Το παλιό μας το τεφτέρι

Όπως μας θύμισε σε ένα σχόλιό του ο Κορνήλιος τις  προάλλες, το τεφτέρι προέρχεται από τη διφθέρα, μέσω τουρκικών. Σκέφτηκα λοιπόν να δούμε την ιστορία της λέξης, διότι είναι μεγάλη και ενδιαφέρουσα.

Η διφθέρα στα αρχαία σήμαινε αρχικά το δέρμα το κατεργασμένο, το πετσί. Είναι λέξη πολύ παλιά, αφού στα μυκηναϊκά υπάρχει ένας dipteraporo (διφθεροφόρος;). Προέρχεται από το ρήμα δέφω, το οποίο σήμαινε «κάνω κάτι μαλακό τρίβοντάς το», όπως λέει το Λίντελ Σκοτ, κι αν πήγε το μυαλό σας στο πονηρό καλώς πήγε. Οι αρχαίοι έλεγαν δέφομαι ή δέφω εαυτόν γι’ αυτή τη χρήση. Σε ένα ασεβέστατο απόσπασμα του κωμικού Εύβουλου για τον τρωικό πόλεμο, διαβάζουμε ότι οι Αχαιοί δεν είχαν εταίρες μαζί τους κι έτσι «εαυτούς δ’ έδεφον ενιαυτούς δέκα».

Το αρχαίο δέφω, πάντως, με την αθώα σημασία του, έχει διατηρηθεί στη σημερινή βυρσοδεψία και στις δεψικές ουσίες της χημείας. Με την άλλη σημασία του δεν έχει διατηρηθεί, αν και ένας φίλος του παππού μου είχε τη συνήθεια να αποκαλεί «δέπτορες» όλους τους ημιμαθείς ενοχλητικούς που συναντούσε, ενίοτε μάλιστα και να τους συστήνει, «από εδώ ο κύριος τάδε, δέπτωρ της φιλοσοφίας». Σκέφτομαι πως θα μπορούσαμε να το αναστήσουμε για κανέναν από τους λερναίους. Αλλά παρεκτρέπομαι, με περισσότερες από μία σημασίες.

Η διφθέρα δεν ήταν μόνο το πετσί, ήταν επίσης και το κατεργασμένο δέρμα που χρησιμοποιούσαν για γραφική ύλη, η περγαμηνή. Ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί ότι οι Ίωνες αποκαλούν διφθέρες και τους παπύρους, διότι τον παλιό καιρό που δεν είχαν παπύρους (βύβλους) έγραφαν πάνω σε κατεργασμένα δέρματα (διφθέρας) αιγοπροβάτων κι έτσι το όνομα έμεινε. Και πολλοί βάρβαροι γράφουν σε τέτοιες διφθέρες, μας λέει:

Καὶ τὰς βύβλους διφθέρας καλέουσι ἀπὸ τοῦ παλαιοῦ οἱ Ἴωνες͵ ὅτι κοτὲ ἐν σπάνι βύβλων ἐχρέωντο διφθέρῃσι αἰγέῃσί τε καὶ οἰέῃσι· ἔτι δὲ καὶ τὸ κατ΄ ἐμὲ πολλοὶ τῶν βαρβάρων ἐς τοιαύτας διφθέρας γράφουσι.

Η λέξη περνάει στα περσικά πρώτα και από εκεί στα αραβικά ως diftar , daftar, από όπου τα τουρκικά tefter και defter, για να ξαναγυρίσει στη συνέχεια στα ελληνικά. Το ταξίδι φέρνει αλλαγές και επεκτάσεις σημασίας: περνώντας στα περσικά, η λέξη έφτασε να σημαίνει «κατάστιχο, μητρώο» κι έτσι στα ινδικά daftardar λεγόταν ο ληξίαρχος ή ο έφορος, ενώ στην δημόσια διοίκηση της αποικιακής Ινδίας ο dufterdar ήταν ο ντόπιος αξιωματούχος της υπηρεσίας εισοδήματος.

Στην οθωμανική αυτοκρατορία ο όρος έχει κεντρική σημασία στη διοίκηση: defter ήταν το κτηματολόγιο και η απογραφή περιουσιών και defterdar (δεφτερδάρης) ήταν ο διοικητής επαρχίας ή ο έφορος και αργότερα o υπουργός οικονομικών· αυτά τα λέω σε συντομία, περισσότερα υπάρχουν στην Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ. Μεγάλες δόξες λοιπόν γνώρισε το defter, μόνο εδώ στα πάτρια εδάφη το αντιδάνειο τεφτέρι ξέπεσε και κατέληξε ελαφρώς λιγδιασμένο σε χέρια μπακάληδων, άντε το πολύ και σε καμιά καλλονή της γειτονιάς που το είχε για να γράφει τους Λευτέρηδες που την πολιορκούσαν· αν και, σήμερα, αμφιβάλλω κατά πόσον πολυχρησιμοποιείται, είτε ως λέξη, είτε ως αντικείμενο (νομίζω πως τώρα όλοι έχουν οργκανάιζερ -κι άλλο αντιδάνειο;)

Ωστόσο, το ταξίδι της διφθέρας δεν εξαντλείται σε αυτά τα ολίγα. Δεν φτάνει μόνο μέχρι την Ινδία, αλλά από τα περσικά περνάει στα θιβετιανά και από εκεί στα μογγολικά. Στα σημερινά μογγολικά, debter λέγεται το σημειωματάριο ή το χαρτόδετο βιβλίο· γουστόζικο είναι ότι το βιβλίο με σκληρό δέσιμο στα μογγολικά λέγεται nom, που είναι και αυτό δάνειο από τα ελληνικά, από το νόμος. (Τουλάχιστον έτσι με είχε διαβεβαιώσει ένας ανατολιστής που το συζητούσαμε στο παλιό Usenet -αν μου είπε ψέματα να του χτυπήσει ο σκληρός!)

Αλλά και προς τα δυτικά ίσως να ταξίδεψε η διφθέρα –μαζί με το αλφάβητο άλλωστε. Σύμφωνα με μια πρόταση, το λατινικό littera (“γράμμα”) είναι δάνειο, μέσω ετρουσκικών, από το διφθέρα. Στο ετυμολογικό της λατινικής του Ερνού-Μεγιέ, η πρόταση αυτή χαρακτηρίζεται ευφυής και σαγηνευτική (η τροπή δ -> l υπάρχει κι αλλού, π.χ. δάκρυμα > lacryma), αλλά όχι εύκολο να αποδειχτεί πειστικά.

Κλείνοντας να επισημάνω ότι το λεξικό Μπαμπινιώτη μάλλον σφάλλει όταν θεωρεί το τουρκικό defter δάνειο από το μεσαιωνικό διφθέριον. Η τουρκική λέξη προέρχεται από τα αραβικά. Το διφθέριον πιθανώς επέδρασε μαζί με το defter ώστε να δημιουργηθεί ο τύπος δεφτέρι.