Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το αμέτι μουχαμέτι και η διαδρομή του

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2011


Πέρυσι το καλοκαίρι είχα ανεβάσει ένα άρθρο όπου προσπαθούσα να διερευνήσω την προέλευση της έκφρασης “αμέτι μουχαμέτι”. Παρά την καλοκαιρινή χαλάρωση, έγινε πολύ καλή συζήτηση. Με αφορμή το άρθρο εκείνο και τον σχολιασμό του, ο φίλος Βασίλης Ορφανός από το Ηράκλειο Κρήτης μπήκε στα αίματα και μελέτησε εξονυχιστικά τη διαδρομή αυτής της έκφρασης. Τώρα μού έστειλε ένα δικό του άρθρο, που με πολλή χαρά το παρουσιάζω εδώ. Στο άρθρο εγώ δεν έχω επέμβει καθόλου. Επειδή όμως είναι εκτενές και με μπελαλίδικη μορφοποίηση (πάνω από 50 υποσημειώσεις και γλωσσάριο!), το έχω ανεβάσει και εδώ ώστε αν θέλετε να το αποθηκεύσετε στον υπολογιστή σας. Είμαι βέβαιος ότι οι μερακλήδες θα το χαρούν!

Η διαδρομή της έκφρασης αμέτι μουχαμέτι από τις αρχές του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα[1]

Στο Τουρκικό λεξιλόγιο της Νέας Ελληνικής του  Ι. Τ. Παμπούκη, στο λήμμα ιμέτι διαβάζουμε: «ιμέτι το – α [ραβ]. ümmet = έθνος, λαός· ümmeti Mahomet = οι μουσουλμάνοι· παραμορφωμένη την έκφρ. βλ. στις λ. αμέτ, αμέτης , αμέτι [2]. Ορίστε, λέγ’ Αλήπασας, ιμέτι Μουχαμέτη. (325,205)»[3],[4]

Ο στίχος αυτός, σύμφωνα με την παραπομπή, βρίσκεται στο έργο του Κων. Σάθα Ιστορικαί Διατριβαί [5]. Στο Γ΄ μέρος του έργου ο Σάθας δημοσιεύει μια μακροσκελή έμμετρη βιογραφία του Αλή Πασά[6]. Πρόκειται για μια λαϊκή ποιητική σύνθεση, δημιούργημα ενός ελληνόφωνου μουσουλμάνου, παντελώς αγράμματου, με το όνομα Χατζή Σεχρέτης, που ζούσε κοντά στον Αλή Πασά.

Ο παραπάνω στίχος περιγράφει πώς αντέδρασε ο Αλή Πασάς, όταν ο Σουλτάνος τού έστειλε ένα φιρμάνι, με το οποίο τον απέτρεπε από διπλωματικές πρωτοβουλίες και τον ανακαλούσε στην τάξη:

Απ’ εδώ κείθε, Αλήπασα, κύτταξε την δουλειά σου.

Λέει λοιπόν ο ποιητής-βιογράφος:

Αλήπασας σαν τ’ άνοιξε και βλέπει το φερμάνι,

Λίγο γκιδέρι* [7] ’ς την καρδιά αρχίνησε και βάνει.

«Ορίστε, λεγ’ Αλήπασας,, ιμέτι Μουχαμέτη,

Χαϊρι δεν εχούμε ’μεις εφέτ’ απ’ το ντουβλέτι*.[8]

Όμως το ιμέτι Μουχαμέτη στο απόσπασμα αυτό[9] δεν ταιριάζει με τη σημασία ‘πεισματικά, οπωσδήποτε’ που έχει σήμερα η έκφραση αμέτι μουχαμέτι [10]. Μήπως λοιπόν είναι άστοχος ο συσχετισμός που κάνει ο Παμπούκης; Ας δούμε αναλυτικά το θέμα.

Την έκφραση ιμέτι Μουχαμέτη τη συναντούμε , αλλά με διαφορετική μορφή,  σε ένα άλλο κείμενο, του 18ου αι. αυτό. Πρόκειται για ένα Ποίημα για τη γέννηση του Προφήτη Μωάμεθ[11] , που είναι μετάφραση από τα τούρκικα στην κρητική διάλεκτο από ανώνυμο Τουρκοκρητικό.

Τον κύριο παρακάλεσαν να κάμη μερχαμέτι*

Και να τους κάμη ολουνούς του Μουχαμέτ’ ουμμέτι[12].

Στο Γλωσσάριο[13] βρίκουμε: «ουμμέτι = έθνος, λαός, θρησκευτική κοινότητα μουσουλμάνων». Για τη λέξη ουμμέτ (امت) το τουρκο-ελληνικό του Χλωρού[14] δίνει: έθνος, λαός, και για την έκφραση ουμμέτι μουχαμέτ: ο λαός του Μωάμεθ, οι Μουσουλμάνοι. Για την έκφραση αυτή σημειώνει τα εξής: Η λέξιςامت κυρίως σημαίνει πολιτικήν κοινότητα ανθρώπων εχόντων την αυτήν πατρίδα, τα αυτά ήθη και έθιμα, τους αυτούς νόμους και υπό τον αυτόν βασιλέα, ενώ η λέξιςملت  μιλλέτ σημαίνει θρησκευτικήν κοινότητα ατόμων συνδεομένων δια της αυτής θρησκείας· εντούτοις αι λέξεις αύται είναι πολλάκις εν χρήσει αντιστρόφως. Tο τουρκο-γαλλικό λεξικό του Fraschery εξηγεί πώς έγινε αυτή η αλλαγή: «امت   ummet sf. Nation, f.; peuple, m.; محمد امتى [ummeti Mouhhamet] les Musulmans ou plutôt les Arabes. C’est cette phrase qui a fait passer ce mot pour religion en laissant sa place au mot ملت [millet] dont le vrai sens est religion, secte.»[15]

Την έκφραση «ουμέτι μουχαμέτ», με την έννοια ‘μουσουλμάνοι’, τη συναντούμε σε ελληνικά κείμενα του 19oυ αι., σε διάφορες φωνητικές προσαρμογές :

α) Στο βιβλίο που αφιερώνει ο Αθ. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς στις πηγές για την ιστορία της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας δημοσιεύει δημοτικό τραγούδι για την καταστροφή του ναού του μητροπολιτικού ναού της Τραπεζούντας [16] στο οποίο υπάρχουν οι εξής στίχοι:

το βρωμερόν του [στόμα] άνοιξεν [ο μουφτής] και τον υιόν του κράζει·

“Γλήγορα δράμε στο τσαρσί*, τους Τούρκους όλους λάλει·

μικροί μεγάλοι, όλοι τους –­ ουμέτι Μουαμέτη ­

ας δράμουν στην μητρόπολι να κάμωμεν  το φέτι*”.

ευθύς αυτοί, σαν τκουσαν, μετά χαράς πηδούσι·

ωσάν θηρία άγρια τρέχουν και πιλαλούσι.

καβαλλικεύει και αυτός έτζι  δαιμονισμένος,

φωνάζοντας “Να δράμετε, του Μωαμέτη γένος[17].

Αξίζει να σημειωθεί ότι στο ίδιο κείμενο υπάρχει η τουρκική εκφορά της έκφρασης αλλά και η απόδοσή της στα ελληνικά, μια ένδειξη ότι το νόημά της δεν ήταν άγνωστο στο δημιουργό του ποιήματος. Σε υποσελίδια σημείωση αναφέρεται ότι στο χειρόγραφο υπήρχε: ουμέτοι  Μουαμέτη, δίδεται η οθωμανική γραφή της έκφρασης και η σημασία της λατινιστί: populus Mohammedis.

β) Στα Ευβοϊκά[18] του Ιωάννου Ναθαναήλ (1858) διαβάζουμε τα εξής: μετά δε την σύσκεψιν αναστάντες ο Ομέρ Βρυών Πασάς και ο Ομέρμπεης ίππευσαν και περιήρχοντο [στη Χαλκίδα] από οικίας εις οικίαν μετά θυροκρούστου· και ο μεν έκρουεν την θύρα, οι δε έσωθεν απεκρίνοντο “κιμ ντιρ· ο δε έξωθεν ”αμέτ Μωαμέτ, αύριον να ήσθε έτοιμοι, θα πάμε εις τα Βρυσάκια κατά των κλεφτών”. Ρωτούσαν, λοιπόν, οι από μέσα: “­Ποιος είναι;” Και αυτοί που χτυπούσαν την πόρτα απαντούσαν: “– Μουσουλμάνοι. Αύριο …”.

Ύστερα από τα παραπάνω προκύπτει το ερώτημα γιατί στο στίχο από την Αληπασιάδα στον οποίο παραπέμπει ο Παμπούκης (βλ. παραπάνω) βγαίνει στα χείλη του οργισμένου Αλή Πασά η έκφραση ιμέτι Μουχαμέτη;

Στην απάντηση μπορεί να μας οδηγήσει μια ενδιαφέρουσα σημείωση για την έκφραση αυτή σε ένα τουρκο-γαλλικό λεξικό του 1835. Προηγουμένως όμως αξίζει να δούμε τι λέει για τη σκηνή με το φιρμάνι -με βάση το κείμενο της Αληπασιάδας- ο Άγγλος περιηγητής Leake[19]: «The Porte in its reply […] recommended him to attend to the concerns of his government and keep the Rayá content. Alý exclaims on receiving this answer, ­

xαΐρι δεν εχούμε ’μεις εφέτ’ απ’ το ντουβλέτι*

“We have no satisfaction this year from the government”

να ξέρετε μας μάγεψαν της Φράντζας* οι διαβόλοι,

και γνώσι δεν απόμεινε του βασιλιά στην Μπόλι*[20]

Δεν ξέρουμε τι είπε στην πραγματικότητα ο Αλή Πασάς, όμως, έτσι απότομος και τραχύς που ήταν ο Λέων της Ηπείρου, σίγουρα εβρυχήθηκε· εξ ού και το exclaims του Leake. Γιατί όμως επικαλέστηκε το λαό του Μωάμεθ για να εκφράσει την αγανάκτησή του; Στην ανάπτυξη του λήμματος ummet στο τουρκο-γαλλικό λεξικό των Kieffer & Bianchi (1850) υπάρχει το εξής: «امّت  محمّد  يوقم  ummeti mouhhamed ioqmi. N’y a-t-il plus de religion mahométane? (Cri de détresse ou de révolte.)»[21] Δίπλα στο ummeti mouhhamed αναγνωρίζουμε την άρνηση yok που μαζί με το ερωτηματικό -mi της τουρκικής δίνει το νόημα: Δεν υπάρχουν μουσουλμάνοι;[22] Στη συγκεκριμένη περίσταση θα ισοδυναμούσε με  ξέσπασμα οργής: Πάει, χάθηκε η πίστη μας! Δεν υπάρχουν πια σωστοί μουσουλμάνοι! Δεν ξέρουμε αν η κραυγή απελπισίας/διαμαρτυρίας του Αλή Πασά περιορίστηκε σ’ αυτή την κομψή διατύπωση, έχουμε πάντως ένα στοιχείο που επιβεβαιώνει την επιφωνηματική χρήση της έκφρασης ummeti mouhhamed.

Αυτή την κραυγή τη συναντούμε και αλλού, όπως π.χ. στα παρακάτω δημοτικά τραγούδια από την Κρήτη:

α) Σε τραγούδι για το θάνατο του επαναστάτη Ξωπατέρα (1828) :

κι εφτά αγαδάκια ήσφαξε, τσι κεφαλές τως παίρνει.

Στο Γιόφυρο* τσι τσίτωσε* κι έκαμε μπαϊράκι

κι οι Τούρκοι τσι θωρούσανε κι επίνανε φαρμάκι.

“Σούμπα Αλλάχ”* φωνιάζανε κι «Αμέτη Μουχαμέτη»

να πα’ να πχιάσου ν-το μ-παπά, να ησυχάσει η Κρήτη.[23]

β) Σε  τραγούδι για το θάνατο του οπλαρχηγού Παύλου Ντεντιδάκη (1867):

οι Τούρκοι απού το φόβο τους, αλάχ! αλάχ! φωνιάζου,

το Μουχαμέτη για να ρθη να τσοι βουηθήση κράζου·

Ρεσίτ Πασάς εφώνιαξεν αμέτη μουχαμέτη!

Όπου κι αν επολέμησα δεν είδ’ ετσά σικλέτη.* [24]

γ) Σε τραγούδι που αναφέρεται σε ένα περιστατικό με πρωταγωνίστρια την Καπετάνισσα Μαριγώ Λαμπράκη στις Αρχάνες στα τέλη του 19ου αιώνα:

Και τότε φόβος τσοι ’πιασε μέσα εις την καρδία.

Ο Σουβαρής* εφώναξε Αμέτη Μουχαμέτη

των Αρχανών ο πόλεμος δεν έχει μερχαμέτι*.[25]

Παρατηρούμε ότι και στα τρία παραπάνω τραγούδια η επίκληση στο έθνος του Μωάμεθ είναι η κραυγή των φοβισμένων Τούρκων ­ έτσι τουλάχιστον τους είδε η κρητική μούσα. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι αυτά δημιουργήθηκαν όταν η οθωμανική αυτοκρατορία ήδη ψυχορραγούσε. Η ίδια κραυγή όμως σε παλαιότερα δημοτικά τραγούδια είναι μια τρομερή πολεμική ιαχή, ένα φλογερό σύνθημα,  που το χρησιμοποιεί ένας μουσουλμάνος αρχηγός στη μάχη: Για να εξάψει το μένος και  ορμή των επιτιθέμενων, τούς θυμίζει το χρέος που έχουν ως λαός του Μωάμεθ. Με τη σημασία αυτή τη βρίσκουμε ήδη στην Αληπασιάδα.

Τ’ ασκέρι του Βελήπασα πήρε να γονατίση,

’Σ τον ντιν ντουσμάνη* πολεμά τον [sic] πλάτη να γυρίση.

Κι ο Σιλικτάρης* φώναξε· “ιμέτι, Μωχαμέτη,

’Σ τον ντιν ντουσμάνη σήμερα να κάμωμεν γαϊρέτι*.

Να βγούμε μ’ άσπρο πρόσωπον σ’ ετούτο το σεφέρι*,

Απάνω τους να πέσωμεν με το σπαθί ’σ το χέρι.”[26]

Αυτή η κραυγή, που οι Έλληνες θα την είχαν ακούσει ασφαλώς πολλές φορές, διασώζεται σε δημοτικά τραγούδια και σε πεζά κείμενα, όπως:

α) Στο τραγούδι για τους Γεωργάκη και Φαρμάκη, δημοσιευμένο από τον Cl. Fauriel το 1825 σε δίγλωσση έκδοση, ελληνικά -γαλλικά[27] :

Ένας πασάς αγνάντευεν πέρα από του Σέκου.

Ψηλήν φωνήν εσήκωσεν·Αμέτη, Μωαμέτη!”

“Πιάστε τον τόπον δυνατά, ζώστε το μοναστήρι.”[28]

Ο Fauriel μεταφράζει:

Mais un pacha était en observation de l’autre côté de Sékos «Ahmet! Mahomet[29] se met-il à crier d’ une voix haute; emparez-vous bravement des postes; entourez le monastère[30].

β) Σε επιστολή του Θ. Κολοκοτρώνη[31] Προς την Σ.  Διοίκησιν, με ημερομηνία 21 Ιανουαρίου 1827 Δίστομον: […] η έφοδος αύτη των εχθρών […] οίτινες τυφοίς όμμασι, και με το αμέτ μουχαμέτ ώρμησαν κατά των ιδικών μας, μη δειλιάσαντες ολοτελώς τον θάνατον όπου ελάμβανον.

γ) Στη Γενική ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως του Λάμπρου Κουτσονίκα :

[…] αλαλάζοντες δε εφώναζαν οι βάρβαροι μετ Μουχαμέτ εμπρός (δια της ισχύος του Μωάμεθ) και έτρεχαν ως οι τετυφλωμένοι χοίροι, χωρίς να βλέπουν έμπροσθέν των.[32]

και:

[Οι Τούρκοι] ώρμησαν ως σμίνος επί του μεγάλου πύργου και εφώναξαν «ορέ ποιος είναι εδώ μέσα» οι δε απεκρίθησαν, «Σουλιώται είναι ορέ τούρκοι με τον Κουτσονίκα, και αν αγαπάτε κοπιάστε». Ακούσαντες δε οι βάρβαροι εφώναξαν «Μετ Μουχαμέτ, επάνω τους» και αμέσως ώρμησαν κατά του πύργου.[33]

δ) Στο δημοτικό τραγούδι Η πολιορκία του Μεσολογγίου, δημοσιευμένο από τον E.Legrand[34] σε δίγλωσση έκδοση, ελληνικά-γαλλικά :

Όλοι τους ωρκισθήκανε αμέτι Μουχαμέτη,

στο Μεσολόγγι να εμβούν, να κάμουν κιαμέτ*ι .

Ημέρα των Χριστουγεννών προ τού να ξημερώση·

Αλλάχ, Αλλάχ! εφώναξαν, κη έκαμαν το γιουρούσι[35]

Και σε μετάφραση του Legrand:

Tous ont juré par Mahomet d’entrer dans Missolongi pour y faire de déluge. Le jour de Noel, avant l’aurore, il ont crié Allah! Allah! Et ont donné l’assaut.[36]

Παρατηρούμε ότι στα δύο πρώτα δείγματα έχουμε ήδη τη φωνητική διαφοροποίηση της επίκλησης στο λαό του Μωάμεθ: Ο Χατζή Σεχρέτης, που ως μουσουλμάνος ξέρει το νόημα της έκφρασης ümmet mohamet, λέει ιμέτι, Μωχαμέτη -για την ακρίβεια, έτσι το καταγράφει ο γραφέας του αναλφάβητου Χατζή Σεχρέτη, αποδίδοντας με το γράμμα ι τον φθόγγο ü, που δεν υπάρχει στην ελληνική. Αντίθετα, ο ανώνυμος Έλληνας δημιουργός, προσπαθώντας να δώσει νόημα στη λέξη ümmet, που δεν είχε περάσει στα ελληνικά, τη μετατρέπει σε «Αμέτη», που της μοιάζει φωνητικά αλλά αποκτά έτσι και κάποιο νόημα, σαν παραλλαγή του γειτονικού «Μωχαμέτη», όπως φαίνεται και στη μετάφραση Ahmet! Mahomet! του Fauriel.

Το παράδειγμα από το τραγούδι για το Μεσολόγγι έχει ιδιαίτερη σημασία για την ετυμολογία της έκφρασης αμέτι μουχαμέτι: Εδώ η επίκληση Λαέ του Μαωάμεθ! παρουσιάζεται ως όρκος που δεσμεύει τους πολιορκητές να επιτύχουν τους στόχους τους. Κάτι ανάλογο βρίσκουμε και στο μεταγενέστερο Τραγούδι του Ξωπατέρα[37]: Οι στίχοι «Σούμπα Αλλάχ» φωνιάζανε κι «Αμέτη Μουχαμέτη» / να πα’ να πχιάσου ν-το μ-παπά, να ησυχάσει η Κρήτη οδηγούν εύκολα στο νόημα: «Εμπρός να συλλάβουμε τον Ξωπατέρα! Αλλιώς, δε θα βρούμε την ησυχία μας.» Και στις δύο περιπτώσεις είναι αισθητή η παράμετρος “πάση θυσία”.  Κάτι ανάλογο βρίσκουμε σε δημοσίευμα της εφημερίδας Αιών (1867) για την ανατίναξη του Αρκαδίου, στηριγμένο σε αφήγηση της Χαρίκλειας Δασκαλάκη, που ήταν από τους πολιορκημένους που γλίτωσαν. Εδώ περιγράφεται η εξής σκηνή: Ο Μουσταφάς, περικυκλωμένος υπό των λοιπών πασάδων, ομιλεί, αφρίζει και με το αλβανικόν του πείσμα κραυγάζει. “Αμέτ-Μουαμέτ θα τους κάψουμε!” [38].

Από τέτοιες εκφράσεις θα πρέπει να προέκυψε η σημασία που πήρε τελικά στη γλώσσα μας το αμέτι μουχαμέτι. Πιθανόν σε κάποιο ενδιάμεσο στάδιο να εσήμαινε είμαι ορκισμένος εχθρός, έχω άχτι[39], όπως διαφαίνεται στο παρακάτω απόσπασμα από κείμενο του 1859: αλλά ο Γαρδικιότης είναι Αμέτ Μουαμέτ κατά του στραβού, και κατά βεβαιώτητα μας δίδει δεν θα τον αφύση προς ικανοποίησιν αυτού εις Σμύρνην τον στραβόν[40]. Με αυτήν την οπτική το απόσπασμα παίρνει το νόημα: Ο Γαρδικιώτης θα έκανε τα πάντα για να μη μείνει ο στραβός στη Σμύρνη. Στη νέα σημασιοδότηση ίσως να επέδρασε και η επίκληση του ονόματος του Μωάμεθ Μά το Μουχαμέτη![41], λόγω της φωνητικής ομοιότητας που έχει με το αμέτι μουχαμέτι,  ιδίως όταν το χρησιμοποιούσαν ως όρκο/υπόσχεση, οπότε υπήρχε και  νοηματική συνάφεια.[42]

Συνοψίζουμε:

Στα τούρκικα υπάρχει η έκφραση «ümmeti Muhammet» ‘έθνος του Μωάμεθ’, με την οποία οι μουσουλμάνοι αναφέρονται στο σύνολο των ομόθρησκών τους. Κατά την Τουρκοκρατία χρησιμοποιήθηκε και ως πολεμική ιαχή, η οποία ερμηνεύτηκε από τους Έλληνες ως όρκος/δέσμευση για την κατάκτηση της  νίκης. Έτσι, πέρασε στα ελληνικά με την έννοια ‘πάση θυσία’ ως «αμέτι μουχαμέτι» – πιθανόν με παρετυμολογική επίδραση από το όνομα Αχμέτ ή από τον όρκο «Μά το Μουχαμέτη!».

Στα τέλη του 19ου αι. και στις αρχές του 20ου ο Παπαδιαμάντης χρησιμοποιεί την έκφραση με τη σημερινή της έννοια, αλλά όχι τη σημερινή μορφή: α)  Στο διήγημα Οι χαλασοχώρηδες (1892) γράφει: Αλλά την φοράν ταύτην ο Αλικιάδης είχεν απόφασιν, “Αμέτ Μουαμέτ”, να βάλη τη δουλειά εμπρός. Α! δεν τον εγελούσαν αυτόν με το σήμερα και με το αύριο οι εργολάβοι[43]. β) Στο διήγημα Τα δύο τέρατα (1909) διαβάζουμε: Ο γερο-Μακρής ο Βαβδινός, σεβάσμιος τοκογλύφος, είχε κατέλθει εις τον εκλογικόν αγώνα και το είχεν αμέτ Μωαμέτ, να γίνη δήμαρχος[44].

Στις αρχές του 20ο αιώνα η χρήση της έκφρασης φαίνεται να έχει γενικευτεί, αφού το 1908 ο Ηπίτης την περιλαμβάνει στο ελληνο-γαλλικό λεξικό του, αλλά με τη σημασία εκ προμελέτης: «αμέτι-μουhαμέτι [δημ.] εκ προμελέτης, avec préméditation, ήρθε αμέτι μουhαμέτι να μαλώση =  ήλθεν εκ προμελέτης ίνα ερίση».[45] Στη συνέχεια τη συναντούμε, σε λογοτεχνικά έργα και σε λεξικά, με την έννοια που της δίνουμε σήμερα.

Την ξαναβρίσκουμε πάντως με την παλιά της σημασία σε νεότερα λογοτεχνικά έργα, όπου ο συγγραφέας συνήθως την τοποθετεί στο στόμα μουσουλμάνου: ­Αμέτ, Μουαμέτ! Τιμή δε μας απόμεινε! Καλήτερος ο θάνατος! σκούζαν οι Τουρκοκρητικοί[46]. Κάποτε μάλιστα τη βρίσκουμε με την παλιά και τη νέα σημασία στο ίδιο κείμενο: α) Βλέποντας να κινδυνεύει ο σερασκέρης τους, σπάζουν τις θήκες των γιαταγανιών τους, σημείο πως δεν τη θένε πια τη ζωή, φωνάζοντας: –­ Αμετ Μωαμέτ! Δε μας απόμεινε πια τιμή, ούλοι να πεθάνουμε![47] β) Και τονε βάζει οδηγό πάνω σ’ έξη χιλιάδες νοματαίους, που τους προστάζει “Αμέτ Μωχαμέτ” να ξεφωλιάσουν αυτόν τον σατανά[48].  Πολύ ξεκάθαρα φαίνεται το νόημα του όρκου στο απόσπασμα από Το Χρονικό του Μεγάλου Σηκωμού του Θαν. Πετσάλη-Διομήδη: Αλλά και ο Μώρα βαλεσής το ’χε αμέτ-μουαμέτ (όρκο και σταυρό) να μας φάει κι είχε ετοιμάσει το ασκέρι του, για να κάμει το γιουρούσι [49].

Οι μορφές που πήρε η έκφραση, όπως έδειξε  η αναζήτηση στο διαδίκτυο, είναι πολλές, γιατί τα δύο σκέλη της εμφανίζονται σε διάφορες παραλλαγές (3 το πρώτο: αμέτι, αμέτ,  αμέτη, και 6 το δεύτερο: μουχαμέτ, μουχαμέτη, μουχαμέτι, μωχαμέτ, μωαμέτ, μουαμέτ), οι οποίες κατά το συνδυασμό τους γράφονται με ή χωρίς ενωτικό μεταξύ τους[50]. Σήμερα στα λεξικά έχει επικρατήσει η γραφή αμέτι μουχαμέτι, η οποία χρησιμοποιείται είτε μόνη της, ανάμεσα σε δύο κόμματα, είτε σε συνδυασμό με άλλα στοιχεία:

θέλει / ήθελε αμέτι μουχαμέτι + αιτ.

θέλει / ήθελε αμέτι μουχαμέτι να + υποτακτ. αορ. (σπανίως ενεστ.)

το έχει / είχε αμέτι μουχαμέτι να + υποτακτ. αορ.

(το) έχει / είχε βάλει αμέτι μουχμαμέτι να + υποτακτ. αορ.

βάλθηκε / έχει βαλθεί / είχε βαλθεί  αμέτι μουχμαμέτι να + υποτακτ. αορ.

ή μόνο αμέτι μουχαμέτι να + υποτακτ. αορ.

Με κάποια από αυτές τις διατυπώσεις τη βρίσκουμε σε δημοσιεύματα του καιρού μας, έντυπα και ηλεκτρονικά[51]. Σποραδικά συναντούμε και παρωχημένες μορφές της[52]. Οι παραπάνω διατυπώσεις χρησιμοποιούνται συνήθως στο τρίτο πρόσωπο, σπανίως στο δεύτερο και σπανιότερα στο πρώτο· στην τελευταία περίπτωση με μια διάθεση αυτοσαρκασμού. Πάντως αυτός που τη χρησιμοποιεί εκφράζει με λαϊκό ύφος αρνητική άποψη για κάποιον αμετάτρεπτο στόχο. Στις περιπτώσεις αυτές το φραστικό της ισοδύναμο είναι ντέ και καλά (με δυνατότερο τόνο στο ντε κατά την εκφορά)[53].

Βασίλης Ορφανός

Ηράκλειο, 14-2-2011

Μικρό γλωσσάριο

(Η σημασία των λέξεων τουρκικής προέλευσης δίνεται με βάση το Λεξιλόγιον ελληνικών λέξεων παραγομένων εκ της τουρκικής του Κ. Κουκκίδη (Αθήνα 1960), εκτός αν σημειώνεται άλλη πηγή)

γαϊρέτι, το = ζήλος, προσπάθεια, αντοχή, εγκαρτέρησις [< kayret]

γιουρούσι, το = έφοδος [< yürüyüş]

Γιόφυρο = τοποθεσία δυτικά έξω από το Ηράκλειο.

γκιδέρι (κεντέρι), το = θλίψη, λύπη [< keder]

κιαμέτιμ (κϊαμέτι), το = μεγάλη ταραχή, χαλασμός, (Παπαγρηγοράκης Ιδομ., Συλλογή ξενογλώσσων λέξεων της ομιλουμένης εκ Κρήτη. Χανιά 1952. σ. 91), [< kıyamet]

μερχαμέτι, το = οίκτος, ευσπλαχνία [< merhamet]

μπεγίρι, το =  άλογο [< beyir]

Μπόλι, στην Μπόλι = στην Πόλη

ντιν ντουσουμάνης, ο =  άπιστος [< din düşmanı : εχθρός της πίστης. Faruk Tuncay-Λεων. Καρατζάς, Τουρκοελληνικό λεξικό, Κέντρο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμού, Αθήνα 2000, σ. 180]

ντουβλέτι (ντοβλέτι), το = κυβέρνηση, κράτος, βασίλειο, αυτοκρατορία [< devlet]

σεφέρι, το = πόλεμος, εκστρατεία / φορά   [< sefer]

σικλέτη (σικλέτι, σεκλέτι), το = θλίψη, μελαγχολία [< sıklet]

Σιλικτάρης (σιλιχτάρης), ο = υπασπιστής [< silâhdar]

Σουβαρής (σουβαρής ), ο = έφιππος, (αγγελιαφόρος) [< süvari]

Σούμπα Αλλάχ, έκφρ. = Δόξα στον Αλλάχ [< τουρκ. Subhan Allah, από τα αραβ., Ιωάν. Χλωρός, Τουρκο-ελληνικόν λεξικόν,  Τόμ. 1, Κων/πολη 1899, σ. 890]

τσαρσί, το = αγορά [< çarşi]

τσίτωσε, τσιτώνω (κρητ.) = καρφώνω/τσιμπώ [< τσίτα, η = μυτερό κομμάτι από ξύλο ή καλάμι < çit (چته  : στενή λωρίς ξύλου, δι’ ης καρφώνουσι τα άκρα τάπητος του δωματίου, κ. τσίτα. Χλωρός, ό.π., σ. 653)]

φέτι, το = άλωση, κυρίευση, καθυπόταξη [< fetih]

Φράντζα, η = Γαλλία


[1] Γραμμένο με αφετηρία και πυξίδα το άρθρο που δημοσίευσε ο Νίκος Σαραντάκος στο ιστολόγιό του στις 10-7-2010 με τίτλο: Αμέτι μου, χαμέτι μου, από πού βγήκες; Ο Σαραντάκος επισημαίνει ότι «οι τουρκαλβανοί του Αλήπασα είχαν σαν πολεμική ιαχή τη φράση “μετ Μουχαμέτ” ή κάποια παρόμοια» και δηλώνει πως είναι «απόλυτα πεπεισμένος ότι το “αμέτι μουχαμέτι” από εκεί βγήκε». Από τα σχόλια που ακολούθησαν βρήκα χρήσιμο  το σχόλιο με αριθμό 58.

[2] Στο λήμμα αυτό γράφει: «αμέτι – βλ. ιμέτι. Τόβαλε αμέτι μουχαμέτι να αναστήσει για λογαριασμό της τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. [Από: Αρβανίτης Νίκος, Στην αετοφωλιά του Ταΰγετου. Από τα παιδικά χρόνια του Κολοκοτρώνη. Αθήνα 1971, σ. 57.] Στα λήμματα αμέτ και αμέτης παραπέμπει στο αμέτι.

[3] Παμπούκης Ι.Τ., Τουρκικό λεξιλόγιο της νέας ελληνικής, Τόμ. 1, Φιλολογ. επιμέλ. Κ. Γ. Κασίνης, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα 1988, σ. 152.

[4] Όλες οι υπογραμμίσεις σ’ αυτό το κείμενο είναι δικές μου.

[5] Σάθας Κων/νος, Ιστορικαί διατριβαί, Αθήνα 1870.

[6] Βίος Αλή Πασά, υπό Χατζή Σεχρέτη. ό.π. σ. 123-340. Επικράτησε να ονομάζουμε Αληπασιάδα αυτή τη βιογραφία.

[7] Για τη σημασία των λέξεων που έχουν αστερίσκο, βλ. Μικρό Γλωσσάριο, στην τελευταία σελίδα.

[8] Σάθας, ό.π., σ. 205.

[9] Ο Matthias Kappler στη μελέτη του για τους τουρκισμούς της Αληπασιάδας (Turcismi nell’ “Alipasshiada” di Hatzi Sechretis. Un poema epico neogreco dεl primo Ottocento e le sue parole ottomane. Torino 1993), σ. 86, γράφει για τη λέξη ιμέτι: “nazione; communità religiosa, umma”.

[10] Λεξικό Κοινής Νεοελληνικής, Ινστιτούτο Νεολληνικών Σπουδών, Θεσ/νίκη 1998, σ. 78.

[11] Πλανάκης Σταύρος, Ίχνη της Τουρκοκρητικής Ελληνόγλωσσης Λογοτεχνίας. Ιδεολογικές τάσεις και γενικά χαρακτηριστικά, Μεταπτυχιακή εργασία, Φιλοσοφική Σχολή Πανεπ. Κρήτης, Ρέθυμνο 2003, σ. 16-28. Ο συγγραφέας παραπέμπει στο: Χιδίρογλου Παύλος, Συμβολή στην Ελληνική Τουρκολογία, Τόμ. 2, Ελληνικές Πανεπιστημιακές εκδόσεις, Αθήνα 1993, σ. 183-203.

[12] Πλανάκης, ό.π., σ. 18.

[13] Πλανάκης, ό.π., σ. 276.

[14] Χλωρός Ιωάννης, Λεξικόν Τουρκο-Eλληνικόν, Τόμ. 1, Κων/πολη 1899, σ. 196-197.

[15] Fraschery Samy, Dictionnaire Turc-Français,  Κων/πολη 1883, σ. 142.

[16] Пападопудо-Керамевс А., Сборникъ источниковъ по исторіи трапезундской имперіи, Αγία Πετρούπολη 1897 (Αναστατική ανατύπωση A. M. Hakkert, Άμστερνταμ 1965). Στις σελ. 150-165 Διήγησις περί της αλώσεως της μητροπόλεως Τραπεζούντος, 434 στίχοι. Το απόσπασμα: στ. 350-358, σ. 163. Σύμφωνα με όσα σημειώνονται στις σελ. xiii-xiv, η Διήγησις αναφέρεται στην καταστροφή το 1665 του μητροπολιτικού ναού του Αγίου Φιλίππου της Τραπεζούντας. Προέρχεται από κτητορικό κώδικα της σταυροπηγιακής μονής Βαζελώνος. Ημερομηνία καταγραφής στον κώδικα: 11 Νοεμβρίου 1811.

[17] Пападопудо-Керамевс А., ό., σ. 163, στ. 350-358.

[18] Ναθαναήλ Ιωάννου, Ευβοϊκά, ήτοι ιστορία περιέχουσα τεσσάρων ετών πολέμους της νήσου Ευβοίας, Ερμούπολη 1857, σ. 30. Το περιστατικό τοποθετείται στον Ιούλιο του 1821, λίγο πριν τη μάχη στα Βρυσάκια.

[19] Leake William Martin, Travels in Northern Greece, Τόμ. 1, Λονδίνο 1835.  Στις σελίδες  463-497, ως επίμετρο στο Κεφ. Ι. και με τον τίτλο Biography of Aly Pasha, o Leake παρουσιάζει μια περίληψη της έμμετρης βιογραφίας του Αλή Πασά από τον Χατζή Σεχρέτη, από την οποία δίνει χαρακτηριστικά αποσπάσματα. Προτάσσει σύντομα αλλά  καίρια σχόλια για τον ποιητή, τη γλώσσα και το ποίημα. Ο Σάθας παραθέτει σε μετάφραση τα σχόλια αυτά. Σάθας, ό.π., σ. 125-126.

[20] Leake, ό., σ. 476.

[21] Kieffer J.D. – Bianchi T.X.,  Dictionnaire Turc-Français., Τόμ. 2,  Β΄ έκδ., Παρίσι 1850, σ. 193.

[22] Υπάρχουν ενδείξεις πως όταν οι μουσουλμάνοι απευθύνονταν σε χριστιανούς χρησιμοποιούσαν την έκφραση αυτή προσαρμοσμένη ανάλογα. Έτσι, σε δημοτικό τραγούδι που μιλάει για τους καπεταναίους που έκαιγαν το Βραχώρι  (Αγρίνιο) το Μάιο του 1821, διαβάζουμε: Μια μπεγοπούλα φώναξε από ψηλό σαράγι / ­Τι κάνετε μπρε Χριστιανοί! Δεν είστε βαφτισμένοι; (Αραβαντινός Παν., Συλλογή δημωδών ασμάτων της Ηπείρου, Αθήνα 1880, σ. 73). Στην Κρήτη, ίσως και αλλού, χρησιμοποιείται και σήμερα η επιφωνηματική φράση Αν είστε βαφτισμένοι χριστιανοί! ή απλώς Αν είστε βαφτισμένοι…(Να είναι άραγε κατάλοιπο της τουρκοκρατίας;) Χαρακτηριστικό παράδειγμα από σύγχρονο δημοσίευμα: Στο φύλλο της 17-1-2011 της εφημ. Η Τόλμη (Ηράκλειο), ο αρθρογράφος σχολιάζει ένα κύμα από αναλήψεις χρημάτων που σημειώθηκε πρόσφατα σε τράπεζες μιας κωμόπολης, έπειτα από φημολογίες για επικείμενη οικονομική κατάρρευση της χώρας, και καταλήγει: Και το μόνο πραγματικό σχόλιο που ταιριάζει σε όλον αυτό τον παραλογισμό είναι ένα: Αν είστε βαφτισμένοι… [Το είστε εκφέρεται σε υψηλότερο τόνο.]

[23] Λενακάκης Ανδρέας, Δημοτικά τραγούδια στη Μεσαρά, έκδ. [της εφημ.] Αντίλαλος της Μεσαράς, Μοίρες 2007, σ. 13.

[24] Φαφουτάκης Παύλος, Συλλογή ηρωικών κρητικών ασμάτων. Αθήνα 1889, σ. 90.

[25] Ταχατάκη Ειρήνη, Οι καπετάνισσες των Αρχανών 1897, Μέρος 7ο, εφημ. Πατρίς (Ηρακλείου), 7-6-2005.

[26] Το απόσπασμα αυτό υπάρχει και στο: Αραβαντινός Σπυρίδων, Ιστορία Αλή Πασά του Τεπελενλή, Αθήνα 1895, σ. 553. Ο Αραβαντινός όμως γράφει Κι ο Σιλιχτάρης φώναξε «Αμέτι Μωχαμέτη», αν και έχει υπόψη του τη γραφή του Σάθα. Έχουμε άραγε εδώ μια «υπερ-διόρθωση» κατ’ αναλογίαν προς την αντίστοιχη έκφραση όπως τη συναντούμε στα δημοτικά μας τραγούδια; Δυστυχώς ο Αραβαντινός δεν παραθέτει το άλλο απόσπασμα, έτσι δεν ξέρουμε αν θα υιοθετούσε κι εκεί την ίδια γραφή.

[27] Fauriel Claude, Chants populaires de la Grèce moderne, Τόμ. 2, Παρίσι 1825, σ. 48-53. Αυτό το δημοτικό τραγούδι το βρίσκουμε και στις εξής συλλογές: α. Ζαμπέλιος Σπυρίδων, Άσματα δημοτικά της Ελλάδος, Κέρκυρα 1852, σ. 658-659. β. Passow Arnoldus, Τραγούδια ρωμαίικα, Λειψία 1860, σ. 168-169. [Ο Ζαμπέλιος γράφει Αμέτη, Μωχαμέτη!, με κόμμα στη μέση, ο Passow Αμέτη Μωχαμέτη, χωρίς κόμμα, χωρίς θαυμαστικό.] Και στις τρεις εκδόσεις πάντως ο πασάς λέει αυτή την έκφραση με δυνατή φωνή (ψηλή φωνήν εσήκωσε).

[28] Fauriel, ό., σ. 50.

[29] Από τη μετάφραση συμπεραίνουμε ότι ο Fauriel  εθεώρησε ότι επρόκειτο για δυο κύρια ονόματα .

[30] Fauriel, ό.π., σ. 51.

[31] Δημοσιευμένη στο: Κολοκοτρώνης, Ιωάννης [Γενναίος] Θ., Ελληνικά Υπομνήματα, ήτοι επιστολαί και διάφορα έγγραφα αφορώντα την Ελληνικήν Επανάστασιν. Από 1821 μέχρι 1827, Αθήνα 1856, σ. 391.

[32] Κουτσονίκας Λάμπρος, Γενική ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμ. 1, Αθήνα 1863, σ. 34.

[33] Κουτσονίκας, ό.π,. σ. 35.

[34] Legrand Emile, Recueil de chansons populaires grecques, Παρίσι 1874, σ. 128-135.

[35] Legrand, ό., σ. 132.

[36] Legrand, ό., σ. 133.

[37] βλ. παραπάνω.

[38] Το κείμενο του Αιώνα αναδημοσίευσε ο Αλ. Ανδρικάκης στην εφημ. Πατρίς (Ηρακλείου), στο φ. της 1-11-2010

[39] Σημειώνουμε εδώ ότι το ΛΚΝ ετυμολογεί τη λέξη άχτι από το τουρκ. ahd, ahit ‘όρκος, υπόσχεση’

[40] Ξένος Στεφ., Η Κιβδηλεία, Τόμ. 1, Λονδίνο 1859, σ. 11.

[41] Αμάν πασά εφέντη μου, και μα το Μουχαμέτη,  / μη βγάλης τέθοιον άνθρωπο απού το βιλαέτι. Jeannaaki Anton, Κρητικά Άσματα. Kretas Volkslieder. Λειψία, 1876, (Φωτομηχαν. Επανέδκ. Οι φίλοι της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης, 2005), σ.78.

[42] Με την έννοια αυτή βάζει ο Καζαντζάτης την έκφραση στο στόμα του Νουρήμπεη: Όρκο παίρνω, ναι, μα το Μουχαμέτη, δε θα σε πειράξω ποτέ μου.  (Ο καπετάν Μιχάλης, Εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 1981.  ΙΘ΄ ανατύπ., σ.34)

[43] Παπαδιαμάντης Α., Άπαντα, κριτική έκδοση Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Τόμ. 2, α΄ επανέκδ., Δόμος, Αθήνα 1989, σ. 429.

[44] Παπαδιαμάντης Α., Άπαντα, κριτική έκδοση Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Τόμ. 4, Δόμος,, Αθήνα 1985, σ. 317.

[45] Ηπίτης Αντ., Λεξικόν ελληνο-γαλλικόν και γαλλο-ελληνικόν, Τόμ. 1, Αθήνα 1908, σ.30. Σημειώνουμε ότι ο Σκαρλάτος Βυζάντιος δεν την περιλαμβάνει στο Λεξικόν της καθ’ ημάς ελληνικής διαλέκτου (3η έκδ. 1874).

[46] Πρεβελάκης Παντ., Παντέρμη Κρήτη, Αθήνα 1995, σ. 43.

[47] Φωτιάδης Δημ., Καραϊσκάκης, Αθήνα 1966, σ. 248.

[48] Φωτιάδης, ό.π., σ. 254.

[49] Νέα Εστία, 654 (1954) 1443.

[50] Στο διαδίκτυο βρίσκουμε και γραφές όπως αμέτι μου χαμέτι μου / αμέτι μου χαμέτι / αμέτι μου, χαμέτι / αμέτι μου – χαμέτι / αμέτι – μου – χαμέτι καθώς και μορφές όπως αμέτι χαμέτι / αμέτι – χαμέτι / αμέτι – μω – χαμέτι / αμέτι μουμ χαμέτι. Η πιο συχνή είναι αμέτι μου χαμέτι μου· ίσως γι’ αυτό τη χρησιμοποιεί επίτηδες ο Σαραντάκος στον τίτλο του δημοσιεύματός του. βλ. σημ. 1.

[51] Παραδείγματα από εφημερίδες:

-  Το ‘βαλαν αμέτι-μουχαμέτι, αργά ή γρήγορα θα συνέβαινε, δεν συνέβη τη μία, δεν συνέβη την επομένη, συνέβη τη μεθεπομένη.  Ελευθεροτυπία, 2-2-2010.

- Η Ντόρα ήθελε αμέτι μουχαμέτι να πάει για τις υπογραφές. ΤΑ ΝΕΑ, 11-1-2010.

- Ο Υπουργός Δημοσίων Έργων […] το έβαλε αμέτι μουχαμέτι να τον εκτρέψει. Καθημερινή, 8-11-2007.

- Τα 1.280.000 ευρώ πρέπει να γίνουν, αμέτι μουχαμέτι, ποδηλατόδρομος, αλλιώς θα τα χάναμε. Ευ Ζην στην Εκάλη, 22-10-2009 (www.e-zin.gr)

[52]- Αμέτη-μουαμέτη τόβαλε να μορφωθεί. Ιορδανίδου Μαρία, Σαν τα τρελά πουλιά, Αθήνα 1978, σ. 55.

- Υπάρχουν λεφτά διατυμπάνιζε προεκλογικά ο Γιώργος. Το έδεσαν κόμπο οι αγρότες και τον ψήφισαν κι αυτοί. Τώρα αμέτ μουαμέτ του ζητούν λεφτά. Πρωϊνός Λόγος (Ιωάννινα), 21-1-2010.

[53] Καμιά φορά  χρησιμοποιείται λανθασμένα (;) με θετική σημασία: Υπάρχουν πάρα πολλά περιθώρια και το έχουμε βάλει αμέτι μουχαμέτι να τα πετύχουμε αυτά. Συνέντευξη του υφυπ. Εξωτερ. Π. Δούκα στον Flash 96, 4-1-2008 (www.nooz.gr).

About these ads

52 Σχόλια to “Το αμέτι μουχαμέτι και η διαδρομή του”

  1. Alexis said

    Ο κ. Ορφανός έχει κάνει ολόκληρη διατριβή για το θέμα!
    Εντυπωσιάστηκα πραγματικά από το πλήθος των πηγών του.
    Συγχαρητήρια, τι άλλο να πεί κανείς!

  2. Mιχαλιός said

    Αξιοθαύμαστη έρευνα!

    Η δική μου ειδική παρατήρηση: Η μεταγραφή “ιμέτι” αντί “ουμέτι” είναι ανώμαλη, το τούρκικο ü θα έπρεπε να εκφέρεται ως ου. Η εξήγηση νομίζω βρίσκεται στο ηπειρο-αλβανικό περιβάλλον του Χατζή Σεχρέτη (απ’ το Δέλβινο δεν ήταν;) Δεν ξέρω πώς εξηγείται φωνητικά, αλλά για το αλβανικό y (που είναι θεωρητικά ισοδύναμο με το τουρκικό ü) έχω προσέξει πως επικρατεί από παλιά να τρέπεται ελληνικά σε ι, π.χ. στο τοπωνύμιο Γκρίκα ή Γκρύκα (Gryka, λαγκάδι) και στο όνομα του Ομέρ Βρυώνη, που ο Ηπειρώτης Αραβαντινός τον γράφει συστηματικά “Ιμέρ πασά” (από το αλβανικό Ymer, που αποδίδει το τουρκικό Ömer).

    Στο αλβανικό διαδίκτυο υπάρχει η λέξη ymmet και μια μόνο φορά η φράση “O ymmeti Muhammed!”, αν δεν απατώμαι σε μετάφραση απ’ οθωμανική πηγή.

  3. Ηλεφούφουτος said

    Ευχαριστίες και από μένα προς το συντάκτη και το Νικοκύρη!

    Μέγα το πλήθος των πληροφοριών. Από επιμέρους σημεία και τα νημάτια που αφήνουν μπορεί να ξεκινήσει κανείς πολλές άλλες συζητήσεις.

  4. Πολύ καλό!

  5. Μπουκανιέρος said

    Καλός και σχολαστικός ο Β.Ο.

    Σήμερα, ακούγεται συχνά “η ούμμα”, για την (παγκόσμια) μουσουλμανική κοινότητα, προφανώς περασμένη από μεταφράσεις αγγλογαλλικών κλπ. Είναι θεμιτή/σωστή η απόδοση;

  6. sarant said

    Ευχαριστώ για τα σχόλια!

    Στο 5. δεν μπορώ να απαντήσω -τι λένε οι άλλοι;

  7. Μπουκάν, ναι, είναι η αραβική (και αυθεντική) μορφή της λέξης. Όλα (ή σχεδόν) τα παρόμοια θηλυκά ουσιαστικά της αραβικής που τελειώνουν στο λεγόμενο ta marbuta, που, σε κανονικές συνθήκες, προφέρεται -α, πέρασαν στα οθωμανικά και στα σύγχρονα τουρκικά με τη μορφή -ατ ή -ετ. Παράδειγμα, η γνωστή μας δημοκρατία: Γκαμαχιρία ή τζαμαχιρία (όπως θα θυμάσαι με την επίκαιρη Λιβύη), στα τουρκικά τζουμχουριέτ.

  8. Mιχαλιός said

    Ομόρριζα αλλά όχι ταυτόσημα η Τζαμαχιρία και η Τζουμχουρία:

    Jamahiriya is an Arabic term generally translated as “state of the masses.” The term, coined by Muammar al-Qaddafi, is intended to be a generic term describing a type of state, like “republic” or “kingdom.” In practice, the only state to which the term has ever been applied is Libya, of which Qaddafi is the de facto ruler. The word was derived from jumhuriya, which is the usual Arabic translation of the English republic. It was coined by changing the component jumhur – “public” – to its plural form, jamahir – “the masses”. The Libyan government states that Libya is a direct democracy without political parties, governed by its populace through local councils. Because this system is ostensibly unique to Libya, the term Jamahiriya was coined to describe it. Many other nations consider Libya a military dictatorship.

    (www.gts-translation.com/…/JamahiriyaDayholiday.asp)

  9. Σωστός, βιαζόμουν -γράψτε λάθος!

  10. Κώστας said

    Ωραιότατο και χορταστικό!

  11. Ένα πολύ ωραίο κείμενο σε ένα πολύ αξιόλογο ιστολόγιο. Ευχαριστούμε τον κύριο Βασίλη Ορφανό.

  12. Βασίλης Ορφανός said

    Σας ευχαριστώ όλους για τα καλά σας λόγια. Και το “σχολαστικός” καλό το βρίσκω, μόνο που εγώ το λέω “ακριβολόγος”.

  13. Εύγε και από μένα, ιδίως για τον τρόπο που επιδεικνύεις τη σταδιακή μεταβολή της έννοιας. Υποδειγματική δουλειά. Θα το συνοψίσω αγγλιστί στο δικό μου κονάκι, να το μάθουν και οι φραγκόφωνοι.

  14. Βασίλης Ορφανός said

    Ευχαριστώ. Τιμή μου.

  15. aerosol said

    Θαυμάσιο!

  16. ΚαπετανΈνας said

    Μπράβο,εύγε, καταπληκτικό άρθρο.

    Δεν έχω πιάσει όμως εντελώς την απόχρωση της κραυγής του Αλή. Λέτε, ότι εννοεί:
    -Πάει, χάθηκε η πίστη μας! Δεν υπάρχουν πια σωστοί μουσουλμάνοι!

    Δεν θα μπορούσε να είναι:
    -Εκεί φτάσαμε! Εμάς, παρόλο που ανήκουμε στην ούμα του Μωάμεθ, ο Σουλτάνος μας πολιορκεί κλπ

    Σαν να λέει δηλαδή :
    -Μουσουλμάνοι ξε-μουσουλμάνοι, μας πολεμάει.

    Γιατί, ναι, ούτε πολεμική κραυγή μπορεί να είναι, ούτε κάτι σαν “Βοήθεια”, όπως στις περιπτώσεις Ξωπατέρα κλπ.

    Και μια που το έγραψε Ελληνόφωνος δεν θα μπορούσε να είνα πιθανή ακόμα και η αρχική εκδοχή;

    -Αμέτι μουχαμέτι, να μας πολιορκήσει αυτός ο Σουλτάνος…

  17. Βασίλης Ορφανός said

    Ευχαριστώ.
    Ο Αλής προφανώς θα κατέβασε καντήλια, κατά το κοινώς λεγόμενον. Αλλά ο βιογράφος-ποιητής περιέγραψε τη σκηνή ad usum delphini, με το ανώδυνο “ιμέτι μουχαμέτι” και το σχεδόν ευγενικό για την περίσταση “και γνώσι δεν απόμεινε του βασιλιά στην Μπόλι”. Πάντως η έκφραση “αμέτι μουχαμέτι” δε λεγόταν τότε με το σημερινό της νόημα, τουλάχιστον με βάση όσα στοιχειά έχω βρει.

  18. Βασίλης Ορφανός said

    ξεστοιχειώνω τα στοιχειά και τα κάνω στοιχεία, όπως τους πρέπει.

  19. sarant said

    Χάρη σε έναν εκλεκτό φίλο, το ποστ σουλουπώθηκε λίγο (υποσημειώσεις κτλ.)

  20. Βασίλης Ορφανός said

    Ευχαριστώ πολύ, εκείνον για το σουλούπωμα κι εσένα για τη φιλόξενη στέγη.

  21. ΤΑΚ said

    Μπράβο και από μένα στο Βασίλη Ορφανό για τη δουλειά του!

    Από τα στοιχεία που συνέλεξε είναι φανερό ότι η έκφραση πρωτομπήκε στα ελληνικά από ανθρώπους που γνώριζαν και τη σημασία και τη μορφή της στα τουρκικά (η μεταγραφή του ü ως ι από το γραφέα της Αληπασιάδας δεν είναι και τόσο περίεργη, αφού, πέρα από τα όσα ανέφερε ο Μιχαλιός στο 2, το φαινόμενο μας είναι γνωστό και από άλλα κείμενα, όπου ας πούμε o müsellim γίνεται μισελλίμης και το sürgün σιργούνιν).

    Στα δημοτικά τραγούδια αλλοιώνεται η μορφή για λόγους που δεν είναι προφανείς (θα μπορούσε να είναι από επίδραση του ‘Μα το Μουχαμέτη’ ή από το ‘Αχμέτ, Μουχαμέτ’, όπως αναφέρθηκε, το οποίο όμως θα συνιστούσε παρανόηση, ενώ στις παρανοήσεις θα μπορούσε να προσθέσει κανείς ότι το πρώτο συστατικό του ‘αμέτ Μουχαμέτ’ θα μπορούσε να έχει συνδεθεί παρετυμολογικά εντελώς με το αμέτ’, αμέτε και η φράση να σημαίνει κάτι σαν “Εμπρός για το Μωάμεθ”, ενώ δεν μπορεί νομίζω να αποκλειστεί και η πιθανότητα το ‘αμέτ Μου(χ)αμέτ’ να γίνεται αντιληπτό σαν επανάληψη του ‘αμέτ’ με την προσθήκη ενός Μω/Μου(χ)). Ό,τι και να έγινε, η παραφθορά της φράσης στα δημοτικά τραγούδια και αλλού δείχνει μάλλον ότι οι ελληνόφωνοι συντάκτες δε γνώριζαν το τουρκικό ümmet-i Muhammed παρά μετέφεραν παραφθαρμένο κάτι που άκουγαν ως πολεμική ιαχή. Το εντυπωσιακό είναι ότι στις περισσότερες περιπτώσεις από το 19ο αιώνα που καταγράφονται στην ανάρτηση η φράση έχει/μπορεί να έχει την αρχική σημασία που έχει στα τουρκικά.

    Μέχρι που φτάνουμε στον Ξένο και τον Παπαδιαμάντη, που καταγράφουν τη φράση λίγο-πολύ με τη σημερινή της σημασία (νομίζω ότι και στον Ξένο η φράση σημαίνει οπωσδήποτε, με κάθε τρόπο, εντελώς και όχι έχει άχτι ή είναι ορκισμένος εχθρός). Αυτό το βρίσκω λίγο περίεργο και πάντως εξακολουθώ να μη βλέπω τον ενδιάμεσο κρίκο ανάμεσα στις λαϊκές καταγραφές της φράσης (όχι μόνο στα δημοτικά και τα παλιότερα κείμενα, αλλά και στον Κολοκοτρώνη και τον Κουτσονίκα) και στις λογιότερες/λογοτεχνικές του Ξένου και του Παπαδιαμάντη, αλλά δεν ξέρω τι σκέφτονται και οι υπόλοιπες/οι.

  22. sarant said

    Τάσο, ασφαλώς ο Ξένος το 1859 έχει ήδη περάσει στη σημερινή σημασία. Ωστόσο, το τραγούδι από το Μεσολόγγι ή του Ξωπατέρα δίνει έναν ενδιάμεσο κρίκο: Ορκιστηκανε αμέτ μουχαμέτ να πατήσουν το Μεσολόγγι // να πιάσουν τον παπά.

  23. ΤΑΚ said

    Νίκο, όπως το διαβάζω εγώ τουλάχιστον,
    στον Ξωπατέρα:”Σούμπα Αλλάχ” φωνιάζανε κι «Αμέτη Μουχαμέτη»”
    επαναλαμβάνεται απλώς η πολεμική ιαχή.
    Στην πολιορκία του Μεσολογγίου η παρανόηση του Λεγκράν (Μα το Μουχαμέτη) μπορεί να αποτελεί έναν ενδιάμεσο κρίκο (αν και πάλι δε βλέπω πως από το Μα το Μουχαμέτη φτάσαμε στο πεισματικά, ετσιθελικά, ντε και καλά, οπωσδήποτε, με κάθε τρόπο, κοκ.). Άσε που, αν στην έκδοση προσθέσεις ένα κόμμα, το αμέτι Μουχαμέτη ξαναγίνεται ümmet-i Muhammed:
    “Όλοι τους ωρκισθήκανε, αμέτι Μουχαμέτη,
    στο Μεσολόγγι να εμβούν, να κάμουν κιαμέτι”

  24. Μαρία said

    Τάσο, κι εγώ νομίζω οτι φαίνεται καλά το γλίστρημα απ’ την ιαχή στο «πάση θεού» :-)

    Και μια μικρή διόρθωση. Η προσπάθεια είναι gayret, γι’ αυτό κι ο Χατζησεχρέτης το μετέγραψε γαϊρέτι Όχι τίποτ’ άλλο αλλά εμείς λέμε γκαϊρέτ’.

  25. Γεια σου Μαρία. Το είδα κι εγώ το μεσημέρι, αλλά α) βιαζόμουν, β) είπα να μη γίνω πολύ σχολαστικός. Αλλά μια και το γυρίσαμε στο σχολαστικισμό, να σημειώσω ότι η κανονική σημασία του kıyamet είναι “συντέλεια του κόσμου, Δευτέρα Παρουσία”. Ήδη από το 17ο αιώνα (τουλάχιστον) στα οθωμανικά είναι συνώνυμο του “χαμός”.

  26. ΤΑΚ said

    ΟΚ, Μαρία, μπορεί εγώ να μην το βλέπω που ξέρω τι σημαίνει το τούρκικο.

  27. Μαρία said

    25 Εγώ τώρα κατάφερα να διάβασα προσεχτικά το άρθρο. Και μια που λέμε τη λέξη, απόρησα και την κοίταξα στο λεξικό.

    26 Καλά, βρε Τάσο, δεν είπαμε και να θυμώσεις.

  28. ΤΑΚ said

    27 Μα δε θύμωσα!!! Από πού φάνηκε ότι θύμωσα; Σόρι, δεν είχα πρόθεση να δείξω κάτι τέτοιο.

  29. ΤΑΚ, μην ανησυχείς: στο άλλο νήμα είναι που τσακωνόμαστε ;)

  30. ΤΑΚ said

    Α, ΟΚ, Δύτη, κάτι είδα που έγραψε ο Νίκος, αλλά είπα να κρατηθώ απέξω: Προς τι το μίσος και ο αλληλοσπαραγμός; Όλοι άνθρωποι είμαστε!

  31. ΧΡΗΣΤΟΣ said

    Μπράβο Βασίλη για την δουλειά που έκανες άξιζε τον κόπο και τον χρόνο που αφιέρωσες. Σου εύχομαι να συνεχίσεις να προσφέρεις τέτοιες δουλειές και στο μέλλον

  32. Immortalité said

    Τώρα αξιώθηκα να το διαβάσω. Μπράβο και από μένα για την πολύ καλή έρευνα. Εξαιρετική δουλειά!
    Να ρωτήσω αν είχατε πρόσβαση σε κάποια δημόσια βιβλιοθήκη ή οι πηγές προέρχονται από ιδιωτικές συλλογές;

  33. Βασίλης Ορφανός said

    22 Ευχαριστώ. Τα περισσότερα στοιχεία τα βρήκα χάρη στο goolgle (ανέμη, open archives κλπ.). Για μερικά άλλα χρειάστηκε μια επίσκεψη στη Δημοτική Βιβιλιοθήκη Ηρακλείου (Βικελαία) και μία στην Πανεπιστημιακή στο Ρέθυμνο. Από τα δικά μου βιβλία χρησιμοποίησα ελάχιστα. Το τονίζω αυτό για να ενθαρρύνω τους νέους (σε ηλικία) ερευνητές.

  34. Vaso said

    Συγχαρητήρια για την ανάλυση…
    Εξαιρετική δουλειά.

  35. Εδώ η ωραία αγγλική σύνοψη του ΝικΝικ (θα έχει και συνέχεια, λέει).

  36. sarant said

    Εξαιρετική παρουσίαση, ο μπαγάσας!

  37. Μπουκανιέρος said

    (Με αφορμή τον αληπασιάδικο στίχο: “Σ τον ντιν ντουσμάνη* πολεμά τον [sic] πλάτη να γυρίση.” που υπάρχει παραπάνω)

    Την αρσενική πλάτη, δηλ. “ο πλάτης” (χωρίς sic!) το λένε και στο χωριό μου, δηλ. στο χωριό του πατέρα μου, με τυπική φράση “με πονάει ο πλάτης μου”.
    Η ερώτηση είναι αν το λένε και κάπου αλλού ή αν το έχει ακούσει κανείς.
    Βέβαια, νομίζω ότι σε ντοπιολαλιές, σε λαϊκές μορφές της γλώσσας γενικότερα, είναι πολύ συχνή η αλλαγή του γένους (αν δεν υπάρχει ισχυρός λόγος που να το απαγορεύει, εννοώ πραγματολογικά).

    [Σημ. Δε θυμόμουνα πού στο μπλογκ είχα δει αυτόν τον τύπο, “τον [sic] πλάτη”, και ρώταγα διάφορους. Ούτε ο Νικοκύρης δεν το θυμόντανε. Τελικά το βρήκα τυχαία, χάρι στο άρθρο του Νικ-Νικ]

  38. sarant said

    Ναι μπράβο -εγώ άλλο θυμόμουν, όχι αυτό που έψαχνες.
    Μόνο στο χωριό του πατέρα σου το λεν ή σε όλο το νησί;

  39. Μπουκανιέρος said

    Καλημέρα.
    Νομίζω ότι το λένε στα χωριά της (ΒΔ) περιοχής, ίσως στα χωριά γενικότερα.
    Σίγουρα δεν το λένε στην πόλη.

  40. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    Ο πλάτης απαντάται και σε χωριά των Ιωαννίνων

  41. Μετά τις δύο άλλες μου αναρτήσεις, κλείνω το θέμα—αν και μου είναι σαφές πως η περίοδος 1830–1860 σηκώνει περαιτέρω αναζήτηση:

    Σύνταξη του «αμέτι μουχαμέτι»
    Σημασιολογία του «αμέτι μουχαμέτι»

  42. sarant said

    Ωραία, έχουμε διάβασμα!

  43. Και λόγω Γλωσσοκαπελά, το πόνημα διαδόθηκε και στην Εσπερία…

  44. sarant said

    Γιατί όμως αποκαλεί Ελληνικό ψητοπωλείο το στέκι σου;

  45. Καλαχώρας Λεώνικος said

    Κατ’ αρχή να συγχαρώ για την έρευνα. Είναι όντως εντυπωσιακή.
    Αμέσως μετά όμως, διατηρώντας το σεβασμό μου για όλους, θα διαφωνήσω. Η αραβική φράση ümmeti Mahomet (λαός/κοινόν του Μωάμεθ), χρησιμοποιείται με τη σημασία του σημερινού ‘αδελφοί μουσουλμάνοι’ και σημαίνει αυτό που λέει. Η τουρκική (και όχι αραβική) ümit Muhamad / Mehmet (εναλλακτικά διότι οι τουρκικές λέξεις πρέπει να περιέχουν, κατά κανόνα τουλάχιστο, μόνο πρόσθια ή οπίσθια φωνήεντα κατά τη ουραλική φωνηεντική αρμονία), πιθανώς προέρχεται από την προηγούμενη αλλά σημαίνει ‘θάρρος, καρδιά, ελπίδα στον Μωάμεθ’ και είναι πραγματική πολεμική αναφώνηση. Πριν αναφερθώ στη φράση αμέτι μουχαμέτι, θα θυμίσω τη φράση ‘η Σάρα και η Μάρα’• άσχετα με το πώς συμπληρώθηκε εκ των υστέρων στο στόμα του λαού, πρόκειται για εφαρμογή μιας πάγιας τακτικής της τουρκικής γλώσσας, που περιγράφεται στη Γραμματική της, σε όλες τις γραμματικές, ότι τα η δομή ‘Χ mΧ’ (όπου Χ = επίθετο) είναι εμφαντική ή επιτατική μορφή του X, δηλαδή απλώς επιτείνει τη σημασία του επιθέτου• αντιστοιχεί με τα δικά μας συζυγή κακός / κακεπίκακος, φαύλος / φαυλεπίφαυλος κ.ο.κ. Η φράση αμέτι μουχαμέτι είναι αμιγώς ελληνική back construction, προφανώς κατά τουρκική γλωσσική επίδραση• δηλαδή αφαιρέθηκε το ‘m’ του Μωάμεθ για να ταιριάσει ηχητικά. Το ‘Μουχαμέτι’ προφανώς ανάγεται στις προσπάθειες των βίαιων εξισλαμισμών, δηλαδή ‘μέχρι να φωνάξεις τον Μωάμεθ για βοήθεια’ (επομένως όχι πια τον Χριστό). Αντιστοιχεί με το άλλο, λησμονημένο σήμερα κατάλοιπο, ακουγόταν κάποτε από τις μαμάδες του ’50 ως απειλή: ‘Θα σε κάνω (δέρνοντάς σε) να φωνάξεις bir Allah’ (Ένας ο Θεός), από τις πασίγνωστες ισλαμικές αναφωνήσεις. Ευχαριστώ για την φιλοξένεια.

  46. sarant said

    Καλημέρα!
    Χαίρομαι που σας ξαναβλέπω, σχεδόν τριάντα χρόνια από την προηγούμενη φορά :)

  47. Κώστας Αποστολάκης said

    Βασίλη συγχαρητήρια! Εξαιρετικά πειστικό και τεκμηριωμένο το άρθρο σου, διέπεται από αυστηρή λογική και είναι απόλυτα σαφές. Αντιθέτως η επιχειρηματολογία του Κ..Λ. (σχ. 45), αν και ελκυστική, μου φαίνεται πολύ περίπλοκη για να γίνει αποδεκτή. Νομίζω ότι σου ταιριάζει αυτό το πεδίο της έρευνας και πρέπει να συνεχίσεις. Κωστής Α.

  48. Eίμαι ο 45. Έμαθα για τον σχολιασμό από το e-mail μου. Πρέπει να πω ότι, ανεξάρτητα από ό,τιδήποτε άλλο, η δουλειά του Βασίλη Ορφανού είναι μια κατάθεση διαρκείας, αν με αυτό τον όρο εκφράζω την πεποίθησή μου ότι εκτός της υψηλής ποιότητας, πληρότητας και erudition, έχει και διαχρονική αξία. Όχι μόνο για το θέμα μας καθ’ εαυτό αλλά και για τον πλούτο των επιμέρους πληροφοριών που προσφέρει. Βέβαια το ερωτηματικό μόριο μετά από το yok είναι mu και όχι mi, και είναι παραδοξο το πώς οι Kieffer & Bianchi το μετέγραψαν ως mi, διότι το εν λόγω φωνήεν δεν παρίσταται στο παλαιοτουρκικό κείμενο. Αλλ’ αυτό είναι άσχετο
    Θα ήθελα επίσης να σχολιάσω τον 5, ΣΩΣΤΟΣ, και τον 8 GREAT.
    Όσο για την ανάλυσή μου έτσι όπως εμφανίζεται στο 45… δεν επιμένω. Ήταν πιο πολύ προϊόν ενθουσιασμού παρά στοχασμού
    Αυτά

  49. Γιάννης said

    Λογω γενικότερης άγνοιας της περσικής, οι γλωσσολόγοι περιορίζονται στην τουρκική..
    Κι έτσι, ονομάζονται το 90% των λέξεων ως τουρκικές. Στην πραγματικότητα ειναι περσικές…
    Η διεύθυνση του μετατροπέα http://mylanguages.org/farsi_romanization.php

    Για να το χρησιμοποίησετε, πάτε στο google translate, βάζετε τη λέξη που σας ενδιαφέρει να σας μεταφραστεί στα Περσικά, αντιγράφετε τη περσική γραφη στον μετατροπέα και ιδού !…
    Μιλιέτ ειναι περσική λέξη.
    (όπως και οι χιλιάδες άλλες που θεωρούμε ως τουρκικές).
    Αυτό ίσως σημαίνει οτι ενυπηρχαν στο λεξιλόγιο της Μ.Ασίας λόγω γειτνίασης με την Περσία και τους Άραβες, πρίν ισως την άφιξη των τουρκων..

  50. Καλαχώρας Λεώνικος said

    Η αλήθεια είναι ότι η τουρκική είναι πιο προσιτή για δυο λόγους, ο ένας λόγω γειτνίασης και καταγωγής πολλών από μας από τουρκόφωνα μέρη και ο άλλος λόγω του λατινικου αλφαβήτου, που λόγω στενομυαλιάς δεν έχου υιοθετήσει και οι πέρσες. Όπως είναι γνωστό, οι πέρσες είχαν δικό τους αλφάβητο (Επιγραφές του Bistun) και ότι κατά την κατάληψη των ανακτόρων απότον Μ. Αλέξανδρο (τον ελευθερωτή sic) κάηκαν μεγάλες βιβλιοθήκες. Έτσι χάθηκε και ένα μεγάλο μέρος της Αβέστα.

    Βέβαια οι βαθείς τουρκομαθείς ξέρουν ποιες είναι οι πέρσικες λέξεις. Το λάθος το κάνουν εκείνοι που ξέρουν μερικές κουβέντες από τη γιαγιά τους. Αν μαλιστα κανείς παρακολουθήσει τις διάφορες γλωσσικές αποκαταστάσεις που γίνονται κατά καιρούς στην γείτονα, πρώτα η απαλλαγή από τα αραβικά δάνεια (1936 συμβατικά) και από τα περσικά (δεκαετίες 60-70) θα είναι ικανός να κάνει πλήρως τον διαχωρισμό.

    Βέβαια το πρόβλημα δεν είναι τόσο απλό. Τα αραβικά δάνεια εισήχθησαν από μια θρησκευτική ιντελλιγκέντσια σε μια κατά το μάλλον ή ήττον διαμορφωμένη γλώσσα. λόγω εξισλαμισμού, όπως κι εμείς λέμε π.χ. Μεσίας λόγω Χριστιανισμού. Με την περσική είναι πολ΄υπιο δύσκολο, διότι τα περσικά δάνεια συμπλήρωσαν το τουρκικό λεξιλόγιο με λέξεις ‘πάγιας εγκατάστασης με πολλά αστικά στοιχεία’, διότι οι τούρκοι μέχρι τότε, εκτός των ήδη εγκατεστημένων στην λεγόμενη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ήσαν έφιππιοι νομάδες, με ανάλογο λεξιλόγιο. Είχαν βέβαια ένα πλούσιο λεξιλόγιο αφηρημένων και μεταφυσικών εννοιών που οφειλόταν στον Τεγκρισμό (λατρεία του ουρανού Tengri, μια πολύ αξιόλογη και φιλοσοφικά διατυπωμένη μονοθεϊστική θρησκεία με πλούσιο θυσιαστικό τελετουργικό, όπου πρωτοστατούσαν οι shaman). Αυτό ακριβώς το λεξιλόγιο είχε αντικατασταθεί από αραβικούς όρους διότι έτσι επέτασσε το Ισλάμ και για να μετακινηθεί το πνεύμα των πιστών από την παλαιά θρησκεία, που εθεωρείτο ειδωλολατρική. Έτσι, πάρα πολλές λέξεις περσικής προέλευσης δεν μπορούν ν’ αλλάξουν εκτός αν διαμορφωθούν τίποτε ‘λόγια κατασκευάσματα’. Θυμάμαι το δάσκαλό μου στο σχολείο να λέει μιλάει για τη μάχη του Eski Shehir (συγνώμη για το sh) και να λέει ότι σημαίνει ‘παλιά πόλη’ στα τουρκικά. Του είπα ότι η λέξη είναι περσική, και μόνο που δε με πέταξε στον τοίχο. Δέκα χρονώ βέβαια δεν μπορούσα να επιχειρηματολογήσω. Ρώτησε και κάποιον άλλον από την Πόλη που τον διαβεβαίωσε ότι η λέξη είναι τουρκική, και το ζήτημα έληξε. Δε μου έκοψε τότε να του αναφέρω την Σεχραζάδ, την περίφημη αφηγήτρια των ‘Χιλίων και Μιας Νυκτών’ (shehir – πόλη azade – γυναίκα = καλλιεργημένη, πρωτευουσιάνα ή κάτι τέτοιο), οπότε κανένα δε θα μπορούσε να του πει ότι η λέξη ‘αζαντέ’ είναι τούρκικη. Μου είχε πει τότε ότι εμφορούμαι από ‘δικαιολογημένο αντιτουρκικό μένος’… κι εγώ ο καημένος δεν είχα κάτι τέτοιο, ψιλοπερίμενα να πάμε μόνιμα στην Πόλη. Κατόπιν ανέπτυξα διάφορα ‘αντι-’ μένη (sic) αντιμιλιταριστικό μένος, αντιρατσιστικό μένος, αντιηλιθιακό μένος κ.ο.κ. αλλά αντιτουρκικό… ποτέ!

    Ο κίνδυνος για την τουρκική γλώσσα σήμερα είναι άλλος. Οι ‘γλωσσολόγοι’ λένε ότι η τουρκική γλώσσα είναι του τύπου SOV (subject, object, verb) σε αντίθεση με τις Ι.Ε. γλώσσες που είναι SVO. Δεν ξέρω πότε οι γλωσσολόγοι θα πάψουν να λένε τέτοιες βλακείες. Πρώτα πρώτα τα ελληνικά και τα λατινικά είναι κατ’ εξοχήν SOV και δεν έχουν καμιά σχέση με τα τούρκικα (αλταϊκή ομογλωσσία). Αντίθετα η εβραϊκή και οι σημιτικές γενικά, ήσαν ανέκαθεν SVO όπως και οι σύγχρονες αναλυτικές Ι.Ε. Δεύτερον, είναι μια πολύ πειπόλαιη θεώρηση αυτό το SOV. Όποιος ξέρει καλά τη δομή της τουρκικής φράσης, αν μάλιστα τη συγκρίνει με πιο συντηρητικές συγγενείς τους όπως τα τουρκμεντσέ ή τα ουζμπεκτσέ, ακόμα και τ’ αζέρικα (η γλώσσα του Αζερμπαϊζάν. της Ατροπατινής, αλλ’ αυτό είναι ‘άλλο θέμα’, που θα έλεγε και ο νοικοκύρης) θα αντιληφθεί ότι η τουρκική (και οι όμοιές της) έχουν την τάση να συνάγουν τα πάντα μέσω προσφυμάτων και ρηματικών ή ημιρηματικών τύπων σε μια μόνο (σχεδόν) λέξη. Διατηρούν δηλαδή τον ολοφραστικό τους χαρακτήρα που διακρίνουμε στην μογγολική αλλά και σε πολλές ιθαγενείς γλώσσες της Αμερικής.

    Σήμερα, με την επίδραση του τουρκικού lobby της Αμερικής, που ψευτομαθαίνουν τούρκικα ενώ μιλάνε αγγλικά, αρχίζουν να διαμορφώνουν μια γλώσσα με δομή αγγλική SVO. Το πρόβλημα δε δεν είναι το SVO. Και η ελληνική από SOV έγινε SVO αλλά δεν έπαθε τίποτε. Στην τουρκική όμως δεν είναι το ίδιο. Η μεταβολή αυτή θα προκαλέσει μια εκ βάθρων διατάραξη της μορφής της γλώσσας.

    Τώρα για το ουμέτ Μουχαμέτ, ελέχθησαν τόσα πολλά και σωστά (για τον Γιάννη κυρίως μιλάω) που δεν υπάρχει λόγος να υπερθεματίσω. Όσο για το πώς μια προτρεπτική φράση, ένας αλαλαγμός, πήρε τη σημασία που έχει στα ελληνικά, δεν έχει για μένα κανένα μυστήριο. Απλώς μεταφέρθηκε η σημασία (εφθάρη δε και η εκφορά) από ανθρώπους που δεν καταλάβαιναν τη δομή της ούτε τη σημασία της.
    Η Θεσσαλονίκη έγινα Salonica και Selanik (αλβανικά) επειδή το ‘θε-’ δεν έλεγε τίποτα ούτε στους άγγλους ούτε στους αλβανούς.

  51. sarant said

    Λεώνικε, πολύ ενδιαφέρον το σχόλιο.,

    Αλλά θα συμφωνήσω με τον δάσκαλό σου: το Εσκί Σεχιρ πράγματι σημαίνει παλιά πόλη στα τουρκικά, και οι λέξεις είναι τουρκικές, άσχετο αν το σεχίρ είναι περσικής προέλευσης. Μην έρθουν οι Ιταλοί και μας αφήσουν χωρίς σπίτια, πόρτες και σκάλες.

  52. Καλαχώρας Λεώνικος said

    πολύ καλό νοικοκύρη. Οι λέξεις γίνονται τούρκικες επειδή τις χρησιμοποιούν τούρκοι. Αυτό εννοούσα κι εγώ. Απλά ο δάσκαλός μου δεν υποπτευόταν ότι υπάρχει κάτι πιο πίσω. Για δασκαλάκο μιλάμε. Και αργότερα στο Γυμνάσιο, τις δύο τελευταίες τάξεις που πήγα στην Ελλάδα, όταν είπα κάποτε ότι οι λέξεις λάσκαρης (στρατιώτης) και κοκόνα (κυρία… όπως κι αν χρησιμοποιείτα) είναι γεωργιανές, ‘έπεσε σύννεφο’. Τα παιδιά αγνοούσαν ότι υπάρχει χώρα που λέγεται Γεωργία. Άσε που όταν έμαθα κι εγώ ότι Γεωργία είναι το γνώριμό μου Σακάρτβελο… έπεσα από τα σύννεφα

Υποβολή απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7,714 other followers

%d bloggers like this: