Δυο “στρατευμένα” ποιήματα του Ν. Λαπαθιώτη

Μια και σήμερα έχουμε την επέτειο των γενεθλίων του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, και επιπλέον είναι και Κυριακή, σκέφτηκα να ανεβάσω, σε διακαναλική παρουσίαση, ένα άρθρο για άγνωστες πτυχές της ζωής του ποιητή. Λέω “διακαναλική”, επειδή το άρθρο δημοσιεύεται ταυτόχρονα στον ποιητικό ιστότοπο poiein.gr. Να πω επίσης ότι το ίδιο θέμα εκτίθεται πιο περιληπτικά, αλλά με ένα επεισόδιο παραπάνω, σε άρθρο μου στο περιοδικό “Μικροφιλολογικά”.

Σαν σήμερα, πριν από 122 χρόνια, το 1888 δηλαδή, γεννήθηκε ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης. Παίρνοντας λοιπόν τη σκυτάλη από τον φίλο Βαγγέλη Ψαραδάκη, ο οποίος συνήθιζε στις επετείους της γέννησης και του θανάτου του Λαπαθιώτη να παρουσιάζει στο Ποιείν άγνωστες πτυχές της ζωής και του έργου του, θα τιμήσω τα γενέθλια του ποιητή με μια μικρή μελέτη για δυο «στρατευμένα» ποιήματα του Λαπαθιώτη που γράφτηκαν (πράγμα σπάνιο) ως παρέμβαση στο άμεσο πολιτικό γίγνεσθαι της Ελλάδας, το πρώτο φανερά, το δεύτερο κρυφά.

Ο Λένιν και οι Έλληνες δημοσιογράφοι

Στο σημερινό φύλλο της Καθημερινής, ο κ. Κασιμάτης στρέφει τα βέλη του προς τα αριστερά -όχι άδικα άλλωστε, αφού η αριστερά μας έφερε σ’ αυτό το χάλι και υπερχρέωσε τη χώρα με το πελατειακό κράτος που έφτιαξε μετά τον πόλεμο και συντηρεί επί δεκαετίες. Μεταξύ άλλων, λοιπόν, ειρωνεύεται τους συνδικαλιστές της ναυπηγοεπισκευαστικής ζώνης για κάποια υποτιθέμενη ασυνέπειά τους. Δεν θα μπω στην ουσία, αλλά θα σταθώ στο εξής απόσπασμα, βάσει του οποίου ο κ. Κασιμάτης αποκαλεί “λενινιστές” τους συνδικαλιστές:

Θυμίζω σχετικώς ότι, όσο ζούσε στην Ευρώπη, ο Λένιν ταξίδευε μονίμως στην πρώτη θέση· και, όταν ρωτήθηκε γιατί κηρύσσει την Επανάσταση, ενώ συγχρόνως προτιμά τις ανέσεις της πρώτης θέσης, απάντησε ότι εργάζεται, ώστε όλοι οι άνθρωποι να μπορούν να ταξιδεύουν στην πρώτη θέση…

Ο μουτζαχίντ, ο ταλίμπ, το πιροζόκ, το ρουμπάι

 

Όπως διαβάσαμε στις εφημερίδες, ο μητροπολίτης Ανθιμουλάχ Θεσσαλονίκης μετέτρεψε τη δοξολογία του Αγίου Δημητρίου σε μπαλκόνι προεκλογικής αντιπαράθεσης,  δηλώνοντας στον υποψήφιο δήμαρχο Γιάννη Μπουτάρη ότι δεν πρόκειται να δει δημαρχία όσο είναι εκείνος ποιμενάρχης της πολύπαθης συμπρωτεύουσας. Ο λόγος της οργής του Αγίου Θεσσαλονίκης ήταν ότι ο κ. Μπουτάρης σε προεκλογική του συγκέντρωση τον είχε αποκαλέσει «μουτζαχεντίν».

Όσο κι αν ενοχλούμαι από την απροκάλυπτη ανάμιξη ενός εκκλησιαστικού ηγέτη στα πολιτικά, και δη στα κομματικά, δεν μπορώ να μη συμφωνήσω με πολλά από όσα λέει ο φίλος Ροΐδης εδώ. Θέλω να πω,  αν θεωρείς μουτζαχεντίν κάποιον, δεν πας να του δώσεις ή να του φιλήσεις το χέρι. Και τα δυο δεν γίνονται.

Μυροβλύτης με ύψιλον

Λογάριαζα να φτιάξω ένα επετειακό ποστ για σήμερα, αλλά δεν πρόκαμα, επειδή έχω να ταξιδέψω. Οπότε, σε ό,τι αφορά τα επετειακά, θα σας παραπέμψω στο περσινό κείμενο για το μεγάλο ταξίδι της Ρετζινέλας και το “κορόιδο Μουσολίνι”.

Δυο λόγια όμως προλαβαίνω να γράψω στα βιαστικά, για να επιβεβαιώσω κάτι που το λέω χρόνια τώρα, ότι στο Διαδίκτυο δεν μαθαίνεις μόνο πράγματα, αλλά επίσης ξεμαθαίνεις. Εντελώς πρόσφατο παράδειγμα: μου στέλνει μια φίλη ηλεμήνυμα, όπου με ρωτάει πώς γράφεται η λέξη “Μυροβλήτης”. Να πω τώρα ότι θεσσαλονικιός δεν είμαι και με βίους αγίων δεν ασχολούμαι, οπότε τη συγκεκριμένη λέξη δεν την χρησιμοποιώ πολύ. Ήμουν όμως βέβαιος ότι γράφεται έτσι, με Η, και της απάντησα χωρίς να κάνω τον κόπο να ανοίξω λεξικό.

Μάλιστα, πρόσθεσα και το ετυμολογικό μου: “από το βάλλω”. Κούνια που με κούναγε! Το σωστό είναι Μυροβλύτης, με ένα Υ από εδώ μέχρι τη Ροτόντα. Και δεν ετυμολογείται από το βάλλω, αλλά από το (ανα)βλύζω. Μήπως είναι μπαμπινιωτισμός; αναρωτήθηκα, σαν το αγώρι και τον τζύρο; Αμ δε! Όλα τα λεξικά που είχα πρόχειρα (ΛΚΝ, Τεγόπουλου, ως και ο προπολεμικός Δημητράκος) το γράφουν με Υ, Μυροβλύτης.

Κι όμως, τόσο η φίλη μου, που ήταν πολύ καλή στην ορθογραφία στο σχολείο, όσο κι εγώ, που επίσης τα έπαιρνα τα γράμματα, θυμόμαστε πολύ καλά ότι στο σχολείο μάθαμε τον τύπο με Η, και την ετυμολογία που χαζά ανέφερα (από το βάλλω -αλλά αν ήταν έτσι θα ήταν Μυροβόλος) θυμάμαι να την έχω ακούσει από φιλόλογο. Φαίνεται μάλιστα ότι δεν είμαστε οι μόνοι, διότι στο γκουγκλ ο τύπος με Η υπερτερεί με αναλογία 3:1. Ο λαθεμένος τύπος με Η, γράφω, για να το συνηθίσω.

Οπότε, αυτό ξέμαθα σήμερα στο Διαδίκτυο.

Ο αγλέουρας, ο περίδρομος, το καταπέτασμα

Στις αρχές του μήνα, είχαμε συζητήσει εδώ διάφορες εκφράσεις για το υπερβολικό φαγητό, με αφορμή τα φαγοπότια του κ. Θ. Πάγκαλου. Από αυτές ξεχώρισα την έκφραση «έφαγε τον άμπακο» που της αφιέρωσα και ιδιαίτερο άρθρο. Υπάρχουν κι άλλες τρεις διάσημες φράσεις της κραιπάλης και της γουρουνιάς, και σ’ αυτές είναι αφιερωμένο το σημερινό σημείωμα. Με την προειδοποίηση, όμως, ότι τα πράγματα δεν είναι και τόσο κατασταλαγμένα όσον αφορά την προέλευση των τριών αυτών εκφράσεων: υπάρχει αρκετή αβεβαιότητα και όχι οριστικές εξηγήσεις.

Ξεκινάμε από τον αγλέουρα, ο οποίος, σύμφωνα με τα λεξικά, είναι ένα φυτό με στυφή γεύση, ο ελλέβορος των αρχαίων· η επιστημονική του ονομασία είναι «ευφόρβιον το διτταδενώδες» και ανήκει σε μια οικογένεια ποωδών φυτών των οποίων ο οπός είναι γαλακτώδης, λίγο-πολύ δηλητηριώδης και συχνά χρησιμοποιείται στη φαρμακευτική. Λέγεται και γαλατσίδα. Οι αρχαίοι τον ελλέβορο τον χρησιμοποιούσαν πολύ, μεταξύ άλλων τον έδιναν στους τρελούς: η φράση ελλεβόρου δείσθαι ήταν το ισοδύναμο του σημερινού είναι για δέσιμο. Όμως γιατί να το τρώμε αυτό το πικρό βότανο εμείς που δεν είμαστε παράφρονες αλλά απλώς λαίμαργοι;

Α-ψηφίστε τους!

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, δημοσιεύτηκε σήμερα 26.10 -κατά σύμπτωση, μέρα της γιορτής του- στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης. Εννοείται ότι είναι γραμμένο νωρίτερα, πριν από τη χτεσινή διακαναλική δίωρη συνέντευξη του πρωθυπουργού -που προσωπικά τη θεωρώ σκανδαλώδη παραβίαση της υποτιθέμενης ισοτιμίας των υποψηφίων. Και κάτι εντελώς δευτερεύον από μένα: ο τίτλος του άρθρου κάνει λογοπαίγνιο με τα ρήματα “ψηφίζω” και “αψηφώ” (τα οποία, παρεμπιπτόντως, έχουν κοινή ετυμολογική αφετηρία). Ο πατέρας μου κρατάει την ορθογραφία του πρώτου, και γράφει α-ψηφίστε, ενώ εγώ είχα κρατήσει του δεύτερου και είχα γράψει πέρσι “να α-ψηφήσουμε”. Και τα δυο καλά είναι, θαρρώ.

Σε δέκα μέρες περίπου θα έχουμε τον πρώτο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών, που παλαιότερα, τότε που οι νομάρχες διορίζονταν από την κυβέρνηση, τις λέγαμε «δημοτικές εκλογές». Κανονικά στις εκλογές αυτές θα έπρεπε, πηγαίνοντας στην κάλπη, να έχουμε στο νου μας τα τοπικά προβλήματα, με σκοπό να διαλέξουμε τα πρόσωπα εκείνα τα οποία κατά τη γνώμη μας είναι κατάλληλα για να τα αντιμετωπίσουν.

Θα έπρεπε, αλλά έλα που οι ηγέτες και των δύο κομμάτων εξουσίας (τρομάρα τους) αποφάσισαν να δώσουν στις εκλογές πολιτικόν ή, ακριβέστερα, κομματικό χαρακτήρα. Ο ένας με την ελπίδα να εκβιαστεί ο «πάντοτε ευκολόπιστος και πάντα προδομένος» λαός (Σολωμός) και να τον ξαναψηφίσει και ο άλλος για να γίνει χαλίφης στη θέση του χαλίφη.

Εξαπτέρυγα και ξεφτέρια

Η λέξη “εξαπτέρυγα” έχει τον τελευταίο καιρό μπει στο παραπολιτικό λεξιλόγιο για τα καλά. Η αρχή ίσως έγινε από τον κ. Αντώνη Σαμαρά τον Ιούνιο, όταν είπε, φωτογραφίζοντας τον Καρατζαφέρη και τη Ντόρα Μπακογιάννη που έδωσαν θετική ψήφο στο μνημόνιο, ότι Αυτοί που προσχώρησαν σε αυτή την πολιτική ως εξαπτέρυγα του ΠΑΣΟΚ… Ο όρος έπιασε στα φιλικά του έντυπα και ιστολόγια, με αποτέλεσμα ο κ. Σαμαράς να συνεχίσει να τον χρησιμοποιεί -για παράδειγμα, στις αρχές του μήνα, στο φεστιβάλ της ΟΝΝΕΔ, έκανε λόγο για “εξαπτέρυγα και παπαγαλάκια της κυβέρνησης”.

Το είπε μια, το είπε δυο ο Σαμαράς, ο έτερος ένοικος της πολυκατοικίας δεν βάσταξε άλλο και αντέδρασε: “Όσο είμαι εγώ εξαπτέρυγο του ΠΑΣΟΚ, άλλο τόσο ο Σαμαράς είναι εξαπτέρυγο της Παπαρήγα”, είπε την περασμένη εβδομάδα ο Γ. Καρατζαφέρης. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όσο προχωράμε προς τις εκλογές η λέξη θα ακουστεί κι άλλο. Σήμερα λοιπόν, η λέξη εξαπτέρυγο χρησιμοποιείται ως περίπου συνώνυμο της λέξης “τσιράκι”.

Βέβαια, δεν έπλασε ο κ. Σαμαράς τον νεολογισμό. Η μεταφορική σημασία της λέξης “εξαπτέρυγο” υπάρχει στο λεξικό του Μπαμπινιώτη, αλλά και στο ελληνογαλλικό του Κάουφμαν, όπως πληροφορούμαστε από το εξαιρετικό άρθρο του Ν. Λίγγρη στη Λεξιλογία (το οποίο έχω κατακλέψει στο δικό μου σημείωμα). Σύμφωνα με τον Μπαμπινιώτη, εξαπτέρυγο είναι “καθένας από τα πρόσωπα που περιβάλλουν ένα ισχυρό πρόσωπο, ο αυλοκόλακας: τα γνωστά εξαπτέρυγα τής ηγεσίας τού κόμματος.“

Μια μπίρα στον κύριο Χαρμίδη!

Για την ορθογραφία μερικών λέξεων έχει χυθεί πολύ μελάνι -ευτυχώς όχι αίμα. Όταν κυκλοφόρησε το λεξικό Μπαμπινιώτη το 1998, πέρα από τη βουλγαροπεριπέτεια που έκανε τόσο καλό στις πωλήσεις του, πολλοί έπαθαν ηθικό πανικό όταν διαπίστωσαν ότι το αυγό και το αυτί γράφονταν αβγό και αφτί και το θεώρησαν πλεκτάνη κατά της γλώσσας μας -κούνια που τους κούναγε, αφού η ίδια ορθογραφία είχε προταθεί από τον συντηρητικότατο Γ. Χατζιδάκι. Λίγο αργότερα, είχαμε άλλον μεγάλο καβγά για το ορθοπ*δικός -δεν γράφω ε ή αι διότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι ικανοί να σου κόψουν την καλημέρα αν το γράψεις διαφορετικά απ’ ό,τι προτιμούν εκείνοι΄η λέξη αυτή εξάπτει περίεργα τα πάθη.

Πάντως, ο γιος του Μπελογιάννη δεν ζήτησε αναψηλάφηση…

Σκίτσο του Πρωτοπαπαδάκη κατά την απολογία του, από το Ελεύθερο Βήμα (πρέπει να είναι του Φωκίωνα Δημητριάδη)

Η απόφαση του Αρείου Πάγου να ακυρώσει τη Δίκη των Έξι ύστερα από 88 χρόνια έρχεται σε μάλλον ακατάλληλη στιγμή, με την έννοια ότι οι περισσότεροι πολίτες θα της δώσουν τη σημασία που ίσως και να της αξίζει, και που συνοψίζεται στο σχόλιο που είδα σε ένα ιστολόγιο: “… και ο Άρειος Πάγος χτενίζεται”.

Είπαν κάποιοι, και θα συμφωνήσω, ότι η ιστορία δεν ξαναγράφεται με αποφάσεις δικαστηρίων. Εγώ επιπλέον θα επισημάνω, αλλά θα περιμένω να μου το επιβεβαιώσει κάποιος νομικός, ότι η “αθώωση” των κατηγορουμένων από τον Άρειο Πάγο έγινε χωρίς να μπει το δικαστήριο στην ουσία του κατηγορητηρίου. Ανάμεσα στα “νέα στοιχεία” που φαίνεται ότι προσκόμισε ο εγγονός του Π. Πρωτοπαπαδάκη ήταν, όπως διάβασα στην εφημερίδα, το τηλεγράφημα του Βενιζέλου που ζητούσε να μην εκτελεστούν οι Έξι και το οποίο έφτασε αργά -μα, αυτό ολοφάνερα δεν έχει σχέση με την ενοχή των κατηγορουμένων αλλά με την εκτέλεση της απόφασης. Και ο Καραμανλής ανέστειλε την εκτέλεση της θανατικής ποινής για τους τρεις πρωτεργάτες της απριλιανής χούντας, αλλά αυτό δεν αθωώνει φυσικά τον Παπαδόπουλο και τον Παττακό!

Τέλος πάντων, πιστεύω ότι πάρθηκε μια πολιτική απόφαση που θα προστεθεί απλώς σαν ασήμαντη υποσημείωση στην ετυμηγορία της ιστορίας -δεν ξέρω αν παράγει άλλα απτά αποτελέσματα για τους απογόνους των “αθωωθέντων” πέρα από μιαν ηθική δικαίωση.

Ο Φάνης Κακριδής για τη διδασκαλία των αρχαίων στο γυμνάσιο

 

Για τη διδασκαλία των αρχαίων στο Γυμνάσιο και γενικά στην εκπαίδευση έχουμε συζητήσει στο παρελθόν και πιθανότατα θα συζητήσουμε και στο μέλλον. Η  αγαπητή Μαρία είχε την καλοσύνη να δακτυλογραφήσει και να μου στείλει ένα μεγάλο απόσπασμα από μια διάλεξη που έδωσε φέτος την άνοιξη ο Φ.Ι.Κακριδής για το θέμα αυτό, διάλεξη που αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Φιλόλογος, τεύχος 140. Το πρώτο μισό της διάλεξης (που δεν δακτυλογραφήθηκε) ήταν μια επισκόπηση της μεταρρύθμισης του 1976. Το δεύτερο μισό, που θα το διαβάσετε πιο κάτω, επισκοπεί τις εξελίξεις μετά το 1977, καταλήγοντας στο τι πρέπει να γίνει σήμερα, κάτι που ίσως είναι σημαντικότερο.

Παραθέτω το κείμενο του Κακριδή χωρίς άλλα σχόλια -μόνο να σημειώσω ότι θα λείπω όλη την ημέρα, οπότε δεν θα παρέμβω στη συζήτηση πριν από το βράδυ.

Φ.Ι.Κακριδής, Αρχαία γλώσσα στο Γυμνάσιο[1]

Ρίχνω τα λουλούδια στο καλάθι των αχρήστων
και προχωρώ στη διδασκαλία της γραμματικής[2]

Από τότε[από τη μεταρρύθμιση του 77] ως σήμερα οι Υπουργοί και των δύο μεγάλων κομμάτων με τους νεοτερισμούς τους άλλο δεν έκαναν από το να το καταστρέφουν. Η μεγαλύτερη ζημιά έγινε όταν στην κυβέρνηση Κ.Μητσοτάκη ο Γεώργιος Σουφλιάς, μηχανικός, ως Υπουργός Παιδείας ακολούθησε το δρόμο που είχε προετοιμάσει, ως υπουργός του ΠΑ.ΣΟΚ., ο Αντώνης Τρίτσης, πολεοδόμος, και επανεισήγαγε τη γλωσσική διδασκαλία των Αρχαίων στο Γυμνάσιο. Θα τα προλάβατε μερικοί εκείνα τα πρώτα ντροπιαστικά βιβλία, όπου ο Αττικισμός διδασκόταν «διαχρονικά», μέσα από αρχαία, βυζαντινά και νεότερα (καθαρευουσιάνικα) κείμενα. Ζημιά έκανε και ο Γεράσιμος Αρσένης, οικονομολόγος, όταν μείωσε κατά 40% τις ώρες των φιλολογικών μαθημάτων· ζημιά και ο Πέτρος Ευθυμίου, φιλόλογος και μάλιστα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, όταν αντί να διορθώσει τα κακώς κείμενα, όπως είχε υποχρέωση, προτίμησε να προωθήσει το λεγόμενο διαθεματικό πρόγραμμα, μόνο και μόνο γιατί απαιτούσε καινούρια βιβλία και βοηθούσε στην απορρόφηση των ευρωπαϊκών πιστώσεων[3].

Απολωλά κι από μικρά μαθαίνεις να αχθοφορείς

Κάμποσα μεζεδάκια έχουν μαζευτεί, οπότε επιβάλλεται να τα σερβίρω, μια και είναι φρέσκα –τα περισσότερα.

Ξεκινάμε από ένα προχτεσινό μαργαριτάρι· μαργαριτάρι με καρφί, όμως. Ο κ. Καρατζαφέρης θεώρησε όπως φαίνεται καλό να δώσει στη δημοσιότητα την ευχετήρια επιστολή που έστειλε στον αειθαλή Κ. Μητσοτάκη για τα 92α γενέθλιά του. Ο λόγος της δημοσιοποίησης προφανώς ήταν ότι ανάμεσα στις ευχές υπήρχε μια πρόκα πρώτου μεγέθους με άλλους αποδέκτες (σε θέματα εθιμοτυπίας, ως γνωστόν, ο πρόεδρος του ΛΑΟΣ σκίζει). Το κακό ήταν ότι η πρόκα συνοδευόταν από ένα μεγαλούτσικο μαργαριτάρι, διότι ο κ. πρόεδρος έγραψε: Κύριε Πρόεδρε, δεχθείτε τις ολόθερμες ευχές μου για τα “εφηβικά” γενέθλιά σας. Σας εύχομαι μακροημέρευση και πνευματική καθαρότητα που σήμερα διαθέτετε, με την ευθυκρισία που σας διακρίνει και με την ευρυχωρία συναισθημάτων που αχθοφορείτε». Ως εδώ, περικοκλάδες. Και τώρα η μαργαριτοφόρα πρόκα: «Όσον αφορά κάποια απολωλά πρόβατα, μην τα συνερίζεστε, ‘ου γαρ οίδασι τι λέγουσι και τι ποιούσι’».

Ο βολικός αποδιοπομπαίος τράγος

Το σημερινό σημείωμα είναι καρπός συνεργασίας μεταξύ των γενεών –μ’ αυτόν τον κάπως μεγαλόστομο όρο εννοώ ότι παρουσιάζω, όπως ταχτικά κάνω, το χτεσινό (19.10.2010) άρθρο του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ της Μυτιλήνης, αλλά προτάσσω μερικά γλωσσικά, συμπληρώνοντας όσα εκείνος άρχισε χωρίς να τα τελειώσει επειδή φοβήθηκε μην μπει στα χωράφια μου και επειδή ο χώρος της εφημερίδας είναι πεπερασμένος (σε αντίθεση με το Διαδίκτυο, που εξαιτίας αυτού υφίσταται αδιαμαρτύρητα τις φλυαρίες μας).

Βέβαια, αυτή η φάμπρικα του «δύο σε ένα» έχει το μειονέκτημα ότι μπορεί το ένα σκέλος να επισκιάσει το άλλο και να μονοπωλήσει τη συζήτηση στα σχόλια, αλλά έτσι κι αλλιώς οι συζητήσεις πάντα ξεστρατίζουν, οπότε μικρό το κακό.

Ο πατέρας μου ασχολείται με τη λέξη «αποδιοπομπαίος». Η λέξη αυτή είναι πάντρεμα δυο άλλων λέξεων. Στην αρχή έχουμε το αρχαίο ρήμα αποδιοπομπούμαι, που σήμαινε «διώχνω» και ειδικά «διώχνω το μίασμα, εξαγνίζω έναν τόπο» -δείτε περισσότερα στο σχ. 17. Στη συνέχεια, έχουμε την εβραϊκή τελετή που περιγράφει ο πατέρας μου· στην πραγματικότητα ήταν δύο τράγοι –τον έναν τον έσφαζαν και τον θυσίαζαν (αυτός ήταν του Κυρίου) και τον άλλον τον αφιέρωναν στον Αζαζήλ, φόρτωναν πάνω τις αμαρτίες τους, και τον έστελναν στην έρημο (μάλιστα φρόντιζαν να υπάρχει κοντά γκρεμός για να γκρεμιστεί). Η τελετή περιγράφεται σύντομα στη Βίβλο, στο Λευιτικό. Στην ελληνική μετάφραση των εβδομήκοντα, το Αζαζήλ, που στα εβραϊκά έχει μέσα τη ρίζα του «απομακρύνομαι», αποδόθηκε «αποπομπαίος» -και να σημειωθεί ότι είναι η αρχαιότερη εμφάνιση της λέξης στα αρχαία ελληνικά, δηλαδή πιθανώς οι Εβδομήκοντα νεολόγισαν φτιάχνοντας αυτή τη λέξη. Και αν πιστέψω την αγγλική Βικιπαίδεια, έγινε μεταφραστική παρεξήγηση.

Στη Βουλγάτα η αντίστοιχη λέξη αποδόθηκε caprus emissarius, από εκεί και  το γαλλικό bouc emissaire. Στα αγγλικά, από την απόδοση (e)scape goat, προέκυψε η σημερινή scapegoat.

Ποιον θα ψηφίσετε για περιφερειάρχη Αττικής; (αν ψηφίζετε εκεί!)

Αν δεν το έχετε πάρει είδηση, σε τρεις Κυριακές ψηφίζουμε στις παλιές δημοτικές εκλογές που τώρα έγιναν “αυτοδιοικητικές” και που θα είναι πρώτη φορά τόσο περίπλοκες, να’ν’ καλά το… κτήνος ο Καλλικράτης. Στις δυο προηγούμενες εκλογές που έχει περάσει αυτό το ιστολόγιο στους είκοσι μήνες της ζωής του (δηλαδή τις ευρωεκλογές τον Ιούνη του 20ο9 και τις βουλευτικές εκλογές πέρσι τον Οχτώβρη), είχα αποφύγει να βάλω γκάλοπ, αν και είχαμε κάνει κάμποσες εκλογικές συζητήσεις με αφορμή διάφορα άρθρα. Τώρα, αφού το σκέφτηκα αρκετά -και χωρίς να είμαι απόλυτα βέβαιος ότι διάλεξα σωστά- ενέδωσα στον πειρασμό να διοργανώσω το πρώτο εκλογικό γκάλοπ του ιστολογίου (έχουν ήδη διοργανωθεί ένα γλωσσικό γκάλοπ και ένα αθλητικό, επί Μουντιάλ). Ένας λόγος ίσως να είναι ότι ακόμα δεν έχω καταλήξει τι θα ψηφίσω εγώ ο ίδιος, στην περιφέρεια Αττικής, όπου ψηφίζει το ένα τρίτο του εκλογικού σώματος.

Το φρούτο που δεν μου πολυαρέσει

Σε όλους αρέσουν τα φρούτα, άλλα περισσότερο κι άλλα λιγότερο –σε μένα, λιγότερο απ’ όλα αρέσει το αχλάδι. Δεν είναι ότι το αντιπαθώ, αλλά δεν θα το προτιμήσω· στα μάτια μου είναι κατώτερο απ’ όλα τ’ άλλα φρούτα στη σύγκριση, ακόμα κι από τα μούσμουλα ή τα φραγκόσυκα –βέβαια, ένας πολυταξιδεμένος φίλος μού είχε διηγηθεί ότι υπάρχει στο Βιετνάμ ένα φρούτο που βρωμάει απαίσια, οπότε αν αρχίσει να εισάγεται αυτό στα μέρη μας σίγουρα θα πάρει την τελευταία θέση, αλλά προς το παρόν, κι από τα φρούτα που ευδοκιμούν στην περιοχή μας, το αχλάδι το βάζω στην τελευταία θέση. Προσοχή, δεν ισχυρίζομαι ότι η επιλογή μου είναι σοφή –περί ορέξεως, άλλωστε, ουδείς λόγος. Και για ν’ αποδείξω ότι δεν τρέφω αισθήματα εχθρικά απέναντι στη συμπαθή οπώρα, θ’ αφιερώσω το σημερινό σημείωμα στο φρούτο που δεν μ’ αρέσει, το αχλάδι.

Το αχλάδι βρίσκεται από την αρχαιότητα στον ελληνικό χώρο –οι αρχαίοι το έλεγαν άπιον, αλλά ήδη από την ελληνιστική εποχή είχε αρχίσει να χρησιμοποιείται το υποκοριστικό του, απίδιον. Τη λέξη απίδι την έχουμε και σήμερα, σαν συνώνυμο του αχλαδιού, αλλά οι περισσότεροι, σήμερα, χρησιμοποιούμε το αχλάδι, αν δεν κάνω λάθος. Ή τουλάχιστον έτσι είναι στην Αθήνα, δεν αποκλείω σε κάποιες περιοχές να το λένε απίδι. Για παράδειγμα, θυμάμαι τον παππού μου, που είχε γεννηθεί στη Μάνη, και ο οποίος δεν έλεγε αχλάδι, αλλά απίδι.

Το αχλάδι προέρχεται από το αρχαίο αχράς, η αχράς της αχράδος δηλαδή, λέξη που αρχικά φαίνεται ότι σήμαινε την άγρια παραλλαγή, το αγριάπιδο. Μάλιστα, στη συλλογή παροιμιών του Βάρνερ, που δημοσιεύτηκε στην Πόλη περί το 1650, βρίσκουμε μια παροιμία που έχει και τις δυο λέξεις μαζί: τ’ απίδια με παρακαλούν, κι αχλάδες θε να φάγω; -δηλαδή, αφού μπορώ να γευτώ κάτι το εκλεκτό, δεν υπάρχει λόγος να προτιμήσω κάτι υποδεέστερο· εδώ, οι αχλάδες είναι τα αγριάπιδα και τα απίδια είναι το εκλεκτό, καλλιεργημένο φρούτο (που το λέμε σήμερα αχλάδι). Τα αγριάπιδα είναι μικρά και στυφά, αν και κάποιοι τα τρώνε. Λέγονται και γκόρτσα, και γκορτσιά το δέντρο τους –σλάβικης αρχής θαρρώ.