Όσα θυμάμαι από τον ΦΟΜ της Κατοχής (Δημ. Σαραντάκος)

Άρθρο του πατέρα μου, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Σελάνα της Μυτιλήνης, με αναμνήσεις από την Κατοχή και ειδικότερα από τον Φιλοτεχνικό Όμιλο Μυτιλήνης (ΦΟΜ) και την ΕΠΟΝ.

Ο Φιλοτεχνικός Όμιλος Μυτιλήνης πρέπει να ιδρύθηκε κατά τα τέλη της δεκαετίας του ΄20. Αυτό το συμπεραίνω από το εξακριβωμένο γεγονός πως ο πατέρας μου, που μετατέθηκε στο υποκατάστημα Μυτιλήνης της Εμπορικής Τράπεζας το 1924 και παντρεύτηκε εδώ το 1927, υπήρξε ενεργό μέλος του ΦΟΜ και πήρε μέρος στην παράσταση του έργου του Πιραντέλλο «Έτσι είναι αν έτσι νομίζετε». Μη έχοντας πρόσβαση στα αρχεία του Ομίλου, δεν είμαι βέβαιος για τις ακριβείς χρονολογίες. Με τη σειρά μου, υπήρξα και εγώ μέλος του ΦΟΜ κατά τη διάρκεια της Κατοχής και συγκεκριμένα από το φθινόπωρο του ΄43 και μετά και αυτό έγινε όχι τόσο από φιλοτεχνική διάθεσή μου, αλλά για … συνωμοτικούς λόγους.

Ας πάρω όμως τα πράγματα από την αρχή.

Εκατομμυριούχος

Τη λέξη «εκατομμυριούχος» την έμαθα από τα μικιμάους, από τον Σκρουτζ Μακ Ντακ –την εποχή εκείνη, μέσα δεκαετίας του 1960, δεν ήταν πολύ εύκολο να είσαι εκατομμυριούχος σε δραχμές, αλλά εκείνος ήταν σε δολάρια. Παρεμπιπτόντως, σε πάρα πολλά πράγματα οι τιμές και οι μισθοί τότε σε δραχμές ήταν πολύ κοντά με τις σημερινά ποσά σε ευρώ· θα θυμάστε τις φυλλάδες με μιάμιση δραχμή, του Σαββόπουλου, ενώ σήμερα οι εφημερίδες κάνουν ένα και 30. Τον Νοέμβριο του 1965 οι μητροπολίτες διεκδίκησαν και πήραν αποδοχές ίδιες με των αρεοπαγιτών, που ήταν 7.000 δρχ. το μήνα. Σήμερα πρέπει να είναι κάτι λιγότερες, σε ευρώ, πάντως ίδια τάξη μεγέθους. Βέβαια, σήμερα, εξαιτίας της κατακόρυφης αύξησης της αξίας της γης, οι εκατομμυριούχοι, σε ευρώ, πρέπει να είναι πολύ περισσότεροι.

Η λέξη εκατομμύριο δεν είναι αρχαία. Οι αρχαίοι κατάφεραν να μεγαλουργήσουν και να φτιάξουν ανώγια και κατώγια έχοντας σαν μεγαλύτερο αριθμό τις δέκα χιλιάδες, τους μυρίους, που τους ξέρουμε και από την κάθοδο με τον Ξενοφώντα. Η ρίζα της λέξης μύριοι, λένε τα λεξικά, ίσως είναι εκφραστική και είχε αρχικά την έννοια «αμέτρητοι όπως τα κύματα της θάλασσας», άλλωστε στην αρχαιότητα το «μύριοι» δεν σήμαινε μόνο «δέκα χιλιάδες» αλλά και «αμέτρητοι», όπως άλλωστε και σήμερα το χιλιάδες ή το εκατομμύρια.

Κάμποσα μεζεδάκια μεσοκαλοκαιριάτικα

Μάζεψα μερικά μεζεδάκια τις τελευταίες μέρες και σας τα παρουσιάζω εδώ, μια και βλέπω, με χαρά μου, ότι υπάρχει ενδιαφέρον και κίνηση, αν και βέβαια έχουμε και πολλές απουσίες βασικών φίλων του ιστολογίου. Να διευκρινίσω ότι την προκήρυξη της Σέχτας τη διάβασα, αλλά δεν αισθάνθηκα προς το παρόν την ανάγκη να γράψω κάτι. Υπάρχει βέβαια μια παλιά ανάρτηση, με ενδιαφέροντα σχόλια.

* Μια και μιλήσαμε για τους φούφουτους, πρόσεξα τις προάλλες στον κυριακάτικο Ριζοσπάστη το εξής απόσπασμα από το άρθρο της Λιάνας Κανέλλη: Ποιος από τους βαρύγδουπους αρθρογράφους της Αθήνας, τους «φούφουτους» με τους οποίους υπέγραψε συμβόλαιο υποταγής η κυβέρνηση, φαντάζεται ότι στο Αιγαίο, στη Μήλο της φυσικής καλλονής που ο αδίδακτος στα σχολεία Ελύτης ύψωσε σε ποίηση, υπάρχουν, εκτός από λαμόγια, Ελληνες που ζούνε μόνο για την κατανάλωση και τις πιστωτικές τους κάρτες, τεμπέληδες του ήλιου και του καμακιού, και πολίτες με σκέψη κι ανάγκες υψηλής πολιτικής και ουσιαστικού πατριωτισμού;

Περί ποδοσφαίρου και δε συμμαζεύεται

Το άρθρο αυτο του πατέρα μου, Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε σήμερα στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης και πριν από μερικές ημέρες στα Αιγινήτικα Νέα. Το ποίημα του Πανσέληνου που κλείνει το άρθρο, το είχαμε παρουσιάσει και συζητήσει παλιότερα εδώ.

Ξέρω πως με όσα θα διαβάσετε, αγαπητοί αναγνώστες, θα εξοργίσω πολλούς και ενδεχομένως θα στεναχωρήσω περισσότερους, αλλά πιστέψτε με δεν είναι τέτοια η πρόθεσή μου. Απλώς θέλω να διατυπώσω κάποιες απόψεις, που σε πολλούς μπορεί να φανούν αιρετικές ή εικονοκλαστικές, αλλά που έχω εξακριβώσει πως τις συμμερίζονται πολλοί άνθρωποι, μόνο που δεν τις εκφράζουν ελεύθερα.
Τώρα που τέλειωσε το Μουντιάλ και μπορεί ο μέσος άνθρωπος να ανοίξει την τηλεόρασή του για να ακούσει ειδήσεις ή να δει μια ταινία ή ένα ντοκυμαντέρ, χωρίς να πέσει απάνω σε ματς, ας πω κι εγώ την άποψή μου για το δημοφιλές αυτό σπορ.
Σας εξομολογούμαι λοιπόν το κρίμα μου: ποτέ μου δεν υπήρξα φίλος του ποδοσφαίρου. Το αντίθετο μάλιστα, αντιπαθώ αυτό το σπορ, γιατί πιστεύω πως μακρινή μόνο σχέση έχει με τον αθλητισμό. Στην πραγματικότητα εξυπηρετεί άλλους σκοπούς και στόχους, που δεν είναι οι προβαλλόμενοι και διαφημιζόμενοι, δηλαδή το φίλαθλο πνεύμα, η ευγενής άμιλλα, η απομάκρυνση των νέων από τα καφενεία, τα πορνεία και τα ναρκωτικά και άλλα ηχηρά παρόμοια.

Φούφουτος χωρίς φον

Του Χατζόπουλου από τα Νέα (27.7.2010)

Τηλεόραση δεν πολυβλέπω εδώ στις διακοπές, αλλά την ατάκα του Θ. Πάγκαλου για τους φον Φούφουτους την πήρα είδηση. Και καθώς το ιστολόγιό μας έχει κατεξοχήν γλωσσικά και λεξικογραφικά ενδιαφέροντα δεν θα μπορούσα να αφήσω το θεμα να περάσει ασχολίαστο. (Προσθήκη: συνειδητοποιώ ότι δεν ανέφερα την ατάκα! Λοιπόν, στο υπουργικό συμβούλιο ο Θ. Πάγκαλος είπε ότι “δεν μπορεί να μας διατάζει ο κάθε φον Φούφουτος” ή κάτι τέτοιο τέλος πάντων).

Την ατάκα, πρέπει να το ομολογήσω, την βρίσκω ευφυέστατη, για την παρήχηση του φι και τον συνδυασμό του αριστοκρατικού φον με το ευτελές Φούφουτος. Θα την έβρισκα βέβαια πιο ταιριαστή στο Δελφινάριο παρά στο υπουργικό συμβούλιο, αλλά στην εποχή μας πρέπει να είναι κανείς πολυτάλαντος αν θέλει να προκόψει.

Δεν θα πολιτικολογήσω όμως, αλλά θα επιχειρήσω να ανιχνεύσω την ιστορία της λέξης «φούφουτος» -έργο δύσκολο για λέξη λαϊκή και μειωμένου κύρους, πολύ περισσότερο που είναι καλοκαίρι, αλλά θα κάνω ό,τι μπορώ.

Οι δύσκολες λέξεις του Κ. Ράδου

Την τελευταία φορά που πέταξα με το αεροπλάνο, πριν φύγω, καθώς έψαχνα με το μάτι να δω ποιο βιβλίο θα πάρω για να διαβάζω, πρόσεξα ένα βιβλιαράκι μικρού σχήματος, από τη σειρά «Η πεζογραφική μας παράδοση» της Νεφέλης, που το είχα αγοράσει πριν από καμιά δεκαπενταριά (και βάλε) χρόνια, του Κωνσταντίνου Ράδου, Ο πειρατής της Γραμβούσης, αλλά δεν το είχα ανοίξει, έμενε με τα φύλλα άκοπα. Μου φάνηκε σαν να με κοιτάζει παραπονεμένο, οπότε το πήρα και το έβαλα στην τσάντα μου.

Ο Κωνσταντίνος Ράδος (1862-1931) ήταν ηπειρώτης, καθηγητής Ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Αθήνας, ερευνητής, έφτιαξε μουσεία, έγραψε για διάφορα θέματα, κυρίως όμως για τη ναυτική ιστορία –και έγραψε και ναυτικά διηγήματα, από τα οποία εξέδωσε δύο τόμους, τα Ναυτικά διηγήματα το 1910 σε καθαρεύουσα και τον Πειρατή της Γραμβούσης το 1930 σε δημοτική. Στην έκδοση της Νεφέλης, ο επιμελητής λέει ότι έχει πάρει τρία μεγάλα διηγήματα από τη δεύτερη συλλογή και τέσσερα κάπως μικρότερα από την πρώτη. Πρόκειται για ναυτικά διηγήματα, με θέματα παρμένα από το παρελθόν: Βυζάντιο, Μεσαίωνας, 1821. Πείτε με προκατειλημμένο, αλλά τα καθαρευουσιάνικα διηγήματα τα βρήκα να έχουν κακογεράσει. Αντίθετα, τα τρία που είναι γραμμένα σε δημοτική λάμπουνε σαν διαμάντια. Μπορεί όμως να είναι και σύμπτωση.

Πού πάει το παϊτόνι;

Η φωτογραφία από την "Ε"

Το περασμένο Σάββατο, στη Θεσσαλονίκη, έγινε ένα περίεργο ατύχημα: ένα άλογο που έσερνε μια άμαξα με τρεις επιβάτες στην παραλία τρόμαξε από τη φλόγα του αερόστατου μιας κοντινής εκδήλωσης, αφηνίασε και έπεσε στη θάλασσα, μαζί με τον αμαξά και τον ένα επιβάτη –η μητέρα, λέει το ρεπορτάζ, πρόλαβε και πήδησε στο πλακόστρωτο μαζί με το αγοράκι της. Κανείς από τους ανθρώπους δεν έπαθε τίποτα, αλλά το καημένο το άλογο πνίγηκε· το βάρος της άμαξας το τράβηξε στον βυθό. Ο 61χρονος αμαξάς, που κάνει δεκαπέντε χρόνια αυτή τη δουλειά, περίμενε να το ανασύρουν για να το αποχαιρετήσει. Είναι περίεργη φάρα οι αμαξάδες και τ’ αγαπάνε τα ζώα τους. Όταν διάβασα για το ατύχημα (ή δυστύχημα;) της Θεσσαλονίκης είπα να γράψω κάτι, αλλά λόγω διακοπών το αμέλησα, οπότε το παρουσιάζω τώρα, με μια μικρή καθυστέρηση.

Το μακελειό του καρνάγιου

Μου στείλαν ένα εξαιρετικό μεταφραστικό μαργαριτάρι, που για να μην μπαγιατέψει πολύ σας το σερβίρω τώρα, αντί να το παρουσιάσω μαζί με άλλα μεζεδάκια κάποιαν άλλη φορά.

Λοιπόν, στα Νέα της Δευτέρας (19.7) σε άρθρο για τα σχέδια του Πολάνσκι, διαβάζουμε:

Ο Ροµάν Πολάνσκι επιστρέφει στη δουλειά, τώρα που έληξε ο κατ’ οίκον περιορισµός του στην Ελβετία. Ο 76χρονος σκηνοθέτης πρόκειται να µεταφέρει στην οθόνη το θεατρικό έργο της Γιασµίνα Ραζά «Ο Θεός του Καρνάγιου».

Αν το διάβαζα έτσι, ανειδοποίητος, ομολογώ ότι θα το προσπερνούσα χωρίς να αντιληφθώ το μαργαριτάρι, διότι, για να πω την αμαρτία μου, σε αντίθεση με τον πληροφορητή μου δεν είμαι και τόσο ενήμερος για το γαλλικό θέατρο -διότι γαλλικό είναι το θεατρικό έργο και Γαλλίδα είναι η Γιασμίνα Ρεζά (που την έκανε Ραζά ο δημοσιογράφος ή ο δαίμων).

Να θυμηθούμε τον Μπρεχτ

Αυτό το άρθρο του πατέρα μου, Δημήτρη Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε σήμερα στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης.

Σε συνέδριο «για την υπεράσπιση της κουλτούρας», που έγινε στο Παρίσι το 1935, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ παρουσίασε ένα σχετικά σύντομο αλλά εξαιρετικά περιεκτικό και εύστοχο κείμενο με τον τίτλο: «Πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την αλήθεια». Αξίζει τον κόπο να το ξαναδούμε, ιδίως να το έχουν στο μυαλό τους όσοι καταγίνονται με το γράψιμο σε εφημερίδες και περιοδικά.
Γράφει λοιπόν ο Μπρεχτ:
«Όποιος σήμερα θέλει να πολεμήσει την ψευτιά και την αμάθεια και να γράφει την αλήθεια, έχει να ξεπεράσει το λιγότερο πέντε δυσκολίες:
1. Πρέπει να έχει το θάρρος να γράφει την αλήθεια, που παντού την καταπνίγουν.
2. Να έχει την εξυπνάδα να την αναγνωρίσει, παρ’ όλο που τη σκεπάζουν παντού.
3. Να έχει την τέχνη να την κάνει εύχρηστο όπλο.

4. Να διαθέτει την κρίση σε ποιους θα την πει, ώστε στα χέρια τους η αλήθεια να αποχτήσει δύναμη.
5. Τέλος, να έχει την πονηριά για να τη διαδώσει, κάτω από τη μύτη αυτών που ελέγχουν τα μέσα πληροφόρησης.

Το νέον μικρομάγαζον (Μποστ, Ιουλιανά)

Στο προχτεσινό (17.7.2010) φύλλο της εφημερίδας Δρόμος της Αριστεράς υπάρχει εκτενές αφιέρωμα στα Ιουλιανά, που αξίζει να διαβαστεί γιατί έχει κάμποσο υλικό που δεν βρίσκεται εύκολα. Υπάρχει και μια μικρή συνεργασία δική μου, με ένα σχολιασμένο σκίτσο του Μποστ, που είπα να την επαναπατρίσω και κατά εδώ, προσθέτοντας μερικά ακόμα στοιχεία, μια και εδώ είναι τζάμπα ο χώρος.

Το σκίτσο που θα δείτε δημοσιεύτηκε στην Αυγή την Κυριακή 18 Ιουλίου 1965, τρεις μέρες μετά την εκδήλωση της πρώτης φάσης της αποστασίας που οδήγησε τελικά στην ανατροπή της εκλεγμένης κυβέρνησης του Γ. Παπανδρέου.

Δίχως σημαίες και τύμπανα

Μια φορά, λέει το ανέκδοτο, που μπορεί να είναι κι αληθινό, μπορεί όμως και μπεντροβάτο, ένας αρχάριος συγγραφέας επισκέφτηκε κάποιον αναγνωρισμένο συνάδελφό του, ίσως τον Τζορτζ Μπέρναρντ Σο, και του έδωσε ένα πάκο χειρόγραφα, το καινούργιο του μυθιστόρημα, που μόλις το είχε τελειώσει. Ζήτησε από τον Σο να του βρει έναν ωραίο και ταιριαστό τίτλο για το έργο. Ο Σο τον ευχαρίστησε για την τιμή, του υποσχέθηκε πως θα διάβαζε το μυθιστόρημα με ενδιαφέρον, έβαλε το χειρόγραφο σε ένα συρτάρι και… το ξέχασε.

Σε δέκα μέρες, ας πούμε, γυρίζει πίσω ο λεγάμενος, όλος προσμονή. Ο Σο που είχε εντελώς ξεχάσει το θέμα του ζήτησε συγνώμη, ότι κάτι έκτακτο του έτυχε, και τον παρακάλεσε να περάσει την επόμενη εβδομάδα. Αυτή η ιστορία μπορεί να επαναλήφθηκε κανα-δυο φορές, πάντως το χειρόγραφο (ήταν και κοτζάμ γκουμούτσα) έμενε αδιάβαστο του συρταριού τα βάθη και το μυθιστόρημα έμενε κι αυτό ατιτλοφόρητο.

Ώσπου στην τέταρτη ή την πέμπτη επίσκεψη του συγγραφέα, είδε κι απόειδε ο Σο και τον ρωτάει:

Ένα τηλεφώνημα απογνώσεως πριν από 45 χρόνια (Μποστ)

Σήμερα κλείνουν 45 χρόνια από τα Ιουλιανά, την ανατροπή της εκλεγμένης κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου στις 15 Ιουλίου 1965 και την περίοδο πολιτικής ανωμαλίας που ακολούθησε. Για πολλούς λόγους, στην περίοδο εκείνη σημειώθηκε μια χωρίς προηγούμενο άνθιση της πολιτικής σάτιρας, τόσο της επώνυμης, από τις στήλες των εφημερίδων και το σανίδι της επιθεώρησης, όσο και της ανώνυμης, όπως σε αυτό εδώ το πανό φοιτητών, με το ευφυέστατο σύνθημα που παντρεύει τον τίτλο μιας επιτυχημένης κινηματογραφικής ταινίας (Πράκτωρ 007 εναντίον Δρος Νο) με το όνομα του αποστάτη πρωθυπουργού και το σύνθημα 1-1-4 (το τότε ακροτελεύτιο άρθρο του Συντάγματος). Η φωτογραφία είναι απαράδεκτα αχνή (από σκαναρισμένη εφημερίδα της εποχής) αλλά την κεντρική ιδέα μάλλον την πιάνετε: ο πράκτωρ 114 ντυμένος τσολιάς πιάνει στην απόχη τον Δρ Νό-βα που φοράει κουστούμι και παπιγιόν.

Πέρσι τέτοιον καιρό, στο αντίστοιχο επετειακό άρθρο για τα Ιουλιανά, παρουσίασα γελοιογραφίες του Κώστα Μητρόπουλου και του Φωκίωνα Δημητριάδη. Σήμερα, θα παρουσιάσω μία γελοιογραφία του Μποστ, που σχετίζεται με το προχτεσινό μου σημείωμα, μια και έχει τίτλο «Η ποίησις του Νόβα» και αναφέρεται στο περίφημο δίστιχο «από την εποχή της Αλώσεως» (τα «γαργάλα τα» δεν είχαν ακόμα κατασκευαστεί).

Λίγα μεζεδάκια ξεκοκαλισμένα

Περίμενα σήμερα, Τρίτη και δεκατρείς, το μεσημεράκι περί τα τρία τέταρτα της ώρας σ’ ένα καφενείο, με μια Ελευθεροτυπία στο χέρι, ώσπου να δεήσει ένας…. αλλά δεν έχω σκοπό να πω εδώ τον πόνο μου. Το θέμα είναι ότι ενώ περίμενα ξεκοκάλισα, όπως ήταν φυσικό, την εφημερίδα που κρατούσα, και από το ξεκοκάλισμα βγήκανε τρία μεζεδάκια που σας τα παρουσιάζω εδώ καθώς η μέρα τελειώνει.

Να ξεκινήσουμε από τον Στάθη, ο οποίος γράφει για ένα θέμα που μας έχει απασχολήσει ξανά. Συγκεκριμένα, λέει:

Αν κάποια στιγμή οι Ελληνες, δηλαδή ο λαός, ανασυγκροτήσουν την τεμαχισμένη και υπόδουλη αυτήν τη στιγμή χώρα, αν τη βγάλουν απ’ την απομόνωση και την περικύκλωση, υπάρχει η πιθανότης να ζητηθούν οι δέουσες εξηγήσεις από τους 159 τρέσες (Προσωπικώς το εύχομαι και θα αγωνισθώ για αυτό).

Και για όσους έχουν «ξεχάσει» τη λέξη, «τρέσα» έλεγαν οι Λάκωνες τον δειλό που πέταγε την ασπίδα και την κοπάναγε προς τον «μονόδρομο» της φυγής.

Γαργάλατα και εργοστάσιον εμφιαλώσεως: αποστασία και ποίηση 45 χρόνια μετά

Προσοχή, ακολουθεί επετειακό σεντόνι, μια και μεθαύριο κλείνουν 45 χρόνια από τα Ιουλιανά.

Λέγοντας Αποστασία ή Ιουλιανά εννοούμε βέβαια την περίοδο πολιτικής ανωμαλίας που ακολούθησε την αποπομπή της εκλεγμένης κυβέρνησης Παπανδρέου στις 15 Ιουλίου 1965· η αποστασία συντελέστηκε σε τρία κύματα και ολοκληρώθηκε στα μέσα Σεπτεμβρίου 1965 όταν ο τρίτος κατά σειρά πρωθυπουργός, ο Στέφανος Στεφανόπουλος, μπόρεσε να συγκεντρώσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία 152 βουλευτών· οι δυο πρώτοι αποστάτες πρωθυπουργοί, ο Γ. Αθανασιάδης-Νόβας και ο Ηλίας Τσιριμώκος δεν είχαν καταφέρει να συγκεντρώσουν τον μαγικό αριθμό.

Στις εβδομήντα ταραγμένες μέρες του καλοκαιριού του 1965, οι αποστάτες της Ένωσης Κέντρου έγιναν στόχος αιχμηρής σάτιρας και λοιδορίας, απόλυτα δικαιολογημένης, τόσο κατά τις διαδηλώσεις όσο και από τις εφημερίδες του Κέντρου και της Αριστεράς. Ο πρώτος αποστάτης πρωθυπουργός, ο Γεώργιος  Αθανασιάδης-Νόβας (1893-1987), που ήταν Πρόεδρος της Βουλής πριν αποστατήσει, έμοιαζε ιδανικός για στόχος της σάτιρας: είχε αστείο όνομα που προσφερόταν για ένα σωρό λογοπαίγνια (Καζανόβας, μποσα-νόβα, νοβοκαΐνη κτλ.) και κάμποσες συνήθειες που προσφέρονταν για διακωμώδηση: ήταν ένας ηλικιωμένος αριστοκράτης της επαρχίας, υπερβολικά προσηλωμένος στους τύπους και στο τελετουργικό, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, φορούσε άσπρα κοστούμια και απαραιτήτως παπιγιόν, έγραφε ποιήματα. Όλα αυτά τα περιέλαβαν στο στόχαστρό τους ευθυμογράφοι, επιθεωρησιογράφοι και αυτοσχέδιοι λαϊκοί σατιριστές και τον έκαναν ρεζίλι τον φτωχό τον Νόβα. Και καλά του έκαναν, τότε.