Δυναστείες και υπουργεία

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες 1.11.2009 στην κυριακάτικη Αυγή. Επειδή τα κομμάτια που δίνω, μια φορά το μήνα, στην Αυγή έχουν ανώτατο όριο λέξεων, ενώ εδώ το Διαδίκτυο είναι η χαρά του φλύαρου, σκεφτόμουν να ξαναδουλέψω το άρθρο προσθέτοντας μερικά πράγματα ακόμα: κάτι για την τηλεοπτική σειρά “Δυναστεία”, ας πούμε ή κάποια αποσπάσματα από Μακρυγιάννη ή να εμπλουτίσω μέχρις εξαντλήσεως το παιχνίδι με τα δάνεια στην τέταρτη παράγραφο. Διερωτώμαι επίσης αν η βλαστήμια “γ… τα υπουργεία σας” αναφέρεται στα υπουργεία με τη σημερινή έννοια ή με την παλιότερη (Υπουργείον Τρικούπη = η κυβέρνηση Τρικούπη). Όμως, τελικά αποφάσισα να αφήσω έτσι το κείμενο -τουλάχιστο προς το παρόν.

Η αναμενόμενη νίκη του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές ανέδειξε πρωθυπουργό τον Γιώργο (τέως Γιωργάκη) Παπανδρέου, γιο του Ανδρέα και εγγονό του Γεωργίου Παπανδρέου που και οι δυο τους είχαν διατελέσει πρωθυπουργοί. Ήδη, οι πρωτότυπες ονομασίες των υπουργείων της νέας κυβέρνησης προκάλεσαν αρκετά σχόλια, που μερικά τα βρίσκω αδικαιολόγητα.

Για παράδειγμα, ειρωνεύτηκαν πολλοί τη μετονομασία του υπουργείου Δημοσίας Τάξης σε «Προστασίας του Πολίτη». Προς τι η ειρωνεία; Μήπως ο Λάτσης κι ο Βαρδινογιάννης δεν είναι πολίτες; Αυτούς τους πολίτες καλείται να προστατέψει το νέο υπουργείο και με τα πρώτα δείγματα γραφής καλά τα καταφέρνει. Όμως εμείς δεν πολιτικολογούμε, λεξιλογούμε. Και ξεκινάμε από τη λέξη «υπουργός».

Ακούγεται συχνά-πυκνά πως οι υπουργοί είναι υπηρέτες του πολίτη· φυσικά, αυτό είναι κλισέ και ηχηρή κουβέντα, που όμως έχει ετυμολογική επικύρωση. Θέλω να πω, η λέξη υπουργός, που ετυμολογείται από το υπό και το έργον, σήμαινε στην αρχαιότητα τον υπηρέτη, τον βοηθό και το ρήμα «υπουργώ» σήμαινε «βοηθώ, παρέχω υπηρεσίες». Όταν, με την επανάσταση του 1821 σχηματίστηκε η επαναστατική κυβέρνηση (προσωρινή διοίκησις της Ελλάδος), δεν είχε υπουργούς αλλά μινίστρους.

Έτσι, λογουχάρη, ο Κωλέττης ήταν Μινίστρος Εσωτερικών και ο Πανούτσος Νοταράς Μινίστρος της Οικονομίας, και ούτω καθεξής, ενώ αντί για υπουργεία υπήρχαν μινιστέρια, λέξεις δανεικές από τα ιταλικά. Όταν έπαψε το ντουφεκίδι, βρήκαν οι λόγιοι καιρό να «καθαρίσουν» τη γλώσσα από τα ξένα δάνεια, κι έτσι ανάστησαν την παλιά λέξη «υπουργός» –και επειδή επρόκειτο για θεσμική λέξη ο καθαρισμός έπιασε, ενώ μέσα στο σπίτι μας (λατινικό δάνειο) ο καθαρισμός έσπασε τα μούτρα του (ιταλικό δάνειο) κι έτσι ακόμα τρώμε κεφτέδες (τουρκικό δάνειο) στην κουζίνα (ενετικό δάνειο) πίνοντας ουζάκι (άγνωστης προέλευσης δάνειο). Αλλά πλατειάζω.

Πρέπει εδώ να πω ότι η αρχαία σημασία της λέξης «υπουργός» δεν χάθηκε εντελώς· στην Κρήτη και στην Κύπρο «πουργός» μέχρι πρόσφατα ήταν (ή ίσως είναι ακόμα) ο βοηθός του χτίστη και «πουργεύω» σημαίνει «βοηθώ τον χτίστη, μεταφέροντας τα υλικά και φτιάχνοντας τον ασβέστη» κτλ. Τη λέξη δεν την έχουν τα καινούργια λεξικά, την καταγράφει όμως ο Δημητράκος, ενώ μπορείτε να τη βρείτε και στον Πατούχα του Κονδυλάκη, στα έργα του Πρεβελάκη κτλ.

Το ενδιαφέρον είναι ότι και ο μινίστρος, ετυμολογικά, έχει παρόμοια διαδρομή με τον υπουργό. Στην αρχή βρίσκεται το λατινικό minister, που συνδέεται με το minor (ελάσσων) και σήμαινε «υπηρέτης» και αργότερα πήρε τη σημασία «ιερωμένος», η οποία επιβιώνει και σήμερα στα αγγλικά. Στα νεότερα χρόνια, σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες ονομάστηκαν minister/ministre/ministro κτλ. οι «υπηρέτες του Στέμματος», δηλαδή οι υπουργοί. Κι εκεί, δηλαδή, οι υπουργοί ξεκίνησαν από τα χαμηλά, σαν υπηρέτες, για να βρεθούν στο τέλος στα ψηλά.

Όσοι διαβάζουν κείμενα του 19ου αιώνα θα έχουν ίσως προσέξει ότι τον καιρό εκείνο «υπουργείον» ήταν και ολόκληρη η κυβέρνηση. Για παράδειγμα, όταν ο βασιλιάς έπαυε π.χ. την κυβέρνηση Δηλιγιάννη, οι εφημερίδες έγραφαν ότι έπεσε «το υπουργείον Δηλιγιάννη». Αν απορείτε πώς δεν τα μπέρδευαν, δεν σας αδικώ. Σήμερα βέβαια λέμε κυβέρνηση. Ο δε πρωθυπουργός στην αρχή δεν λεγόταν έτσι, αλλά Πρόεδρος του εκτελεστικού. Η λέξη πρωθυπουργός, μεταφραστικό δάνειο των ευρωπαϊκών prime minister κτλ. εμφανίστηκε στη δεκαετία του 1830 –ο Μακρυγιάννης πάντως, που δεν πολυχαμπάριζε από δασείες, συχνά γράφει «πρωτοϋπουργός».

Μια και βγήκε να προωθυπουργέψει τρίτος Παπανδρέου, πολλοί μίλησαν για «δυναστεία των Παπανδρέου», οπότε ας δούμε κι αυτήν τη λέξη. Η δυναστεία λοιπόν είναι λέξη αρχαία, από τον δυνάστη, ο οποίος είναι παράγωγο του ρήματος δύνασθαι, αν και δεν είναι εντελώς ξεκάθαρος ο σχηματισμός του. Η σημερινή όμως σημασία της λέξης «δυναστεία», δηλαδή μια σειρά από ηγεμόνες που συνδέονται με δεσμούς αίματος (π.χ. η δυναστεία των Κομνηνών ή των Βουρβόνων) δεν είναι καθόλου αρχαία.

Στα αρχαία, δυναστεία σήμαινε «εξουσία, κυριαρχία», ενώ ως χαρακτηρισμός πολιτεύματος σήμαινε κάτι κοντινό στην ολιγαρχία. Παρόλο που υπήρξαν και στην αρχαιότητα μεγάλες δυναστείες ηγεμόνων (όπως οι Πτολεμαίοι), δεν λέγονταν έτσι. Μόνο στην Αναγέννηση, περί το 1500, δανείστηκαν οι Γάλλοι λόγιοι το ελληνικό δυναστεία και έφτιαξαν το dynastie στο οποίο έδωσαν τη σημερινή σημασία της σειράς ηγεμόνων, που τη δανειστήκαμε κι εμείς αργότερα, ως είδος αντιδανείου. Και βέβαια με τον καιρό η σημασία της λέξης έχει απλώσει, δεν λέγεται μόνο για εστεμμένους αλλά και για ισχυρές οικογένειες γενικώς.

Δεν ξέρω αν αυτό σας παρηγορεί, πάντως, αλλά οι Παπανδρέου δεν είναι η πρώτη πρωθυπουργική τριπλέτα παπού-πατέρα-εγγονού στο νεοελληνικό κράτος. Προηγήθηκαν οι Ζαΐμηδες, κοντοχωριανοί των Παπανδρέου, με τον Αντρέα Ζαΐμη, τον γιο του τον Θρασύβουλο και τον εγγονό Αλέξανδρο. Υπήρχαν επίσης και οι τρεις Ράλληδες, κι αν πάρουμε και τα παρακλάδια, η οικογένεια Ράλλη-Θεοτόκη έχει αναδείξει πέντε πρωθυπουργούς. Βέβαια, ο ένας ήταν ελαφρώς δοσίλογος, αλλά δεν είναι ευγενικό να τους το θυμίζουμε.

Δυναστείες ή όχι, το θέμα είναι να πάψει ο πολίτης να δυναστεύεται. Και καλό θα ήταν να θυμούνταν οι υπουργοί ότι, ετυμολογικά τουλάχιστον, έχουν καθήκον να υπηρετούν τον πολίτη.