά διατηρείται σε λέξεις όπως equestrian κτλ.)

Μάλιστα, το άλογο του Καλιγούλα ξέρουμε πώς λεγόταν (αυτό έλειπε, κοτζάμ γερουσιαστής!) και φυσικά δεν λεγόταν equus, αλλά Incitatus.

Οπότε, η απορία μου είναι: μήπως το διάβασα βιαστικά και κάτι άλλο εννοεί ο δημοσιογράφος; Κι αν όχι, πώς κατάφερε να κατασκευάσει τέτοιο λάθος;

Τρίτη φορά στη Βαρκελώνη

Την πρώτη πήγα πιτσιρικάς με το Ιντερέιλ και τον φίλο μου τον Θέμη (που τώρα είναι καθηγητής στην Πενσυλβανία), τη δεύτερη νιόπαντρος, τώρα θα πάμε σε πλήρη σύνθεση. Για να μη μου λέτε μετά “έχασες που δεν πήγες εκεί”, αν ξέρετε κάποιο καταπληκτικό μέρος, πείτε το τώρα. Μέχρι μεθαύριο, όμως, διότι Σάββατο πρωί φεύγω.

Κυρίως όμως, έχω μια ερώτηση στρατηγικού χαρακτήρα. Μια και θα μείνουμε πέντε μέρες (και μία έκτη στην Ανδόρα), αξίζει να πάμε και σε κάποια άλλη πόλη της Καταλωνίας; Ή είναι όλες απλές οδοντόκρεμες;

Εσείς, πόσες εκατοντάδες τσιμπημάτων χρειάζεστε;

Δυο καλοκαιρινά μεζεδάκια από την έντυπη και ηλεκτρονική δημοσιογραφία:

Το πρώτο από τη σημερινή (21-7) Ελευθεροτυπία και από άρθρο για σφήκες και μέλισσες και τα τσιμπήματά τους: Ευτυχώς στην πλειονότητα των περιπτώσεων τα τσιμπήματα αυτού του είδους δεν είναι επικίνδυνα και οι περισσότεροι από τους ενηλίκους χρειάζονται αρκετές εκατοντάδες τσιμπημάτων τον ίδιο χρόνο για να κινδυνεύσουν.

Όλο το άρθρο είναι περιβόλι, με εντυπωσιακές καθαρευουσιανιές (το δηλητήριο που ενίεται!) και δυσκοίλιο γράψιμο, αλλά ξεχώρισα το παραπάνω απόσπασμα, αφενός για τη σύνταξη τ0υ αριθμητικού με γενική που συνοδεύεται από ένα καθαρά λαϊκό ουσιαστικό, κάτι σαν φράκο με σαγιονάρες, και αφετέρου για το “χρειάζομαι”, που είναι όχι μόνο λάθος, αλλά και κωμικό. Αν τουλάχιστον το έβαζε απρόσωπο (χρειάζονται εκατοντάδες τσιμπήματα για να κινδυνέψει ένας ενήλικος) θα ήταν πιο στρωτό.

Το δεύτερο μεζεδάκι, από τη zougla.gr, είναι παρμένο από μια είδηση που σε άλλα ιστολόγια θα έδινε τροφή για συζήτηση επί της ουσίας. Κι εδώ μπορεί να συζητηθεί η απόφαση των αγγλικών αρχών,  αλλά εγώ στάθηκα στη διατύπωση. Ο λόγος για έναν 22χρονο αλκοολικό, του οποίου η αίτηση για μεταμόσχευση ήπατος απορρίφθηκε επειδή κρίθηκε ότι είναι αθεράπευτα εθισμένος:

*Με το σκεπτικό ότι ο 22χρονος ήταν βαθύτατα εθισμένος, για να σταματήσει να πίνει έπειτα από τη μεταμόσχευση, η οποία ήταν απαραίτητη για να διατηρηθεί στη ζωή, το αίτημά του για εξεύρεση μοσχεύματος απερρίφθη.

Εδώ έχουμε το γνωστό αγγλικό σχήμα too X to Y (ή γαλλικό: trop X pour Y), το οποίο έχει βέβαια περάσει και στα ελληνικά (π.χ. πολύ σκληρός για να πεθάνει), αλλά εξακολουθεί να δημιουργεί προβλήματα κατανόησης όταν το χρησιμοποιούμε άγαρμπα όπως παραπάνω. Εδώ πρέπει, θαρρώ, να αλλάξουμε σύνταξη: με το σκεπτικό ότι ήταν τόσο πολύ εθισμένος, που δεν θα σταματούσε να πίνει έπειτα από τη μεταμόσχευση, το αίτημά του απορρίφθηκε.

Εσείς βρίσκετε αποδεκτά τα δύο αποσπάσματα που με ενόχλησαν;

Ο Άγιος Ντοπιελεήμονας δεν φοράει παντελόνια

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 5 Ιουλίου. Επειδή τότε έλειπα, δεν το έβαλα αμέσως.

Ο Πανταλόνε της Κομέντια ντελ Άρτε

Το ευφυέστατο λογοπαίγνιο «Ντοπιελεήμονας» δεν είναι δικό μου εύρημα, το οφείλω στον Γ. Κυρίτση, που το έγραψε πριν από τρεις περίπου εβδομάδες εδώ στην Αυγή, σατιρίζοντας έτσι την σπέκουλα των ακροδεξιών πάνω σε υπαρκτά προβλήματα με τους μετανάστες σ’ αυτή τη γειτονιά της Αθήνας, που ίσως το πιο τρανταχτό παράδειγμα να είναι το λουκέτο που παράνομα έβαλαν κάποιοι στην παιδική χαρά κρατώντας την κλειστή με το έτσι θέλω για να μη χαρούν λίγο τα μεταναστόπουλα και να μην ανακατευτούν με τα δικά μας παιδιά τα ντόπια.

Ντοπιελεήμονας λοιπόν αυτός, διότι ο άλλος, ο αυθεντικός άγιος, ελεούσε τους πάντες, όπως λέει και το όνομά του. Ήταν ένας από τους Αγίους Αναργύρους, που ονομάστηκαν έτσι επειδή γιάτρευαν τον κοσμάκη χωρίς να παίρνουν χρήματα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που υπάρχουν, ονομαζόταν Πανταλέων ή Παντολέων, ήταν διακεκριμένος γιατρός και μαρτύρησε επί Διοκλητιανού στη Βιθυνία το 303. Στη Δύση τον λένε Pantaleon, αλλά στην ανατολική εκκλησία ονομάστηκε Παντελεήμων, όνομα που το πήρε την ώρα του μαρτυρίου του, όπως λέει ο συναξαριστής: Mετά δε ταύτα έλαβεν ο Άγιος την του θανάτου απόφασιν. Όθεν επροσευχήθη, και τελειωθείσης της προσευχής, ήλθε θεία φωνή ονομάζουσα αυτόν αντί Παντολέοντος Παντελεήμονα.

Ο άγιος Παντελεήμονας είναι ιαματικός άγιος και στα πανηγύρια του τον παλιό καιρό προσέρχονταν κάθε λογής ανάπηροι, άρρωστοι και άλλοι αναξιοπαθούντες –από εκεί βγήκε και η παροιμία «κουτσοί στραβοί στον άγιο Παντελεήμονα» που τη λέμε όταν συρρέει πλήθος ετερόκλιτο σ’ ένα μέρος, ιδίως για να επωφεληθούν από κάτι. Στην κοινή χρήση, το όνομα το συγκόπτουμε σε Παντελής –και υπάρχει η παροιμιακή φράση «Τα ίδια Παντελάκη μου, τα ίδια Παντελή μου» για καταστάσεις που επαναλαμβάνονται μονότονα, που δεν αλλάζουν, δεν βελτιώνονται. Γιατί διαλέχτηκε ο Παντελής μέσα στα τόσα ονόματα, δεν το ξέρω· μάλλον ταιριάζει καλύτερα στο μέτρο.

Στη Δύση, είπαμε, τον άγιο τον ξέρουν Pantaleon. Στη Βενετία ο San Pantaleon ήταν από τους πιο αγαπημένους αγίους και η εκκλησία του μαρτυρείται από το έτος 1000. Το όνομα Pantaleone (στη βενετσιάνικη μορφή του, Pantalon) ήταν πολύ συχνό στα λαϊκά στρώματα των κατοίκων της Γαληνοτάτης και επειδή ήταν σχετικά παράξενο έφτασε να χρησιμοποιείται το Pantalone ως συλλογικό παρατσούκλι των Βενετσιάνων, όπως ας πούμε σήμερα λέγεται το Τσαμπίκος για τους Ρόδιους. Στην κομέντια ντελ’ άρτε, ο Pantalone ήταν ο γέρος έμπορος, που μιλούσε χαρακτηριστική βενετσιάνικη διάλεκτο, και παρά την προχωρημένη ηλικία του επέμενε συνέχεια να στήνει δαιμόνιες επιχειρηματικές κομπίνες και να μπλέκει σε ερωτοδουλειές που ποτέ δεν είχαν αίσιο τέλος. Ο Πανταλόνε φορούσε μακριές βενετσιάνικες βράκες σε μια εποχή που οι άντρες της καλής κοινωνίας φορούσαν κυλότες μέχρι το γόνατο.

Της αυτόπτ… μάρτυρ…;

Ρώτησε μια φίλη του ιστολογίου, πώς είναι το θηλυκό του “ο αυτόπτης μάρτυρας”. Η ερώτηση έγινε σε άσχετο ποστ, επειδή δεν έχω (ακόμα;) σελίδα για να υποβάλλονται κάθε λογής απορίες.

Στην αρχή πήγα να απαντήσω εκεί, αλλά τελικά προτίμησα να το κάνω ιδιαίτερο σημείωμα.

Νομίζω πως το θηλυκό είναι ίδιο με το αρσενικό, η αυτόπτης μάρτυρας. Ωστόσο, η απάντηση αυτή δεν είναι τόσο ανώδυνη όσο φαίνεται, διότι τα αγκάθια βρίσκονται στο ερώτημα: πώς κάνει η γενική;

Ο Μπαμπινιώτης λέει ότι το “η μάρτυρας” κάνει στη γενική “της μάρτυρος”, και στο αυτόπτης δίνει γενική “αυτόπτη”, οπότε θα ήταν “της αυτόπτη μάρτυρος”;

Ή θα παρασύρουμε και το επίθετο σε αρχαιότροπη κλίση για να πούμε “της αυτόπτου μάρτυρος”;

Ή θα συμφωνήσουμε με άλλους που προτιμούν το “της μάρτυρα”, οπότε θα πούμε “της αυτόπτη μάρτυρα”; Εγώ κλίνω προς αυτή την τρίτη λύση, που φαίνεται να έχει και περισσότερες γκουγκλιές.

Ωστόσο, καμιά λύση δεν ικανοποιεί απόλυτα, ίσως επειδή λείπει ένας αυθεντικά θηλυκός τύπος και από το επίθετο και από το ουσιαστικό.

Τα Ιουλιανά του 1965 δοσμένα από το πενάκι των γελοιογράφων

Πέρυσι τον Δεκέμβρη, με την εξέγερση των νέων, κάποιοι μίλησαν για δεκεμβριανά, αντιπαραθέτοντας, αντιπαραβάλλοντας ή συγκρίνοντας τα γεγονότα που (αμήχανοι) ζούσαμε με τα μεγάλα, ιστορικά γεγονότα που έμειναν να αποκαλούνται, με αρχικό γράμμα κεφαλαίο, Δεκεμβριανά· δηλαδή, για να δανειστώ τον εσκεμμένα ουδέτερο ορισμό του λεξικού ΛΚΝ, τα «αιματηρά γεγονότα που συνέβησαν στην Aθήνα το Δεκέμβριο του 1944».

Δεν έχει κάθε μήνας δικιά του λέξη για τρανταχτά γεγονότα που συνέβησαν κατά τη διάρκειά του. Υπάρχουν, ας πούμε, Ιουλιανά και Δεκεμβριανά, αλλά όχι Ιανουαριανά ή Μαρτιανά (εξόν κι αν θεωρήσουμε τις Μάρτιες ειδούς, τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή, αλλά αυτές αφορούσαν συγκεκριμένες ημερομηνίες, οπότε δεν είναι το ίδιο). Ούτε είναι όλα τα «μηναία» γεγονότα της ίδιας βαρύτητας. Τα Ιουλιανά και τα Δεκεμβριανά τα ξέρει ο πιο πολύς κόσμος, τα Σεπτεμβριανά (το πογκρόμ κατά των Ρωμιών στην Πόλη το 1955) και τα Νοεμβριανά (το αντίστοιχο εναντίον των βενιζελικών, το 1916 στην Παλιά Ελλάδα) έχουν σαφώς μικρότερην αναγνωρισιμότητα, ενώ για τα Φεβρουαριανά ή τα Ιουνιανά πρέπει ν’ ανοίξετε παλιά συγγράμματα για να βρείτε τι ήταν (και τα δυο στον 19ο αιώνα συνέβησαν, αν δεν κάνω καμιά γκάφα). Από την άλλη, ο Απρίλης, ο μήνας ο σκληρός, ξεχωρίζει· δεν έχει Απριλιανά, έχει όμως απριλιανή δικτατορία, απριλιανό καθεστώς και απριλιανούς επίορκους αξιωματικούς.

Επιστολές για τη γλώσσα, συνέχεια

Όσοι παρακολουθείτε το αλληλογραφικό σίριαλ που ξεκίνησε με τον εξωφρενικό ισχυρισμό του ακαδημαϊκού Αντ. Κουνάδη για 5.000.000 λέξεις της ελληνικής γλώσσας, θα θυμάστε ότι είχαμε μείνει σε επιστολή του κ. Θ. Ανδρεάκου, που δημοσιεύτηκε στο φύλλο της Ελευθεροτυπίας στις 2/7. Στο προηγούμενο ποστ επί του θέματος είχα πει πως θα απαντούσα, όπως και έκανα. Μετά, έφυγα για διακοπές, όπου δεν είχα εύκολη πρόσβαση ούτε στο Διαδίκτυο ούτε σε αθηναϊκές εφημερίδες.

Επιστρέφοντας σήμερα, διαπιστώνω με χαρά ότι στη σημερινή Ελευθεροτυπία δημοσιεύεται η απάντησή μου στην τελευταία επιστολή του κ. Θ. Ανδρεάκου για τον αριθμό λέξεων της ελληνικής (και διάφορα άλλα θέματα). Η ικανοποίησή μου μετριάζεται από το γεγονός ότι οι αρμόδιοι της εφημερίδας παρέλειψαν την τελευταία παράγραφο της επιστολής μου (τη σημειώνω με κόκκινα εδώ) και κυρίως από το ότι στο δημοσιευμένο κείμενο υπάρχουν δύο ενοχλητικά τυπογραφικά λάθη.

Συγκεκριμένα, στη δεύτερη παράγραφο, το Μινχάουζεν έγινε “Μιχνάουζεν”, μικρό το κακό, ενώ στην τρίτη παράγραφο, το “άσχετη η παρατήρησή του” έγινε “άσχετη η παρατήρησή μου”, που είναι σαφώς πιο ενοχλητικό διότι αλλάζει λίγο το νόημα.

Ρίπσατε σημήομα

Επιστρέφο αμέσος, ρίπσατε σημήομα, που έγραφαν οι παλιές μαστοράντζες στην πόρτα του μαγαζιού άμα τύχαινε να λείψουν για λίγο (ή για πολύ).

Παναπεί, φτιάχνω βαλίτσες και το βράδυ φεύγω αναχωρώ. Θα λείψω για 8-9 μέρες. Θα είμαι στα Χανιά και στα πέριξ, σε παραλίες σαν κι αυτήν αριστερά (εύκολο είναι φαντάζομαι να βρείτε ποια είναι). Ιντερνέτι ελπίζω να μην έχω.

Έχω αφήσει κάποια καινούργια (τρόπος του λέγειν) άρθρα για διάβασμα, αν συμβεί κάτι έχω αφήσει κλειδιά σε έμπιστους ανθρώπους, έτσι κι αλλιώς μέσα στο καλοκαίρι η κίνηση πέφτει.

(Αν και, για να περιαυτομπλογκήσω λίγο, ο Ιούνης, παρά τις ζέστες και τις εκδρομές τα σαββατοκύριακα είχε περισσότερες επισκέψεις από τον Μάιο, 57.000 έναντι 53.000).

Καλές διακοπές σε όσους φύγουν, καλά να περνάνε όσοι μείνουν!

Από τον τόρνο στο τουρνουά

Νεότερο σχόλιο, Σεπτέμβρης 2010: Καθώς αρχίζει η δεύτερη βδομάδα της νέας σχολικής χρονιάς, τα περισσότερα πρωτάκια θα έχουν ήδη φτάσει στη σελ. 12 του (απαράδεκτου) βιβλίου των Αρχαίων της Α’ Γυμνασίου, οπότε, σκέφτομαι, είναι επίκαιρο να ανεβάσω ξανά το άρθρο μου για το τουρνουά και την ελληνική ρίζα του, που αρχικά το είχα στον ιστότοπό μου κι έπειτα το ανέβασα εδώ πέρσι τον Ιούλη, κατακαλόκαιρο, και πέρασε σχετικώς απαρατήρητο.

Tρίτο και τελευταίο άρθρο που ανεβάζω (ξαναζεσταμένο) για να υπάρχει υλικό στο ιστολόγιο ενώ θα λείπω. Αυτό το άρθρο κανονικά είχα σκοπό να το ανεβάσω τον Σεπτέμβρη, για λόγους που φαίνονται αν το διαβάσετε. Ωστόσο, και τώρα έχει κάποιαν επικαιρότητα, αφού εκλεκτοί θαμώνες του ιστολογίου, τώρα που μιλάμε αγωνίζονται σε σκακιστικό τουρνουά (με την  ευρεία έννοια, αφού πρόκειται για πανελλήνιο πρωτάθλημα). Νίκη στην ομάδα μας!

Τον Σεπτέμβριο του 2007, και μάλιστα από τα μέσα του μήνα και μετά, παρατήρησα ασυνήθιστη κίνηση στις επισκέψεις του ιστοτόπου μου. Ένα γλωσσικό άρθρο, που το είχα γράψει σε ανύποπτο χρόνο, παρουσίασε ξαφνικά δεκαπλασιασμό των επισκεπτών του. Όπως διαπίστωσα, όλοι σχεδόν οι επισκέπτες έρχονταν μέσω google, και είχαν κάνει αναζήτηση ψάχνοντας για την «ετυμολογία της λέξης τουρνουά» ή «ελληνική ρίζα του τουρνουά» ή κάτι τέτοιο. Και πράγματι, εκείνο το άρθρο μιλούσε, ανάμεσα στ’ άλλα, για την ετυμολογία της λέξης ‘τουρνουά’.

Στην αρχή σκέφτηκα πως σε κάποιο τηλεοπτικό ή ραδιοφωνικό κουίζ θα είχε μπει αυτή η ερώτηση, αλλά μετά είδα πως το ενδιαφέρον παρέμενε· πράγματι, επί δυο-τρεις εβδομάδες μέρες είχα είκοσι επισκέπτες κάθε μέρα που έψαχναν για τη ρίζα του τουρνουά. Τελικά, καθώς ξεφύλλιζα το βιβλίο αρχαίων ελληνικών της 1ης Γυμνασίου, βρήκα τη λύση στο μυστήριο: στο πρώτο κεφάλαιο, υπάρχει μια άσκηση για τα αντιδάνεια όπου ζητείται από τους μαθητές να βρουν, με τη βοήθεια λεξικού, την ελληνική ρίζα διάφορων λέξεων, μεταξύ των οποίων και το ‘τουρνουά’. Βέβαια, για να το βρουν αυτό οι μαθητές πρέπει να έχουν ή το λεξικό του Τριανταφυλλίδη ή το μεγάλο του Μπαμπινιώτη, γιατί το μικρό (Σχολικό) του Μπαμπινιώτη δεν έχει την ετυμολογία.

Τον Σεπτέμβριο του 2008 ξανάρχισαν οι αναζητήσεις, οπότε σκέφτηκα να γράψω ειδικό άρθρο για την ιστορία αυτής της λέξης προσθέτοντας μερικά ακόμα στοιχεία, για όποιον θέλει κάτι παραπάνω.

Λοιπόν, η λέξη ‘τουρνουά’ θεωρείται αντιδάνειο, επειδή είναι μεν δάνειο από το γαλλικό tournoi, αλλά έχει σαν απώτερη αρχή μια ελληνική λέξη, τον τόρνο. Η ελληνική γλώσσα, καθώς έχει μακρόχρονη ιστορία, έχει πάρα πολλά αντιδάνεια. Επιφυλάσσομαι μάλιστα, αν όλα πάνε καλά, να παρουσιάσω και ειδικό βιβλίο αφιερωμένο στο σαγηνευτικό φαινόμενο των αντιδανείων. Αλλά ας γυρίσουμε στο τουρνουά, ή μάλλον στον τόρνο.

Το χάος, τα χάη και το γκάζι

Δεύτερο άρθρο που ξαναζεσταίνω για να έχετε κάτι να διαβάζετε όσο θα κάνω μπάνια στις ακρογιαλιές του νομού Χανίων.

Ο πατέρας του χάους

Πριν από καιρό είχα γράψει στον ιστότοπό μου, στο Κοτσανολόγιο, ένα σημείωμα, όπου κορόιδευα κάποιον σε μια εφημερίδα που μη θέλοντας να γράψει «χάνουν την ικανότητα» έγραψε, υποθέτω, «απολλύουν την ικανότητα» και βέβαια τον τιμώρησε η θεία δίκη, που για την περίσταση αυτή πήρε τη μορφή του δαίμονα του τυπογραφείου ή του διορθωτή, διότι τελικά στην εφημερίδα τυπώθηκε απολύουν την ικανότητα. Αλλά για εκείνο το σημείωμα, το δηκτικό, σας παραπέμπω εκεί.

Όμως, το προγραμμένο από τους γλαφυρούς ρήμα χάνω μου δίνει την αφορμή για ένα ωραίο γλωσσικό ταξίδι –είναι τόσο απέραντη η γλώσσα που κι από αγκάθι βγαίνει ρόδο. Χάνω, λοιπόν· δεν είναι αρχαίο ρήμα, είναι μεσαιωνικό. Στην αρχή του… το χάος ή μάλλον ένα παράγωγό του, το μεταγενέστερο ρήμα χαώ, που σήμαινε «καταστρέφω, ρίχνω στο χάος» κι από τον αόριστο, εχάωσα, έγινε εχάσα, έχασα και από εκεί πλάστηκε καινούργιος ενεστώτας, χάνω. Κάτι ανάλογο έγινε και με το πιέζω, που από τον αόριστο επίεσα, επίασα, φτιάχτηκε το πιάνω. Και σίγουρα στην αρχή, πάω στοίχημα πως στους ομιλητές της εποχής αυτό το χάνω θα φάνηκε βαρβαρικό αλλά σιγά-σιγά το καινούργιο ρήμα έπιασε και έγινε αναντικατάστατο και διεύρυνε φοβερά το σημασιακό πεδίο του με αποτέλεσμα στα σημερινά λεξικά να πιάνει το χάνω μια σελίδα ολόκληρη.

Παρένθεση: Αν δεν της πεις το σ’ αγαπώ θα τηνε χάσεις και κάτι ακόμα πιο κακό… θα την ξεχάσεις, τραγουδούσε η Καίτη Χωματά, κι αυτό μας φέρνει στη συγγένεια των δυο ρημάτων –που δεν είναι τυχαία, αφού από το έχασα πήραμε το εξέχασα (έχασα εντελώς, επιτατική χρήση του ξε), απ’ όπου βγήκε εκ των υστέρων ο ενεστώτας ξεχάνω και μετά ξεχνώ.

Είπαμε πως το χαώ, ο πρόδρομος του χάνω, που χάθηκε, είναι παράγωγο της λέξης χάος. Το χάος είναι βασική έννοια στην ελληνική μυθολογία. Στη Θεογονία ο Ησίοδος λέει ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ’, δηλαδή το χάος γεννήθηκε πρώτο. Το Χάος γέννησε το Έρεβος και τη Νύχτα, λέει ο Ησίοδος. Και πολύ γουστόζικα τα έχει ξαναδιηγηθεί ο Τσιφόρος στη Μυθολογία:

Έξυσε λοιπόν το μούσι του ο Ησίοδος κι άρχισε να γράφει: “Εν αρχή ήτο το χάος”. Πάντα είναι το χάος. Και παντού. Στην πολιτική, στις μυστηριώδεις δολοφονίες που πετάνε σφαίρες απ’ το παράθυρο και ρίχνουνε μπροστά ένα κομμάτι χάος να συγκαλύψουνε τη δουλειά, στα οικονομικά, στα μεγάλα τραστ και στα κεφάλαια των φουκαράδων, που κοιτάνε να βρούνε κατοστάρικο να πληρώσουνε τον δοσά…

Εξ απαλών ονύχων: η νύχτα των ζωντανών νεκρών

Μια και θα λείψω μερικές μέρες, λέω να ανεβάσω δυο τρία άρθρα για να έχουν κάτι φρέσκο να διαβάζουν οι θαμώνες του ιστολογίου. Φρέσκο, τρόπος του λέγειν· πιο σωστά, ξαναζεσταμένο. Θα ανεβάσω δυο-τρία άρθρα παλιότερα, που ήδη έχουν δημοσιευτεί στον ιστότοπό μου. Ωστόσο, είναι λιγάκι ξαναδουλεμένα, ειδικά αυτό εδώ που έχει και καινούργια εισαγωγή.

Το μαργαριτάρι το ψάρεψε η φίλη Αλεξάνδρα Καρανικολού, από τα επίλεκτα στελέχη του εξαιρετικού μεταφραστικού φόρουμ Λεξιλογία. Δικός της και ο σχολιασμός.

Από συνέντευξη του κ. Ηλία Μαμαλάκη στο Πρώτο Θέμα, σχετικά με το δείπνο του ΟΑΣΕ που οργάνωσε στην Κέρκυρα μετά από παραγγελία της κ. Μπακογιάννη.

-Είναι φαν σας η υπουργός;
-Δεν ξέρω! Έχω μια “εξ απαλών ονύχων” φιλία μαζί της και αυτό είναι όλο. Δεν τρώμε κάθε μέρα μαζί, αλλά έχουμε συναντηθεί ως καλεσμένοι σε διάφορα τραπέζια και έχουμε συζητήσει.

Μα τι λέτε, κύριε Μαμαλάκη μου; Έχετε φιλία εξ απαλών ονύχων και “αυτό είναι όλο”; Μα εσείς είστε φίλοι από τα γεννοφάσκια σας! Α, μήπως εννοούσατε κάτι άλλο; Μαντεύω, μάλλον θέλατε να πείτε, “δεν είμαστε πολύ φίλοι, όσο πατάει η γάτα”… Καλά, καλά, καταλάβαμε.

Ο κατηχητής της Στρατιάς των Ανύπαρκτων

Η Στρατιά των Ανύπαρκτων, για όσους άνοιξαν τώρα τα ραδιόφωνά τους, απαρτίζεται από όλους εκείνους που γεννήθηκαν όχι από μάνα και πατέρα, όχι από τη φαντασία συγγραφέα, έστω, αλλά από την επιπολαιότητα του μεταφραστή (ή του διορθωτή ή του επιμελητή). Τους φαντάζομαι να προχωρούν στο σούρουπο, σ’ ένα δρόμο χωρίς τέρμα, σαν την άδικη κατάρα, αιώνια, μέχρι κάποιος να τους διορθώσει και να τους ξαναστείλει πίσω στην ανυπαρξία όπου ανήκουν.

Για τα προηγούμενα κατορθώματα της Στρατιάς, διαβάστε το παλιό μου σημείωμα για τον Πράβο Γιάζντι που έχει και τους απαραίτητους συνδέσμους σε άρθρα του ιστοτόπου μου. Πρόσφατα, κρίνοντας μια κάκιστη νέα μετάφραση του Μαγιακόφσκι, αναφέρθηκα στον γενναίο (αλλ’ ανύπαρκτο) Ρεβινστίκντ, προστάτη των διωκομένων. Τόσον καιρό, η Στρατιά είχε επίλεκτα στελέχη, πολιτικούς, στρατιωτικούς, ακόμη και προστάτη άγιο (τον Άγιο Γκράαλ, βεβαίως) αλλά δεν είχε έναν κατηχητή, κάποιον να κηρύξει τον λόγο του Κυρίου, να γράψει έστω την εκκλησιαστική ιστορία της Νομανσλάνδης. Το κενό αυτό ευτυχώς καλύφθηκε.