Το πρόβλημα με τους φιλολόγους

Το σημερινό άρθρο είναι δανεικό: παίρνω υλικό κυρίως από δύο πρόσφατα άρθρα που είδα σε άλλα ιστολόγια. Και ο τίτλος ακόμα, δανεικός είναι από το πρώτο ιστολόγιο, του δμ3κ, αν και λιγάκι αλλαγμένος. Ο δμ3κ είναι μαθητής Λυκείου, αν δεν κάνω λάθος, και είναι Κύπριος και γράφει στα κυπριακά. Και έγραψε τα εξής στο ποστ “το πρόβλημά μου με τους φιλόλογους”:

Όταν πάεις στην βιβλιοθήκην του σκολείου σου για να δανειστείς το “Ιστορία της Ελληνικής Γλώσσας” του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών τζιαι ο έμπειρος υποτίθεται φιλόλογος προτείνει σου ως πολλά πιο αξιόπιστον βιβλίον για γλωσσολογικά ζητήματα το “Ο εν τη λέξει λόγος” της γνωστής τηλεοπτικής παραεπιστημόνισσας  Άννας Τζιροπούλου τότε έν νομίζω να είσαι πολλά αδικαιολόγητος που έχεις πρόβλημαν μαζίν τους.

Το βαρίδιο της Καρθαγένης

Ο τίτλος του σημερινού ποστ είναι υβρίδιο (τη λέξη τη διάλεξα επίτηδες) από δυο θέματα που θέλω να θίξω, ένα μαργαριτάρι και μια περίπτωση γλωσσικού ευπρεπισμού, που έτυχε να τ’ ακούσω τις τελευταίες μέρες.

Και ξεκινάω από τον ευπρεπισμό, που είναι ο πιο δυσκολοπολέμητος. Λοιπόν, σε συνέντευξή της που συζητήθηκε καμπόσο, η κυρία Τζότζολα, αναπληρώτρια εκπρόσωπος τύπου (νομίζω) της Νέας Δημοκρατίας, μίλησε για βαρίδια του παρελθόντος. Πολλοί, στα ιστολόγια και στα μουμουέ, ασχολήθηκαν με το αν στα βαρίδια αυτά συγκαταλέγει και τον πρώην πρωθυπουργό Κ. Καραμανλή, και τι σημαίνει αυτό. Εγώ, επειδή δεν πολιτικολογώ, θα ασχοληθώ με το λιγότερο φλέγον θέμα, αν δηλαδή η κυρία έκανε λόγο για βαρίδι ή για… βαρίδιο.

Σιδηρόδρομος ή αυτοκίνητο;

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, του Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε σήμερα, 28.9.2010, στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης.

Μπορεί το θέμα του σημειώματός μου να μην αφορά τη Λέσβο, στην οποία ως γνωστόν ποτέ δε λειτούργησε σιδηρόδρομος, είναι όμως επίκαιρο και πιστεύω πως παρουσιάζει γενικότερο ενδιαφέρον. Ελπίζω λοιπόν να το κρίνουν με επιείκεια οι αναγνώστες μου.
Αυτές τις μέρες λοιπόν στην επικαιρότητα βρίσκεται το θέμα του ΟΣΕ, δηλαδή το μέλλον του σιδηροδρόμου στην Ελλάδα. Αφού επί 60 χρόνια τον φόρτωσαν με αργόμισθους, αφού επί 120 χρόνια τον άφησαν με το ίδιο δίκτυο που είχε χαραχτεί επί Τρικούπη, αφού ούτε σκέφτηκαν ποτέ να τον ηλεκτροκινήσουν, βρήκαν πως είναι αντιοικονομικός και δε συμφέρει στο κράτος να τον έχει στην ιδιοκτησία του. Καλύτερα να τον ξεπουλήσουν μπιρ παρά.

Στρ (ΤΘ) Βελισσάρης Θεόδωρος. Θητεία. Μέρος ΙΙΙ – Βέροια

Παρουσιάζω εδώ το τρίτο και τελευταίο μέρος από τα πεζά του Θοδωρή Βελισσάρη που έχουν τον γενικό τίτλο “Θητεία” και είναι εμπνευσμένα από τη στρατιωτική θητεία του. Θυμίζω ότι προηγήθηκαν άλλα δύο μέρη, Αυλώνας και Πολύκαστρο.

Να πω με την ευκαιρία ότι έφτιαξα μια ειδική σελίδα στην οποία θα αποθηκεύω τα λογοτεχνικά κείμενα που παρουσιάζονται στο ιστολόγιο, κάτι σαν παρακλάδι της παλιάς σελίδας ΚΕΙΜΕΝΑ που έχω στον ιστότοπό μου. Την καινούργια σελίδα την ονόμασα ΑΛΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ και προς το παρόν έχει μόνο τα κείμενα του Βελισσάρη. Ιδού λοιπόν το τρίτο μέρος:

Si Malakas, ο προκατακλυσμιαίος Έλληνας

Ο Μαλάκας και η Μαγκάντα στη φιλιππινέζικη μυθολογία

Ο τροπικός τυφώνας που πέρασε από τα ιαπωνικά νησιά τις τελευταίες μέρες (νομίζω ότι τώρα έχει πια ξεθυμάνει) ονομαζόταν Malakas, πράγμα που όπως ήταν φυσικό προκάλεσε θυμηδία στα δελτία ειδήσεων και στα ιστολόγια που έγραψαν για το θέμα. Μερικοί που το έψαξαν περισσότερο, έγραψαν ότι malakas σημαίνει “δυνατός” σε κάποια γλώσσα της περιοχής του Ειρηνικού. Αυτό δεν είναι λάθος, αλλά δεν είναι όλη η αλήθεια. Αν θέλετε να μάθετε όλη την αλήθεια για τον Si Malakas, τον μυθικό γενάρχη των Φιλιππινέζων και την ελληνική καταγωγή του, διαβάστε παρακάτω. (Πρέπει βέβαια να πω ότι το άρθρο αυτό είναι βασισμένο σε παλιότερο κείμενό μου που υπάρχει στον ιστότοπό μου και στο βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων).

Λοιπόν, ο γενάρχης των Φιλιππινέζων στη μυθολογία τους, το ανάλογο του Αδάμ δηλαδή ή του Δευκαλίωνα αν προτιμάτε, λέγεται Si Malakas και η καλή του, το αντίστοιχο της Εύας δηλαδή ή της Πύρρας αν προτιμάτε, λέγεται Si Maganda. Μάλιστα σύμφωνα με έναν μύθο ο Σι Μαλάκας ξεπήδησε, μαζί με την καλή του, από ένα καλάμι μπαμπού, όπως βλέπετε στην εικόνα. Malakas στην τοπική γλώσσα σημαίνει “δυνατός” ενώ Maganda σημαίνει “ωραία”. Και ο τυφώνας, υποθέτω, πήρε το όνομά του από τον θρυλικό ήρωα, μια κι έχει την ίδια ορμητική δύναμη.

Το άχρηστο απολυτήριο (Μποστ και αποστασία)

Ο τίτλος μοιραία είναι παραπλανητικός. Δεν κάνω κριτική στην κατάσταση της παιδείας ή στις επαγγελματικές προοπτικές των αποφοίτων του Λυκείου, ούτε αναφέρομαι στη σημερινή εποχή. Πρόκειται, και πάλι, για ένα σκίτσο του Μποστ από την περίοδο της αποστασίας. Μια και φέτος κλείνουν 45 χρόνια από το ζεστό καλοκαίρι του 1965, έχω ανεβάσει κάμποσα σκίτσα του Μποστ από εκείνη την περίοδο -το τελευταίο εδώ, με συνδέσμους προς τα προηγούμενα.

Τελικά, στις 25 Σεπτεμβρίου 1965, ακριβώς πριν από 45 χρόνια, η τρίτη κυβέρνηση αποστατών, υπό τον Στέφανο Στεφανόπουλο, κατόρθωσε να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης στη Βουλή, αφού υπερψηφίστηκε από 152 βουλευτές. Το σκίτσο που παρουσιάζω δημοσιεύτηκε στην Αυγή την επόμενη μέρα, στις 26 Σεπτεμβρίου 1965.

Στρ (ΤΘ) Βελισσάρης Θεόδωρος. Θητεία. Μέρος ΙΙ – Πολύκαστρο

Την περασμένη βδομάδa παρουσίασα και συζητήσαμε εδώ το πρώτο μέρος από τα σύντομα πεζά του Θοδωρή Βελισσάρη, που είναι εμπνευσμένα από τη θητεία του. Σήμερα, το δεύτερο μέρος και την επόμενη εβδομάδα το τρίτο και τελευταίο. Κατά σύμπτωση, φανταρίστικες αναμνήσεις (και με έμφαση στο γλωσσικό) δημοσιεύει αυτόν τον καιρό, σε συνέχειες, ο Περιγλώσσιος.

Αρχιλοχίας από την κόλαση

Είδε καθαρά τ’ όνομά μου στον ρουφιάνο: Βελισσάρης Θ. «Πως σε λένε; Βιτσιάρη; Τσιβιτσιάρη; Γιατί είσαι αγυάλιστος;», και πριν προλάβω ν’ απαντήσω μου βρώμισε τα άρβυλα πατώντας με. «Από πού είσαι;», ρώτησε. «Από Σκύδρα». «Τέλεια! Εκεί έχετε τα καλύτερα κωλάδικα, οι κοπέλες κάθονται για είκοσι λεπτά το λιγότερο μαζί σου, ενώ αλλού ούτε πέντε». Με παράτησε κι έμεινα να σκέφτομαι τα παιδικά μου χρόνια.

Ποιος είναι ο κύριος με το ψαθάκι;

Κουίζ έχουμε κάνει κάμποσα στο ιστολόγιο αυτό, κυρίως λογοτεχνικά-φιλολογικά, αλλά μέχρι στιγμής κανένα φωτογραφικό. Καιρός να διορθωθεί αυτή η έλλειψη, οπότε με χαρά σας παρουσιάζω το πρώτο φωτογραφικό μας κουίζ, αν και ομολογώ ότι δεν ξέρω αν θα αποδειχτεί δύσκολο ή αν θα βρείτε τη λύση με την πρώτη.

Ο κύριος που βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά, με το μουστακάκι και το ψαθάκι, είναι το πρόσωπο που πρέπει να αναγνωρίσετε. Δεν θα δώσω πολλές νύξεις για το ξεκίνημα -δεν λέγαν οι Κινέζοι πως μια φωτογραφία ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις;

Ή μάλλον να σας πω το προφανές, ότι η φωτογραφία είναι από εφημερίδα, και ότι ο άνθρωπος αυτός δεν ζει σήμερα. Πρόκειται όμως για πασίγνωστο πρόσωπο, που κάθε άλλο παρά έχει λησμονηθεί.

(Ενημέρωση: επειδή η λύση στο κουίζ βρέθηκε, αν θέλετε να δοκιμάσετε ανεπηρέαστος να λύσετε το κουίζ μην διαβάσετε το ποστ ως το τέλος).

Το είδατε καλά το αρνάκι; -και μερικά ακόμα μεζεδάκια

Καιρός για μερικά μεζεδάκια, μια και είναι κάμποσος καιρός που δεν έχω σερβίρει. Προς το παρόν, δείτε καλά τη φωτογραφία αριστερά, που όμως αφορά το τελευταίο μεζεδάκι της πιατέλας μας.

Κατά σύμπτωση, τα περισσότερα σημερινά μεζεδάκια έχουν μεταφραστική χροιά. Το πρώτο από αυτά το πήρα από μια συζήτηση στη Λεξιλογία. Στο τεύχος Σεπτεμβρίου του Athens Review of Books, ο φίλος Χ. Μαραβέλιας κάνει μια συντριπτική κριτική στη μετάφραση ενός πολύ σημαντικού βιβλίου, του βιβλίου του Τζον Τσάντγουϊκ, Η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β, από τις εκδόσεις Ενάλιος. Εκλεκτό μέλος της Λεξιλογίας σκάναρε τις τέσσερις (!) σελίδες της κριτικής του Μαραβέλια, και μπορείτε να τις βρείτε εδώ (Πρώτη σελίδα, δεύτερη σελίδα, τρίτη σελίδα, τέταρτη σελίδα). Όπως θα δείτε, ο Μαραβέλιας είναι αυστηρός, αλλά το δίκιο του είναι βουνό: η μετάφραση είναι εγκληματικά κακή -και δυστυχώς δεν είναι η πρώτη φορά που ο συγκεκριμένος εκδοτικός οίκος τα θαλασσώνει (συγνώμη για το λογοπαίγνιο). Εδώ μάλιστα το θέμα είναι ακόμα πιο σοβαρό αν σκεφτούμε ότι υπήρχε δόκιμη ελληνική μετάφραση, του 1962, για την οποία μάλιστα ο συγγραφέας είχε εκφράσει την ικανοποίησή του.

Ο γείτονας διαθέτει τσαγανό

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, του Δημ. Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε χτες, 21.9.2010, στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης.

Το πρόσφατο δημοψήφισμα στη γειτονική μας χώρα, κατά το οποίο ο τουρκικός λαός ενέκρινε με καθαρή πλειοψηφία την πολιτική του Ταγίπ Ερντογάν, είναι χαρακτηριστικό μιας τελείως ασυνήθιστης πορείας ηγέτη χώρας, που ως τώρα ανήκε στη χορεία των «δορυφόρων» των υπερδυνάμεων.
Ο Ταγίπ Ερντογάν με τις ενέργειές του και τη γενικότερη στάση του τα τελευταία χρόνια έδειξε πως διαθέτει το πιο σημαντικό χάρισμα, που θα έπρεπε να διαθέτουν ηγέτες τέτοιων χωρών: τη βούληση να επιβάλλει τις απόψεις του αλλά και την ικανότητα να κάνει πράξη αυτήν τη βούληση.
Ας δούμε πώς ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του. Χωρίς να προέρχεται από πολιτικά τζάκια και χωρίς να έχει την εύνοια των πραγματικών κυρίαρχων της πολιτικής σκηνής της χώρας, δηλαδή του στρατού και των τραπεζών, αναδείχτηκε στην ηγεσία του ισλαμικού κόμματος του Ερμπακάν, το οποίο αναμόρφωσε, μειώνοντας τον έντονα λαϊκίστικο χαρακτήρα του.

Ο πεζεβέγκης χωρίς πούγκα

Το σημερινό μας κείμενο είναι προϊόν συνεργασίας. Ο αγαπητός Δύτης των Νιπτήρων διάβασε σε ένα τουρκικό περιοδικό ένα άρθρο γραμμένο από έναν σημαντικό οθωμανολόγο ιστορικό, τον Εντχέμ Ελντέμ, στο οποίο ανασκευάζεται μια γουστόζικη αλλά αστήρικτη ετυμολογία της λέξης pezevenk (απ’ όπου και ο δικός μας πεζεβέγκης) την οποία ανέπτυξε στην τηλεόραση ένας αμφιλεγόμενος ιστοριοδίφης δημοσιογράφος. Ο Δύτης το μετέφρασε λοιπόν στο πι και φι και σας το παρουσιάζω παρακάτω, κρίνοντας ότι έχει αρκετές ομοιότητες με τις ωραίες αλλά αστήριχτες ετυμολογίες που πλασάρουν από έντυπα και από την τηλεόραση και δικοί μας ιστοριοδίφες.

Πρέπει όμως να βάλω και το δικό μου μερίδιο στη συνεργασία, δηλαδή να διερευνήσω την ιστορία της λέξης πεζεβέγκης στα ελληνικά. Κι εδώ υπάρχει ένα προβληματάκι λεξικογραφικό. Στα τουρκικά, pezevenk είναι ο μαστροπός. Στα ελληνικά, κατά την εντύπωσή μου (πείτε μου όμως και τη δική σας), πεζεβέγκης είναι ο παλιάνθρωπος, ο μασκαράς, ο αχρείος, ο κατεργάρης. Βέβαια, δεν είναι καθόλου δύσκολο η μια σημασία, του μαστροπού, να μεταπέσει στην άλλη, του παλιάνθρωπου, αλλά πρέπει να τονιστεί ότι αυτή η μετάπτωση δεν έγινε στα τουρκικά, όπου η λέξη pezevenk σημαίνει τον μαστροπό στην κυριολεξία.

Και νέα κρούσματα μανιακής σχιζολεξίας

Πριν από τρία-τέσσερα χρόνια, που είχα… εκπονήσει τον Δωδεκάλογο της νεοκαθαρεύουσας, μια σάτιρα για τις συνήθειες των νεοκαθαρευουσιάνων, είχα γράψει τα εξής γι’ αυτή την κακιά αρρώστια, τη μανιακή σχιζολεξία:

Η πέμπτη ασθένεια δεν είναι τόσο διαδεδομένη όσο οι προηγούμενες, ωστόσο τα αποτελέσματά της είναι φρικιαστικά. Ο ασθενής που πάσχει από μανιακή σχιζολεξία καταλαμβάνεται από αμόκ και αρπάζοντας πριόνι ή άλλο κοφτερό εργαλείο αφήνει στο διάβα του ματωμένα κομμάτια,  λέξεις φριχτά διαμελισμένες, όπως: εξ απίνης, ως αύτως, όποτε δήποτε κτλ.

Έτσι έγραφα το 2007, αλλά από τότε έχει κυλήσει κάμποσο νερό στ’ αυλάκι και η σχιζολεξία δεν είναι πια, δυστυχώς, τόσο σπάνια. Ίσως να εξαπλώνεται επειδή κάποιοι πιστεύουν ότι με τον τρόπο αυτό (δηλαδή διαμελίζοντας μια σύνθετη λέξη στα συστατικά της μέρη) φτάνουν στην πραγματική, στην αληθινή μορφή των λέξεων. Το θέμα είναι πάντως ότι παρατηρούνται και νέα ενδιαφέροντα κρούσματα.

Ένα περίεργο άγνωστο κείμενο για τον Γιώργο Κοτζιούλα

Λυπάμαι, αλλά σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα εντελώς ανεπίκαιρο άρθρο. Σαββατοκύριακο άλλωστε είναι, έχουμε τράτο να διαβάσουμε και κάτι όχι άμεσα επίκαιρο. Για μένα βέβαια είναι, κατά κάποιον τρόπο, επίκαιρο, διότι το ανακάλυψα πρόσφατα. (Για μερικούς συγγραφείς, όπως είναι ο Ν. Λαπαθιώτης ή ο Γ. Κοτζιούλας ή ο Άβλιχος, έχω συνεχώς τις κεραίες μου ανοιχτές και όποιο κείμενο δικό τους βρω ή αναφορά σ΄αυτούς, το καταγράφω). Λοιπόν, στο βραχύβιο περιοδικό Πυρσός του 1928 (έβγαλε τρία τεύχη, μετά μετονομάστηκε σε Νέοι), διαφορέτικό από τον Πυρσό του 1917, βρήκα ένα άγνωστο κείμενο για τον Γιώργο Κοτζιούλα, γραμμένο από τον Χαρίλαο Παπαντωνίου. Ένα υμνητικό κείμενο, περίεργο όμως.

Ο Κοτζιούλας την εποχή εκείνη είναι 19 χρονώ, φοιτητής στη Φιλοσοφική, πάμφτωχος. Για να συντηρηθεί στην Αθήνα κάνει “παραδόσεις” (ιδιαίτερα θα λέγαμε σήμερα). Αργότερα θα πιάσει δουλειά διορθωτή σε περιοδικά και από τις στερήσεις και την κόπωση θα γίνει φυματικός. Παρόλο που είναι τόσο νέος, έχει ήδη στο ενεργητικό του κάμποσες δημοσιεύσεις, τόσο σε έντυπα της Ηπείρου όσο και σε αθηναϊκά (στο Μπουκέτο έχω βρει ποιητικές μεταφράσεις του δημοσιευμένες ήδη το 1925, όταν ήταν 16χρονος, προφανώς σταλμένες από την Άρτα ταχυδρομικώς).

Κομπρεμί, γκαργκούγια, φλαούνι

Η γκαργκούγια (;) και ο Αχμέτ

Ένα μικρό ποστάκι για τρεις λέξεις, που αν έχουν κάποιο κοινό στοιχείο είναι ότι δεν τις έχουν τα λεξικά και ότι και  για τις τρεις έχω μια απορία.

Και ας ξεκινήσω από τ’ ανάποδα, από το φλαούνι. Εδώ η απορία μου είναι βασική: ξέρει κανείς τι είναι το φλαούνι; Λεξικό δεν την έχει τη λέξη κι ο γκούγκλης σχεδόν την αγνοεί, δηλαδή η μόνη έγκυρη ανεύρεση της λέξης που βγάζει είναι από μια νουβέλα του Λαπαθιώτη, από τον ιστότοπό μου, όπου, σε μια παρέα στις αρχές του 20ού αιώνα, κάποιον τον φωνάζανε “φλαούνι” επειδής ήτανε ντηνιακός, δηλαδή από την Τήνο.

Άρα, το φλαούνι είναι ή ήταν κάτι χαρακτηριστικό της Τήνου, ίσως ένα τοπικό έδεσμα ή προϊόν (όπως λένε ακανέδες τους Σερραίους) ή μια τοπική ιδιωματική λέξη (όπως λένε γκατζόλους τους Σουφλιώτες). Και πιθανότατα έδεσμα είναι, αν σκεφτούμε πως υπάρχουν οι φλαούνες, που είναι κάτι σαν κυπριακές τυρόπιτες -αλλά θα ήθελα λίγο περισσότερες πληροφορίες, αν ξέρει κανείς τι είναι ή ήταν αυτό το μυστηριώδες και ξεχασμένο τηνιακό φλαούνι.