Απάντηση σε έναν λεβέντη

Ένα ακόμα επεισόδιο στο σίριαλ για τον αριθμό λέξεων της ελληνικής, που ξεκίνησε πριν από 4-5 μήνες, όταν σε δημόσια εκδήλωση της Ακαδημίας ο ακαδημαϊκός Αντ. Κουνάδης διατύπωσε τον ισχυρισμό ότι η ελληνική γλώσσα έχει 5 εκατ. λέξεις, όπως βεβαιώνει το βιβλίο Γκίνες. Το θέμα σχολιάστηκε εδώ και κάποιοι φίλοι του ιστολογίου στείλαμε επιστολή στην Ακαδημία και στην Ελευθεροτυπία. Ύστερα, εμφανίστηκε ο κ. Θ. Ανδρεάκος συμπαραστάτης του κ. Κουνάδη, άνοιξαν νέα ζητήματα, η άνοιξη έγινε καλοκαίρι και το καλοκαίρι κοντεύει να τελειώσει, αλλά η ανταλλαγή επιστολών καλά κρατεί.

Στο αμέσως προηγούμενο επεισόδιο, ο κ. Ανδρεάκος, κατά δήλωσή του λεβέντης, είχε στείλει επιστολή στην Ελευθεροτυπία που μπορείτε να τη δείτε εδώ, ενώ παρόμοια επιστολή έστειλε και στο Βήμα. Στο μεν Βήμα απαντήσαμε συλλογικά, αν και ακόμα δεν έχει δημοσιευτεί η απάντησή μας. Στην Ελευθεροτυπία έστειλα εγώ μια επιστολή, αλλά δεν δημοσιεύτηκε επειδή ήταν μεγάλη. Ύστερα από συνεννόηση με τον αντικαταστάτη του υπεύθυνου της αλληλογραφίας, αναγκάστηκα να τη συντομεύσω στις 230 λέξεις. Προφανώς, σε 230 λέξεις ήταν αδύνατο να απαντηθούν όλα τα σημεία που έθιγε ο κ. Θ.Α. στη δική του επιστολή (των 400 λέξεων!).  Η συντομευμένη επιστολή δημοσιεύτηκε στο σημερινό φύλλο της Ε και μπορείτε να τη δείτε εδώ.

Τα ανύπαρκτα Οκτωβριανά

Τα ανύπαρκτα Οκτωβριανά

Ή, πώς μια λεξικογραφική αβλεψία κατασκευάζει ένα ιστορικό γεγονός.

Αν ανοίξετε το λεξικό Μπαμπινιώτη (τουλάχιστον την 2η έκδοση που έχω εγώ) θα διαβάσετε: Οκτωβριανά: Οι συγκρούσεις μεταξύ των γαλλικών αποβατικών αγημάτων και μονάδων του ελληνικού στρατού τον Οκτώβριο του 1916 στην Αθήνα. Λίγο συντομότερος, αλλά ουσιαστικά ίδιος ο ορισμός του Λεξικού της Κοινής Νεοελληνικής: Συγκρούσεις γαλλικών αγημάτων με ελληνικά στρατεύματα τον Οκτώβριο του 1916 στην Αθήνα. Το περίεργο είναι ότι και τα δύο λεξικά περιλαμβάνουν και λήμμα «Νοεμβριανά» με παρόμοιο ορισμό. Συγκεκριμένα, στον Μπαμπινιώτη, Νοεμβριανά είναι τα γεγονότα που αναφέρονται στην απόβαση δυνάμεων της Αντάντ στην Αθήνα στις 17 Νοεμβρίου 1916 και στις επακόλουθες συγκρούσεις με τις δυνάμεις της κυβέρνησης των Αθηνών, που οδήγησαν στην αποπομπή του βασιλιά Κωνσταντίνου, ενώ για το ΛΚΝ τα Nοεμβριανά είναι «συγκρούσεις μεταξύ αγημάτων του ελληνικού στρατού και του γαλλικού ναυτικού που έγιναν στις 17 Nοεμβρίου του 1916».

Επομένως, αν ο σημερινός αναγνώστης στηριχτεί στα λεξικά, θα βγάλει το συμπέρασμα ότι το 1916 έγιναν συγκρούσεις στην Αθήνα δυο φορές, την πρώτη κάποτε τον Οκτώβριο, ανάμεσα σε γαλλικά αποβατικά αγήματα και μονάδες του στρατού, και τη δεύτερη στις 17 Νοεμβρίου, ανάμεσα σε δυνάμεις της Αντάντ (ή του γαλλικού ναυτικού) και της κυβέρνησης των Αθηνών, με αποτέλεσμα την αποπομπή του Κωνσταντίνου.

Κάπως περίεργο δεν είναι, να έχουν συμβεί τα ίδια γεγονότα δυο φορές με διαφορά ενός μηνός; Περίεργο έως αδύνατο. Διότι τα πρώτα από τα γεγονότα αυτά, δηλ. τα Οκτωβριανά, δεν συνέβησαν ποτέ, είναι γέννημα λεξικογραφικής αβλεψίας! (Βέβαια, και ο ορισμός του δευτέρου συμβάντος πάσχει, αλλά τουλάχιστον αναφέρεται σε υπαρκτό γεγονός!) Τον Οκτώβριο του 1916 δεν έγινε στην Αθήνα καμιά απολύτως σύγκρουση μεταξύ δυνάμεων της Αντάντ και του κράτους των Αθηνών (βρισκόμαστε σε περίοδο εθνικού διχασμού, μην ξεχνάμε). Η ατμόσφαιρα ήταν ασφαλώς τεταμένη, οι κατάσκοποι οργίαζαν, οι διπλωμάτες μηχανορραφούσαν, αλλά σύγκρουση στρατιωτική δεν έγινε στην Αθήνα.

Το ίδιο θα συμπεράνουμε κι αν κάνουμε αναζήτηση στο γκουγκλ. Τα μόνα «Οκτωβριανά» που βρίσκουμε, πέρα από την Οχτωβριανή επανάσταση, είναι η εξέγερση στην Κύπρο, το 1931. Τα λεξικογραφικά Οκτωβριανά δεν τα ξέρει κανείς.

Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα

Καθώς αρχίζει η ποδοσφαιρική περίοδος είπα να βάλω ένα ποίημα του Μυτιληνιού ποιητή Ασημάκη Πανσέληνου (1903-1984) με τίτλο Ποδοσφαιρικό Ματς, που στέκεται κριτικά, όπως τότε οι διανοούμενοι της εποχής, απέναντι στο ποδόσφαιρο. Πότε γράφτηκε το ποίημα δεν το ξέρω γιατί το βιβλίο απ’ όπου το πήρα (Ταξίδια με πολλούς ανέμους, έκδοση Κέδρου) είναι μεν έκδοση του 1964 αλλά περιέχει πολλά παλιότερα ποιήματα. Θα έλεγα, τέλη δεκαετίας 1950. Από εκεί και το σκίτσο, της Μαρίας Βαξεβάνογλου.

Για λόγους ισορροπίας, να θυμίσω το πολύ νεότερο ποίημα του Ηλία Λάγιου για τον Μαραντόνα, και το κάπως παλιότερο του Γ. Μαρκόπουλου για τον Χρήστο Αρδίζογλου. Να θυμίσω επίσης, εκτός θέματος αυτό, ότι μέχρι το βραδάκι σήμερα θα περιμένω υπογραφές για την επιστολή προς το Βήμα.

ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΜΑΤΣ

Εικοσιδυό λεβέντες και μια μπάλα
τις ώρες της δουλειάς και της σχολής μας
με ιδανικά τις γέμισαν μεγάλα,
να φτιάξουν, λέει, το μέλλον της φυλής μας.
Πόδια στραβά, στραβά μυαλά και χέρια,
κωλοπηδούν να πιάσουνε τ’ αστέρια!

Ορμούν, χτυπούν και κουτουλούν σα βόδια,
να βρουν το νόημα της ζωής στην πάλη,
όλο τους το μυαλό πήγε στα πόδια
και λες κλοτσούν πια τ’ άδειο τους κεφάλι
και ζουν κι αυτοί κι ο λαός μια καταδίκη
ανάμεσο στην ήττα και στη νίκη.

Λερναίος Σκάι

Η τηλεόραση έπαιζε απόψε, κάτι έγραφα πιο πέρα και την παρακολουθούσα με το ένα αφτί, χωρίς να έχω οπτική επαφή. Ήταν ένα ντοκιμαντέρ του Σκάι, από εκείνα τα μεταγλωττισμένα του BBC, και είχε για θέμα, αν κατάλαβα καλά, το “αποτύπωμά” μας στον πλανήτη. Παναπεί, από τη στιγμή που γεννιόμαστε ως τότε που θα πεθάνουμε, θα καταναλώσουμε τόσα μπουκάλια γάλα, τόσα κιλά κρέας (τέσσερα βόδια και κάμποσα γουρούνια, αν άκουσα καλά, και πολύ περισσότερα κοτόπουλα) και ούτω καθεξής.

Πρόσεξα ότι μας αναλογούν 1694 μπουκάλια κρασί (κατά μέσον όρο) και 530 βιβλία. Ήδη την ποσόστωσή μου σε κρασί την έχω εξαντλήσει, ενώ από βιβλία χρωστάω μέχρι και τρισέγγονα. Όμως δεν είναι αυτό το θέμα μου. Σε κάποιο σημείο, στις 9.20 η ώρα (το πρόσεξα), ενώ είχε φτάσει να λέει για την επικοινωνία μας με άλλους ανθρώπους που γίνεται μέσω της γλώσσας, το ντοκιμαντέρ είπε ότι ο μέσος άνθρωπος έχει 25.000 λέξεις στο λεξιλόγιό του, αριθμός πολύ μικρός αν σκεφτούμε ότι η αγγλική γλώσσα έχει μισό εκατομμύριο λέξεις, ενώ η ελληνική έχει 6 εκατομμύρια λέξεις!

Ωπ! Λερναίοι στο BBC; Δεν το θεωρώ πολύ πιθανό. Είμαι κατά 99,9999% πεπεισμένος ότι το αγγλικό κείμενο είχε απλώς την πληροφορία για το πλήθος των λέξεων της αγγλικής γλώσσας και ότι η φράση για τα 6 εκατ. λέξεις της ελληνικής είναι προσθήκη της μεταγλώττισης. Προφανώς, κάποιος (ο μεταγλωττιστής; η εταιρεία; ο Σκάι;) θεώρησε πατριωτικό καθήκον να αποκαταστήσει την κατ’ αυτόν αλήθεια και πρόσθεσε το Λερναίο ψέμα.

Σαν μεταφραστής που είμαι, θεωρώ το ατόπημα βαρύτατο, πολύ περισσότερο που η εγκυρότητα του BBC προσδίδει επιπρόσθετο κύρος στον μύθο. Δεν ξέρω αν η χάλκευση έγινε από τον Σκάι ή από την εταιρεία της μεταγλώττισης ή από τον μεταγλωττιστή με προσωπική πρωτοβουλία.

Δυστυχώς, ο νόμος του Μέρφι επιβεβαιώθηκε για μιαν ακόμα φορά’ ενώ περίμενα υπομονετικά για να ακούσω στο τέλος της εκπομπής τους συντελεστές της μεταγλώττισης, εκείνην ακριβώς την ώρα έτυχε να έρθουν να μας πάρουν για βραδινή έξοδο, με φωνές και γέλια, κι έτσι δεν άκουσα παρά ένα “Ευάγγελος τάδε” κι ένα στούντιο “Σιέρα ποστ”, που μπορεί κιόλας να μην τα άκουσα καλά. Επιπλέον, επειδή (ως γνωστόν) είμαι με αργή ιντερνετική σύνδεση, δεν μπορώ να αναζητήσω βιντεάκι της εκπομπής, αν υποθέσουμε κιόλας πως θα το έχει ανεβάσει κανείς καλοκαιριάτικα. Ούτε ξέρω τον τίτλο της, πάντως παίχτηκε Δευτέρα 24/8, ώρα 21.00-22.00.

Επειδή έχω σκοπό να διαμαρτυρηθώ στον διευθυντή της τηλεόρασης του Σκάι, αν κάποιος μπορεί να με βοηθήσει με τον τίτλο της εκπομπής ή με άλλα στοιχεία, θα του χρωστώ χάρη. Επίσης, αν ξέρει κανείς πώς βα βρούμε το πρωτότυπο ντοκιμαντέρ, ώστε να βεβαιωθούμε ότι έγινε χάλκευση στη μετάφραση. Εννοείται ότι θα ζητήσω συγνώμη δημόσια στην (απίθανη πάντως) περίπτωση που το πρωτότυπο μιλάει για 6 εκατ. ελληνικές λέξεις!

ΥΓ Πάντως πρόκειται για εξαιρετική σύμπτωση, τη στιγμή που έχουμε τον διάλογο με τον λεβέντη κ. Θ.Α. για το ίδιο θέμα!

Προσθήκη: Τελικά, χάρη στην πολύτιμη βοήθεια ενός “αφανούς θαμώνα” του ιστολογίου από Αγγλία, επιβεβαιώθηκε αυτό που υποψιαζόμουν. Όπως θα δείτε στο σχόλιο αριθ. 4, το αγγλικό κείμενο έλεγε άλλα, διαφορετικά και περισσότερα: “The language we have at our disposal is pretty vast. The average vocabulary is around 25,000 words. Impressive as that sounds, it pales into insignificance when you learn that it is a mere 4% of the full 616,500 word Oxford English dictionary.” Και ο μεταγλωττιστής (ή κάποιος άλλος συντελεστής της εκπομπής) φρόντισε να δώσει την εθνικώς συμφέρουσα εκδοχή, προσθέτοντας την λεβέντικη και ακαδημαϊκή αρλούμπα για τα 6 εκατ. λέξεις της ελληνικής.

Επιστολή στο Βήμα

Το ξέρω βέβαια πως ο κόσμος  -ή τουλάχιστον η μισή Αττική- καίγεται, αλλά το ιστολόγιο αυτό δεν σχολιάζει την επικαιρότητα αν δεν έχει να προσθέσει κάτι παραπάνω. Έτσι, δεν θα γράψω για τις ολέθριες πυρκαγιές του σαββατοκύριακου, πολύ περισσότερο που δεν είμαι στην Αθήνα κι έτσι αναγκαστικά τα όσα γίνονται τα πληροφορούμαι από την τηλεόραση. Θα μπορούσα να ανεβάσω ένα παλιό μου άρθρο, που διερευνά την έκφραση “στάχτη και μπούρμπερη”, αλλά είναι γραμμένο για άλλη συγκυρία κι έτσι προτιμώ απλώς να βάλω σύνδεσμο.

Ενώ όμως δεν το θέλω και πολύ, επιβάλλεται να δοθεί απάντηση στα όσα έγραψε ο κ. Θ. Ανδρεάκος στο Βήμα (την επιστολή, που δημοσιεύτηκε στις 19/8, μπορείτε να τη δείτε εδώ). Όχι μόνο και όχι κυρίως για να μη μείνουν αναπάντητοι οι ιταμοί υπαινιγμοί για την ομάδα που μειώνει και διασύρει την ελληνική γλώσσα, αλλά περισσότερο για να εμφανιστούν και στις στήλες αυτής της εφημερίδας μερικά σωστά πράγματα -και όποιος τα προσέξει. Παρεμπιπτόντως, έχω απαντήσει προσωπικά στην επιστολή που έστειλε ο λεβέντης κ. Θ.Α. στην Ελευθεροτυπία, μια και εκεί έχει αρκετές αναφορές επί προσωπικού.

Στο προηγούμενο ποστ είχα παρουσιάσει ένα προσχέδιο επιστολής και είχα ζητήσει από όποιον φίλο θέλει να τη συνυπογράψει -αφού ο κ. Θ.Α. μιλάει για ομάδα, ομαδική πρέπει να είναι η απάντηση, σκέφτομαι. Τώρα παρουσιάζω το “σχεδόν τελικό” κείμενο της επιστολής, που θα σταλεί μεθαύριο το βράδυ, ώστε να έχουν την ευκαιρία να την υπογράψουν κι άλλοι που θα γυρίσουν σήμερα από τις άδειες.

Λεβέντικες επιστολές

Νέο επεισόδιο ήρθε να προστεθεί στο αλληλογραφικό σίριαλ για τον αριθμό των λέξεων της ελληνικής γλώσσας, που ξεκίνησε, αν θυμάστε, την άνοιξη, όταν ο ακαδημαϊκός κ. Κουνάδης, σε επίσημη εκδήλωση, έκανε λόγο για 5 εκατομμύρια λέξεις της ελληνικής, και κάποιοι φίλοι του ιστολογίου στείλαμε επιστολή στην Ακαδημία και στην Ελευθεροτυπία. Ύστερα, εμφανίστηκε ο λεβέντης κ. Ανδρεάκος συμπαραστάτης του κ. Κουνάδη, άνοιξαν νέα ζητήματα, η άνοιξη έγινε καλοκαίρι και το καλοκαίρι κοντεύει να τελειώσει, αλλά η ανταλλαγή επιστολών καλά κρατεί.

Την νέα επιστολή του λεβέντη κ. Ανδρεάκου προς Ελευθεροτυπία μπορείτε να τη δείτε εδώ. Τον αποκαλώ “λεβέντη” επειδή στην τελευταία παράγραφο της επιστολής γράφει: Μετά τις διευκρινίσεις και τη διαφαινόμενη πλέον σύγκλιση απόψεων εκατέρωθεν, πιστεύω, αν ο κ. Ν.Σ. είναι Μανιάτης όπως το επώνυμό του δηλώνει, να έχει τη λεβεντιά που έχουμε οι Μανιάτες, αυτός και η ομάδα του να αναμορφώσουν τα όσα με τόσο πάθος, άγνωστον πόθεν ορμώμενοι, διέδιδαν σε βάρος της γλώσσας μας, ενημερώνοντας την ιστοσελίδα τους και τους αποδέκτας επιστολών τους σχετικά με το θέμα αυτό. Αν δεν το πράξουν, θα είναι έκθετοι στην κοινή γνώμη.

Επειδή το θέμα γίνεται προσωπικό, θα απαντήσω στην Ελευθεροτυπία κι εγώ προσωπικά. Σωστά μάντεψε ο κ. Ανδρ. ότι είμαι Μανιάτης, όμως δεν πιστεύω ότι έχουν οι Μανιάτες μονοπώλιο στη λεβεντιά ή την παλιανθρωπιά. Μανιάτης ήταν ο λεβέντης Σωτήρης Πέτρουλας, υπήρξαν όμως και πολλοί Μανιάτες, κάθε άλλο παρά λεβέντες, που έσπευσαν να στελεχώσουν τον κρατικό μηχανισμό επί χούντας.

Όταν γεράσει ο λαγός…

Λαγόγερος

Το σημερινό μου σημείωμα βασίζεται εξολοκλήρου σε άρθρο από το ιστολόγιο του Οπουτζή, ακριβέστερα: από ένα ιστολόγιο του Οπουτζή, του Νίκου Νικολάου, το εξαιρετικό Ελληνιστεύκοντος, που όμως γράφεται στα αγγλικά. Είναι δε Οπουτζής ο Νίκος Νικολάου, a.k.a. Nick Nicholas, ο μάγος του TLG και εκλεκτός θαμώνας του ιστολογίου μας. Ο Νικολάου, τις προάλλες, μου είχε στείλει ένα ηλεμήνυμα με ένα αίνιγμα. Στη συνέχεια έλυσε το αίνιγμα, έγραψε και το σημείωμα στο οποίο σας παραπέμπω, οπότε τώρα εγώ παίρνω το υλικό από αυτόν, αλλά σας συνιστώ να διαβάσετε και το δικό του κείμενο.

Το αίνιγμα είναι: Τι είδους ζώο είναι ο λαγόγηρος; Αυτό το αίνιγμα δεν είναι και πολύ δύσκολο ν’ απαντηθεί, μετά όμως έρχεται και η δεύτερη ερώτηση: τι είδους λέξη είναι ο λαγόγηρος;

Η ιστορία ξεκίνησε από ένα προβληματικό λήμμα που υπάρχει στη Σούδα, το βυζαντινό λεξικό, που αυτή την εποχή δημοσιεύεται στο Διαδίκτυο η αγγλική του μετάφραση. Εκεί λοιπόν, στο λήμμα «μύξος», διαβάζουμε Μύξος ὁ λαγώγηρως παρ΄ ἡμῖν. ἐπῳδή. ἀλέκτωρ πίνει καὶ οὐκ οὐρεῖ͵ μύξος οὐ πίνει καὶ οὐρεῖ. λέγεται δὲ εἰς δυσουρίαν ὄνου. Εδώ εξηγείται μια άγνωστη λέξη (ο μύξος) με μια εξίσου άγνωστη (ο λαγώγηρως ή λαγόγηρος αν εκσυγχρονίσουμε τα ωμέγα). Το Λίντελ Σκοτ, στο λ. μύξος, μας λέει ότι πρόκειται, απλούστατα, για ελαττωματική γραφή της λέξης «μυωξός». Είναι δε ο μυωξός ένα μικρό τρωκτικό. Στο ίδιο λεξικό βρίσκουμε ότι ο «λαγόγηρως» (έτσι το γράφει εκεί) είναι όχι ακριβώς άπαξ λεγόμενο στην αρχαία γραμματεία αλλά… δίπαξ λεγόμενο, που έλεγε και μια ψυχή, παναπεί εμφανίζεται δύο φορές, μία στη Σούδα που είδαμε και μια σε κάποια σχόλια του Λουκιανού, όπου εκεί παρατίθεται ως ερμήνευμα για τη λ. «μυγαλή». Η μυγαλή, δηλαδή, είναι λαγόγηρος. Παναπεί, ο λαγόγηρος που τόσο περίεργο φαίνεται το όνομά του, είναι όπως όλα δείχνουν ένα είδος τρωκτικού, ένα «χαμστεροειδές» όπως είχα γράψει στον Νίκο Νικολάου όταν μου έστειλε ένα ηλεμήνυμα με όλα τα στοιχεία του αινίγματος.

Η επωδή που παρατίθεται στη Σούδα είναι ένα ξόρκι, ένα δίστιχο που έλεγαν οι βυζαντινοί αγωγιάτες όταν το γαϊδούρι τους δυσκολευόταν, με το συμπάθιο, να κατουρήσει. Ο κόκορας πίνει και δεν κατουράει, ο μυωξός δεν πίνει και κατουράει. Το κατά πόσο ήταν αποτελεσματικό το ξόρκι, δεν το ξέρω, ούτε ξέρω αν ήταν ευρέως διαδεδομένο –πάντως, μιλάμε για μια εποχή όπου ο γάιδαρος έπαιζε σημαντικότατο ρόλο στην καθημερινή ζωή και στην οικονομία· η υγεία του γαϊδάρου λοιπόν δεν ήταν παίξε-γέλασε.

Αλλά ας επιστρέψουμε στον λαγόγηρο. Στη Σούδα βλέπουμε ότι μυωξός λέγεται ο λαγόγηρος «παρ’ ημίν». Αυτό το «παρ’ ημίν» σημαίνει «στη δική μας γλώσσα». Παναπεί όχι στα αρχαία, αλλά στην καθομιλουμένη. Υποψιαζόμαστε λοιπόν ότι η λέξη λαγόγηρος δεν είναι της αρχαίας, αλλά της νεοελληνικής. Της πρώιμης νεοελληνικής βέβαια, ή, όπως το λέει ο Νίκος Νικολάου στα αγγλικά, Early Modern Greek. Ο λόγος που συμπεριλήφθηκε στο Λίντελ Σκοτ είναι επειδή χρησιμοποιείται σε σχόλιο αρχαίου κειμένου. Ο Νικολάου, που τα μελετάει αυτά, λέει ότι δεν είναι η μοναδική περίπτωση. Παρεμπιπτόντως, στο TLG υπάρχει η μία μόνο ανεύρεση της λέξης, από τη Σούδα, το σχόλιο του Λουκιανού δεν υπάρχει.

Ιστολογικά κεσάτια

Χτες και σήμερα πρέπει να είναι οι μέρες του χρόνου με τη μικρότερη κίνηση στα ιστολόγια. Όμως, πολύ γρήγορα, από την άλλη Κυριακή προβλέπω, η κίνηση θα ξαναπάρει τα πάνω της. Στο μεταξύ, μέχρι το τέλος του μήνα τουλάχιστον θα είμαι σε διακοπές, με προπολεμική, αργή σύνδεση, οπότε, προς το παρόν, πηγαίνω κι εγώ λάου-λάου.

Στο φόρουμ Λεξιλογία αναδημοσιεύτηκε πρόσφατα ένα αστείο κειμενάκι, που κυκλοφορεί εδώ και καιρό στο Διαδίκτυο, με τις απαντήσεις που υποτίθεται ότι δίνουν διάφοροι επαγγελματίες όταν έχουν αναδουλειά. Θα το έχετε ίσως δει:

«Επαγγελματικές» απαντήσεις στην ερώτηση «Πώς πάει η δουλειά;»

Φούρναρης: ψίχουλα
Μανάβης: κολοκύθια
Αγρότης: ζήσε Μάη μου να φας τριφύλλι
Ανθοπώλης: μαρασμός
Υφασματέμπορος: πανί με πανί
Ψαράς: ούτε λέπι
Φαρμακοποιός: με το σταγονόμετρο
Ηλεκτρολόγος: δεν βλέπω φως
Υδραυλικός: μούφα η δουλειά
Mηχανικός αυτοκινήτων: στο ρελαντί
Έμπορος χαλιών: χάλια
Κομμωτής: τρίχες
Ψιλικατζής: ψιλοπράγματα
Νεκροθάφτης: ψόφια πράγματα
Ο απέναντι νεκροθάφτης: μεγάλη νέκρα
Βοθρατζής: σκ**

Τα μέλη της Λεξιλογίας πρόσθεσαν και κάμποσες νέες απαντήσεις, όπως:

Δύτης: πιάσαμε πάτο
Μάγειρας: βράσε όρυζα
Γεωπόνος: χαιρέτα μου τον πλάτανο

Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς κι άλλες, λογουχάρη:

Θεατρώνης: Χ… θέατρο
Μετεωρολόγος: Βαρομετρικό χαμηλό

Αλλά το αγωνιώδες ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι:

Τι θα μπορούσε να απαντήσει ένας ιστολόγος που έχει κεσάτια;

Αυγουστιάτικα μεζεδάκια

Καιρό έχω να σερβίρω μεζεδάκια, δηλαδή σύντομα σχόλια γλωσσικού και μεταφραστικού συνήθως περιεχομένου, αφενός επειδή έλειπα κι εγώ και αφετέρου επειδή η πελατεία έχει αραιώσει, όπως είναι παρατηρημένο πως συμβαίνει τον Αύγουστο και ειδικά τη βδομάδα πριν από τον Δεκαπενταύγουστο, που η περιήγηση στο Διαδίκτυο πιάνει πάτο. Επειδή όμως αργότερα θα λείψω πάλι, σερβίρω τώρα τούτα εδώ τα μεζεδάκια, όλα φρέσκα, των τελευταίων ημερών, για να μη μπαγιατέψουν -και για να μην αφήσω παραπονεμένους όσους έχουν επιστρέψει ή δεν έχουν ακόμα φύγει από τη μπλογκόσφαιρα.

Πρώτο πιάτο, μια ακόμα περίπτωση λαθεμένης χρήσης της έκφρασης εξ απαλών ονύχων, από τον Θανάση Λεκάτη του Ριζοσπάστη, ο οποίος έγραψε στις 8/8 ότι το ΠΑΣΟΚ έκανε κριτική “εξ απαλών ονύχων” στην κυβέρνηση. Στη νεκροζώντανη αυτή έκφραση έχω αφιερώσει πρόσφατο σημείωμα, όπου λέω ότι είναι “ακίνδυνη”, εννοώντας ότι συνήθως η λαθεμένη χρήση δεν εμποδίζει την κατανόηση. Ο αναγνώστης μάλλον καταλαβαίνει ότι το ΠΑΣΟΚ έκανε επιδερμική κριτική στην κυβέρνηση και όχι βέβαια “παιδιόθεν κριτική”. Ωστόσο, παλιότερα αυτά τα πρόσεχαν στον Ριζοσπάστη. Γιατί άραγε μια λαϊκή εφημερίδα να χρησιμοποιεί (και μάλιστα λάθος!) εκφράσεις βαλσαμωμένες; Δεν θα μπορούσε τάχα να γράψει ότι έκανε κριτική επιδερμική, ξώφαλτση, ανώδυνη, “με το γάντι”;

Από την ίδια εφημερίδα, λίγες μέρες νωρίτερα, το επόμενο μεζεδάκι, ένα πρωτότυπο δείγμα μανιακής σχιζολεξίας. Μιλώντας για τις πολύνεκρες ταραχές στην Ινδία, ο τίτλος του άρθρου τις χαρακτηρίζει “Έγκλημα εκ προ μελέτης“. Ναι, δύο λέξεις: προ μελέτη! Εγώ πάντως το βρίσκω α παρά δεκτο.

Πας μη Έλλην βάρβαρος – ποιος το είπε;

Μια και ο Δύτης με… μαρτύρησε, δημοσιεύω εδώ (αν και κατακαλόκαιρο) ένα σημείωμα που ετοίμαζα, που ανήκει σε ένα ευρύτερο άρθρο για την ιστορία της λέξης ‘βάρβαρος’.

Ξέρουμε βέβαια ότι «πας μη Έλλην βάρβαρος». Το μάθαμε στο σχολείο. Ανάλογα με τις εποχές, άλλοι δάσκαλοι έσπευδαν να διευκρινίσουν ότι η λέξη ‘βάρβαρος’ δεν έχει μειωτική χροιά αλλά απλώς περιγράφει τον αλλόγλωσσο ή τον αλλοδαπό, ενώ άλλοι δεν θεωρούσαν αναγκαία καμιά διευκρίνιση. Ποιος πρωτοείπε όμως το ρητό αυτό; Δεν ξέρουμε. Ξέρουμε ποιος δεν το είπε. Τι εννοώ;

Απλούστατα, σε όλη την αρχαία ελληνική γραμματεία, μαζί και τη βυζαντινή, όπως διασώζεται στο Thesaurus Linguae Graecae, το περίφημο TLG, δεν υπάρχει πουθενά τέτοιο ρητό. Ούτε αυτούσιο, ούτε παρόμοιο, ούτε περίπου. Προκαλεί εντύπωση, αλλά είναι απολύτως βεβαιωμένο –τέτοιο αρχαίο ρητό δεν υπάρχει. Δεν αποκλείεται να είναι πολύ μεταγενέστερη κατασκευή, ίσως και του 19ου αιώνα.

Όχι το ίδιο συνδικάτο

 

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 26 Ιουλίου. Το αναδημοσιεύω εδώ (με καθυστέρηση, λόγω θερινής υπολειτουργίας) με μια -δυο μικροπροσθήκες.

Τελευταίο άρθρο της στήλης σήμερα πριν κλείσουμε για το καλοκαίρι, ενώ η ειδησεογραφία έχει κυριαρχηθεί από τις απομαγνητοφωνημένες συνομιλίες των μελών της σπείρας των απαγωγέων που ονομάστηκε, με ελαφρώς κωμική μεγαλοπρέπεια, συνδικάτο του εγκλήματος. Κι έτσι, αντί να σας παρουσιάσω ένα άρθρο με χαρακτήρα ταξιδιωτικό, όπως είχα αρχικά σκεφτεί, θα ασχοληθούμε σήμερα με την ιστορία της λέξης «συνδικάτο», που είναι ένα ακόμα αντιδάνειο από τα πολλά που έχει η ελληνική γλώσσα. Αντιδάνειο, επειδή ναι μεν είναι δάνειο από τα γαλλικά, αλλά η απώτερη αρχή της γαλλικής λέξης είναι μια λέξη ελληνική, ο σύνδικος.

 Σύνδικος (σύνθετο από το συν και δίκη) στην αρχαιότητα ήταν ο συνήγορος στα δικαστήρια ή ο δημόσιος επίτροπος με δικαστικές αρμοδιότητες. Η λέξη υπάρχει και στο σημερινό νομικό λεξιλόγιο, όπου σύνδικος πτωχεύσεως είναι ο διορισμένος από το δικαστήριο εκπρόσωπος που διαχειρίζεται την περιουσία εταιρείας ή ατόμου που πτώχευσε.

Σατιρικά ποιήματα για την 4η Αυγούστου

Στο επετειακό αυτό σημείωμα δεν έχω ούτε τον χρόνο ούτε και τα φόντα εδώ που τα λέμε να κάνω διεξοδική αποτίμηση της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, που σήμερα συμπληρώνονται 73 χρόνια από την κήρυξή της. Θα παραθέσω απλώς μερικά ποιήματα που γράφτηκαν είτε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας είτε αμέσως μετά.

Βέβαια, δεν κατάγγειλαν όλοι οι λόγιοι το καθεστώς του Μεταξά. Κάποιοι συνεργάστηκαν ενεργά –θα θυμηθούμε τον Άριστο Καμπάνη με το περιοδικό Νέον Κράτος, γερόν φιλόλογο και καλόν ποιητή, που αργότερα, επί κατοχής, γέρος πια, κατάντησε και φερέφωνο των ναζιστών. (Η εκδίκηση της ιστορίας είναι ότι σήμερα όσοι τον θυμούνται τον γράφουν “Αρίστο”). Πιο ελαφρός και με μεγαλύτερη απήχηση, ο ευθυμογράφος Τίμος Μωραϊτίνης έγραψε τους στίχους στο τραγούδι της Τετάρτης Αυγούστου, το «Γιατί χαίρεται ο κόσμος και χαμογελά πατέρα». Κάπου υπάρχει μια παράφρασή του, αλλά δεν τη βρίσκω τώρα –αν κανείς την έχει πρόχειρη, ας την προσθέσει.

Από το πριγκιπάτο με αγάπη

Τα Πυρηναία από την ταράτσα του ξενοδοχείου

Εδώ στην Ανδόρρα το ξενοδοχείο έχει γουίφι κι έτσι μπόρεσα να δω τα σχόλια που αφήσατε μια βδομάδα που το κατάστημα λειτουργεί με αυτόματο πιλότο. Όμως, θέλω να απαντήσω με την ησυχία μου, οπότε δεν θα το κάνω τώρα παρά από μεθαύριο. (Ωστόσο, μου άρεσε πολύ το ποίημα του Κορνήλιου).

Η Ανδόρρα είναι πριγκιπάτο με συν-πρίγκιπες (ή συμπρίγκιπες;) τον Γάλλο πρόεδρο και τον Ισπανό επίσκοπο του Ουρζέλ (αν προφέρεται έτσι το Urgell). Αρχικά ο γάλλος συνπρίγκιπας ήταν ο κόμης του Φουά, εδώ παραπέρα. Κατά τα άλλα, έχουν πρωθυπουργό (σοσιαλδημοκράτη αυτή την εποχή).