Λέξεις που χάνονται: ένα ταξίδι σε 366 σπάνιες λέξεις

Προσοχή, ακολουθεί διαφήμιση!

Τι είναι ο μαϊτζέβελος, η κατσιφάρα και το ζεμπερέκι; Τι φτιάχνει ο κουγιουμτζής, πού δουλεύει ο καλιοντζής και με τι ασχολείται ο παϊτέρης;  Ποια είναι η μοναδική ελληνική λέξη που αρχίζει από ζν; Σε ποιο μέρος του ελληνόφωνου κόσμου θα καθίσετε στην τσαέρα και πού θα φάτε στην παδέλα; Ποιο φρούτο είναι το ζαρταλούδι και ποιο η πατίχα; Είναι κακό να βάζει κανείς μαναφούκια; Σε τι διαφέρει η μιντινέτα από τη μαντινούτα;

Τις απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν πρόκειται να τις βρείτε σε κανένα από τα δύο μεγάλα σύγχρονα λεξικά της ελληνικής γλώσσας που είναι προσιτά στο ευρύ κοινό, δηλαδή το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής και το λεξικό Μπαμπινιώτη. Μερικές ίσως να μην τις βρείτε σε κανένα λεξικό γενικώς, θα τις βρείτε όμως στο βιβλίο που βλέπετε αριστερά στη φωτογραφία.

Κυκλοφόρησε πριν από λίγες μέρες από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου το καινούργιο μου βιβλίο με τίτλο “Λέξεις που χάνονται” και υπότιτλο “Ένα ταξίδι σε 366 σπάνιες λέξεις”. Πράγματι, στο βιβλίο αυτό αφηγούμαι 366 ιστορίες για ισάριθμες λέξεις που δεν τις έχουν τα δυο παραπάνω λεξικά, ξεκινώντας σε αλφαβητική σειρά από τον αβαγιανό και καταλήγοντας στο ψίκι. Σε κάθε λέξη αφιερώνονται τρεις παράγραφοι, όχι περισσότερες από 200 λέξεις -αλλιώς το βιβλίο θα αποκτούσε διαστάσεις απαγορευτικές, άλλωστε κι έτσι ξεπέρασε τις 300 σελίδες.

Σε αντίθεση με το προηγούμενο γλωσσικό μου βιβλίο, το Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, το οποίο περιείχε κυρίως δημοσιευμένο υλικό, είτε στην εφημερίδα Αυγή είτε σε τούτο εδώ το ιστολόγιο, οι Λέξεις που χάνονται έχουν υλικό ως επί το πλείστον αδημοσίευτο, αν και για κάποιες από τις λέξεις αυτές έχουμε συζητήσει στο ιστολόγιο, αλλά αυτές είναι μειοψηφία.

Για να πάρετε μιαν ιδέα από το περιεχόμενο του βιβλίου, αντιγράφω εδώ ένα λήμμα, το ζιαφέτι. Διάλεξα τη λέξη αυτή επειδή την είχαμε χρησιμοποιήσει εδώ, σε σχόλια, χωρίς όμως να της αφιερώσουμε ειδικό άρθρο -και επειδή ο φίλος που την είχε πρωτοχρησιμοποιήσει έχει σταματήσει να σχολιάζει.

Ζιαφέτι

Ζιαφέτι είναι το συμπόσιο, το φαγοπότι, το ξεφάντωμα, το γλέντι. Δάνειο από τα τουρκικά, ziyafet, λέξη που έχει περάσει σε όλες τις βαλκανικές γλώσσες. Ακούγεται και σήμερα, ιδίως για τα γλέντια που γίνονται σε πανηγύρια και γενικά σε χωριά. Από την παρουσίαση του δίσκου δημοτικής μουσικής Ζαγορίσιο ζιαφέτι αντιγράφω τον ορισμό: «Ζιαφέτι στο Ζαγόρι είναι όταν μαζεύονται 25-30 άτομα, βάζουν ένα αρνί σε καφενείο νύχτα και σου λένε έλα».

Σε ένα δημοτικό του Ολύμπου, όταν φέραν το κεφάλι του Τάκου στον Πασά, έγινε «τρεις μέρες ζιαφέτι», ενώ αρκετά συχνά χρησιμοποιεί τη λέξη ο Ρήγας στο Σχολείον των ντελικάτων εραστών. Στις Νησιώτικες ιστορίες ο Εφταλιώτης θυμάται έναν γάμο όπου «ήτανε μια λάκερη βδομάδα, κάθε μέρα κι απ’ ένα μεγάλο ζιαφέτι».

Οι Καλλονιάτες της Αθήνας

Αυτό το σημείωμα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου, δημοσιεύεται σήμερα, 29.11.2011, στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Καλλονιάτες είναι οι καταγόμενοι από την Καλλονή, πόλη της Λέσβου και πρωτεύουσα της πρώην επαρχίας Καλλονής, που ο Καλλικράτης ενσωμάτωσε στον υδροκεφαλικό Δήμο Λέσβου, δτιάχνοντας έναν δήμο για ολόκληρο το νησί, τον μεγαλύτερο ίσως σε έκταση δήμο της Ελλάδας, ενώ π.χ. στην Κρήτη διατηρήθηκαν πάνω από πέντε δήμοι στον νομό Χανίων.

Πριν από δέκα ακριβώς χρόνια, συγκεκριμένα στις 22 Νοεμβρίου 2001, δημοσιεύθηκε σ΄ αυτή τη στήλη σημείωμά μου με τον τίτλο «Κάντε παρέες – έρχονται δύσκολες μέρες», στο οποίο μεταξύ άλλων υποστήριζα πως οι παρέες μας βοηθούν να αντισταθούμε στην ισοπέδωση που μας απειλεί και να μη μετατραπούμε σε αποχαυνωμένους καταναλωτές. Το πρώτο βήμα σ΄αυτή την αντίσταση είναι να κρατήσουμε τις παρέες μας ή να κάνουμε καινούργιες. Όπως ξανάγραψα, οι εξουσιαστές μισούν την παρέα, γιατί παρέα σημαίνει συζήτηση και η συζήτηση προβληματίζει και ακονίζει το μυαλό κι αυτό δεν το θέλουν.

Όπως γράφει ο Ασημάκης Πανσέληνος στο θαυμάσιο βιβλίο του “Tότε που ζούσαμε”, η  παρέα είναι η πιο ριζωμένη, η πιο μακρόβια και η πιο δημοκρατική μορφή άτυπης ένωσης ανθρώπων. Υφίσταται από τότε που οι άνθρωποι δημιούργησαν τις πρώτες πόλεις. Πολλές παρέες κρατάν ολόκληρη ζωή και τέλος στην παρέα μετέχεις αυτοβούλως, δε σε υποχρεώνει κανένας. Πας γιατί γουστάρεις τους φίλους σου, με τους οποίους συζητάς, καλαμπουρίζεις και καυγαδίζεις καμιά φορά. Στην παρέα δεν υπάρχει αρχηγός αλλά καμιά φορά ο ζωηρότερος  γίνεται πρώτος μεταξύ ίσων.

Βασικό στοιχείο της παρέας είναι η κουβέντα. Παρέα με αμίλητους ανθρώπους δε γίνεται. Στη συζήτηση δεν είναι καθόλου απαραίτητο να υπάρχει ομοφωνία, το αντίθετο μάλιστα. Οι διαφωνίες τρέφουν την κουβέντα ακόμα και αν καταλήγουν σε καυγά. Είναι κι αυτός, ο καυγάς, μέσα στη λογική της παρέας.

Μια τέτοια παρέα, που λειτουργεί πάνω από δεκαπέντε χρόνια είναι οι λεγόμενοι «Καλλονιάτες», οι οποίοι κάθε δεύτερο Σάββατο μεσημέρι, μαζεύονται στο φιλόξενο και άνετο εντευκτήριο του Συλλόγου Καλλονιατών, σε μια πάροδο της λεωφόρου Συγγρού. Στην πραγματικότητα ο μοναδικός γνήσιος Καλλονιάτης είναι ο αγαπητός Χρήστος Τραγέλλης, που είναι και η ψυχή των συνάξεών μας και φορτώνεται τον κόπο να μοιράσει ακριβοδίκαια τα εδέσματα που κουβαλάμε από τα σπίτια μας.  Χωρίς τον Χρήστο και την προσφορά του η παρέα των «Καλλονιατών» δε θα υφίστατο.

Το βελανίδι του Δία

Είχαμε ένα άρθρο τις προάλλες στο ιστολόγιο για το φοιτητικό πάσο, και η συζήτηση, όπως συχνά συμβαίνει, λοξοδρόμησε, και είπαμε μερικά πράγματα και για τα κάστανα, που είναι η εποχή τους τώρα. Υποσχέθηκα λοιπόν να ανεβάσω ένα άρθρο ειδικά αφιερωμένο στα κάστανα, να πούμε ό,τι τραβάει η καρδιά μας χωρίς κίνδυνο να βγούμε εκτός θέματος. Υπόψη ότι το άρθρο ανεβαίνει με αυτόματο πιλότο, εγώ είμαι στη Θεσσαλονίκη, μπορεί και χωρίς δυνατότητα σύνδεσης, άρα δεν προβλέπεται να σχολιάσω πολύ.

Δεύτερο στην ιεραρχία των ξηρών καρπών, μετά το καρύδι, έρχεται το κάστανο. Και επειδή, όπως ξέρουμε, οι αρχαίοι όλους τους ξηρούς καρπούς τους έλεγαν κάρυα (κάρυα εκάλουν και τας αμυγδαλάς και τα νυν καστάνεια, λέει ο Αθήναιος), έτσι και τα κάστανα τα είπαν και «ευβοϊκά κάρυα», προφανώς επειδή στα δάση της Εύβοιας υπήρχε μεγάλη παραγωγή. Ωστόσο, η καστανιά από τη Μικρασία μας ήρθε, και μάλιστα από την περιοχή του Πόντου, έστω κι αν δεν το δείχνει το όνομά της, όπως στο φουντούκι.

Ο Αθήναιος μας πληροφορεί ότι ο Δίφιλος τα ονομάζει «Σαρδιανάς βαλάνους», δηλαδή από τις Σάρδεις της Λυδίας, που μάλλον θα ήταν το κέντρο εμπορίας απ’ όπου έφταναν στην Ελλάδα και όχι απαραίτητα ο τόπος παραγωγής. Παλιότερα, ο Θεόφραστος τα αποκαλεί μ’ ένα υπέροχο όνομα: «Διός βάλανοι» και μονολεκτικά, διοσβάλανοι, αλλά και «κασταναϊκόν κάρυον», ενώ ο Γαληνός λέει για «καστανική βάλανο». Τελικά, από διάφορους παρεμφερείς τύπους (καστάνεια, καστάνια)  επικράτησε το όνομα «κάστανα» συνήθως στον πληθυντικό (ο Dalby την πολλαπλότητα των ονομάτων τη θεωρεί σημάδι ότι υπήρχε κάποιο είδος ταμπού).

Η λέξη «κάστανο» φαίνεται δάνειο από κάποια μικρασιατική γλώσσα· στα αρμένικα το κάστανο λέγεται kask και η καστανιά kaskeni. Η ελληνική λέξη περνάει στα λατινικά (nux castanea το κάστανο και μετά σκέτο castanea) και από εκεί σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Είναι από τις σπάνιες περιπτώσεις (με εξαίρεση τα εξωτικά βεβαίως φρούτα) όπου σε όλες ανεξαίρετα τις ευρωπαϊκές γλώσσες χρησιμοποιείται ομόρριζος όρος. Ίσως πιο αγνώριστη να είναι η αγγλική λέξη για το κάστανο, chestnut, που προήλθε από το chesten nut, το οποίο chesten είναι δάνειο από τα γαλλικά. Στα γαλλικά και στα ιταλικά υπάρχει και μια ακόμα λέξη για το κάστανο, που θα τη δούμε παρακάτω.

Στα εγκαίνια της κοριτσίστικης ελικιάς: ένα αθησαύριστο (;) ποίημα του Κώστα Βάρναλη

Ο Βάρναλης νέος (η φωτογραφία από το εξαιρετικό αφιέρωμα του περιοδικού "Θέματα Παιδείας")

Κυριακή σήμερα, φιλολογικό το θέμα. Το άρθρο που ακολουθεί, δημοσιεύτηκε αρχικά στην εφημερίδα Αυγή, την περασμένη Κυριακή 20.11.2011.

Αθησαύριστο ποίημα είναι το ποίημα που δεν έχει καταγραφεί μετά την πρώτη του δημοσίευση σε περιοδικό ή εφημερίδα — αν δεν έχει καν εκδοθεί και το βρίσκουμε στα χαρτιά του ποιητή, πρέπει να το πούμε, θαρρώ, ανέκδοτο. Βέβαια, επειδή για τους περισσότερους ποιητές μας δεν υπάρχει πλήρης βιβλιογραφία, πάντοτε έχουμε μια επιφύλαξη αν κάποιο έργο τους είναι όντως αθησαύριστο — εξού και το ερωτηματικό στον τίτλο.

Ο Κώστας Βάρναλης (1883-1974) ποτέ δεν προχώρησε σε συγκεντρωτική έκδοση των νεανικών ποιημάτων του που βρίσκονταν σκορπισμένα σε διάφορα έντυπα, δηλαδή που δεν είχαν συμπεριληφθεί σε κάποια συλλογή του (Κηρήθρες, 1904, μέχρι πριν από λίγα χρόνια λάνθανε· Πυθμένες, 1905) ή στις μεγάλες ποιητικές του συνθέσεις. Όταν το 1956 εξέδωσε τα Ποιητικά του στον Κέδρο, πλάι στις δυο μεγάλες ποιητικές του συνθέσεις (Το φως που καίει και Σκλάβοι πολιορκημένοι) παρέθεσε και μια εκλογή από τα άλλα ποιήματά του, «όσα νόμιζα πως μπορούσανε να δούνε το φως», μεταξύ των οποίων «μερικά νεανικά (ξαναδουλεμένα, όσο σηκώνανε) που χαραχτηρίζουνε την πνευματική πορεία όχι μόνο τη δικιά μου παρά και της εποχής εκείνης».

Σε αυτή την εκλογή ο Βάρναλης στάθηκε εξαιρετικά φειδωλός, αφήνοντας απέξω πολλά εξαιρετικά ποιήματα· ο Μ. Μ. Παπαϊωάννου θυμάται πως ο Βάρναλης «με πολλούς δισταγμούς, φοβερά δύσπιστος, αποφάσιζε να συμπεριλάβει κάποιο απ’ αυτά τα παλιά» ποιήματα στα Άπαντά του, που ο ίδιος ο Παπαϊωάννου κρίνει πως δεν μπορούν να χαρακτηριστούν «άπαντα». Αιτία των δισταγμών δεν ήταν τόσο η αισθητική αξία των ποιημάτων όσο το γεγονός ότι ο ποιητής, μετά την ιδεολογική του στροφή απέρριπτε το προηγούμενο έργο του.

Το 1975, δηλαδή μετά τον θάνατο του Βάρναλη, ο Γ.Π.Σαββίδης, που πίστευε ότι στη δημοσιευμένη το 1956 εκλογή «αδικείται υπερβολικά η πρώτη ποιητική του περίοδος», παρουσίασε στο (πολύ δυσεύρετο σήμερα) περιοδικό Ηριδανός (τχ. 1) μερικά αθησαύριστα νεανικά ποιήματα του Βάρναλη, ενώ, στο επόμενο τεύχος του ίδιου περιοδικού, ο Αλέξανδρος Αργυρίου πρόσθεσε ακόμα περισσότερα, ώστε ο συνολικός αριθμός να φτάνει περίπου στα 40 αθησαύριστα ποιήματα. Αργότερα, ο Μ. Μ. Παπαϊωάννου δημοσίευσε τρία αθησαύριστα σονέτα (άρθρο στο περιοδικό Πολιτιστική, 1984) και μια παρωδία, με αποτέλεσμα να έχει συγκεντρωθεί ένα πολύ αξιόλογο σώμα ποιημάτων, που δεν έχουν συμπεριληφθεί σε καμιά συγκεντρωτική έκδοση σε βιβλίο. Τη δεκαετία του 1990 ο Γιάννης Δάλλας επανεξέδωσε, με υποδειγματική φιλολογική επιμέλεια, τις μεγάλες ποιητικές συνθέσεις του Βάρναλη, όμως τα μεμονωμένα ποιήματα παραμένουν ασυγκέντρωτα και έτσι απρόσιτα στο ευρύ κοινό.

Δυο-τρία για το δρόμο

Από σήμερα το πρωί και για τρεις-τέσσερις μέρες θα είμαι εκτός έδρας, στην εξωτική Θεσσαλονίκη, οπότε το σημερινό άρθρο θα είναι κάπως πρόχειρο, με ό,τι μεζεδάκια έχω μαζέψει, που αν τα κρατήσω για μετά την επιστροφή μου θα μπαγιατέψουν. Να σημειώσω ότι αύριο και μεθαύριο θα ανέβει άρθρο, κανονικό, χάρη στον αυτόματο πιλότο, και κατά πάσα πιθανότητα θα έχω σύνδεση με το Διαδίκτυο, αλλά δεν ξέρω αν θα έχω καιρό να συμμετέχω όσο συνήθως στη συζήτηση.

Το πρώτο μεζεδάκι μού το έστειλε πριν από μερικές μέρες ένας φίλος, που επισήμανε δυο λάθη σε άρθρο του ηλεΒήματος -ωστόσο, υπάρχουν λάθη και λάθη. Αυτά που επισήμανε ο φίλος, εγώ δεν τα θεωρώ αξιοσημείωτα, θα ‘λεγα μάλιστα πως δεν τα θεωρώ λάθη, ενώ πολύ αξιοπρόσεκτο βρίσκω κάτι άλλο που ο φίλος το θεώρησε σωστό. Κατά τον φίλο μου, τα “λάθη” στο άρθρο είναι τα εξής:

α) δύο πρωτοβουλίες που θεωρούνται εκ των ουκ άνευ… Ο φίλος μου το θεωρεί λάθος επειδή η πλήρης αρχαία φράση είναι “εκ των ων ουκ άνευ”. Στην πραγματικότητα, η ακόμα πιο πλήρης αρχαία φράση είναι “όρος εκ των ων ουκ άνευ εστί” (προϋπόθεση από εκείνες που δεν είναι δυνατόν να μην υπάρχουν), που λέγεται για πράγματα απολύτως απαραίτητα. Η φράση είναι ήδη ελλειπτική, χωρίς ρήμα, οπότε δεν βρίσκω τόσο μεγάλο λάθος να παραλείπεται αυτό το όχι αυτονόητο σήμερα “ων”. Υπάρχει μια σχολή σκέψης που θέλει τα απολιθώματα να τα χρησιμοποιούμε ή ολόκληρα ή καθόλου. Εγώ δεν είμαι τόσο άκαμπτος: δεν θα διόρθωνα το “είναι εκ των ουκ άνευ” αλλά και δεν θα το χρησιμοποιούσα. Εδώ που τα λέμε, ούτε και τη “σωστή” έκφραση θα χρησιμοποιούσα. Θυμάμαι πάντως κάποιον που έλεγε “εσύ παιδί μου είσαι ουκ άνευ”, προφανώς πιστεύοντας ότι σημαίνει κάτι σαν “άνω ποταμών”.

Αυτοί μας παίρνουν τις δουλειές, αυτές μας παίρνουν τους άντρες!

 

Σκαλίζοντας (ηλεκτρονικά πάντοτε) παλιές εφημερίδες, βρίσκω το εξής απόσπασμα, από μια φιλοβασιλική εφημερίδα της δεκαετίας του 1920:

Το Σκοπευτήριο της Καλλιθέας (φωτογρ. παρμένη από την ιστοσελίδα του Δήμου Καλλιθέας)

Καλλιθέα

Η Καλλιθέα έχει κατακτηθεί από τους πρόσφυγας. Δεν υπάρχει μία γωνία του ωραίου προαστίου το οποίον [sic] να μη έχει θίξει ο προσφυγισμός. Εις την μικροσκοπικήν πόλιν η οποία εκτίσθη εις τον περίβολον του Σκοπευτηρίου έχουν συσσωρευθεί εκατοντάδες οικογενειών αι οποίαι αυξάνονται και πληθύνονται ως η άμμος της θαλάσσης. Και γράφουν αι προσφυγικαί αυταί οικογένειαι εις άλλας άλλαχού της Ελλάδος εγκατεστημένας.

«Δεν ημπορείτε να φαντασθείτε πόσο περνάμε καλά εδώ εις την Καλλιθέα. Ελάτε και σεις, σας περιμένομε. Κάποια γωνίτσα θα ευρεθεί και για σας».

Και νέοι πρόσφυγες καταφθάνουν καθημερινώς εις Καλλιθέαν. Οι άνδρες κατέκτησαν το εμπόριον του προαστίου και αι γυναίκες περιορίζονται να κατακτήσουν τας καρδίας των ανδρών.

Το υπουργείον της Περιθάλψεως δεν έχει γνώσιν των γινομένων. Ενώ εις την μικράν πόλιν του Σκοπευτηρίου καλλιεργείται με τόσην επιμέλειαν το άνθος του έρωτος, πέριξ της πόλεως καλλιεργείται η πανώλης.

Και οι Καλλιθεάται περιμένουν την εξ ύψους σωτηρίαν.

Υπογράφει ο Ρεπόρτερ. Εκ πρώτης όψεως, δεν είναι τίποτα το πολύ αξιοπερίεργο, οι δεξιές εφημερίδες ήταν σφόδρα αντιπροσφυγικές, έχουν γράψει πολύ χειρότερα (και μερικά τα έχουμε παρουσιάσει εδώ, τότε με την Αφγανιστανούπολη).

Δεν πάω πάσο για τα πάσα

 

Ίσως θα το διαβάσατε, από φέτος άλλαξε το σύστημα της έκδοσης των φοιτητικών “δελτίων ειδικού εισιτηρίου”, όπως είναι η επίσημη ονομασία τους. Μόνο που κανείς δεν τα λέει έτσι, κάτι το αναμενόμενο άλλωστε. Όλοι κάνουν λόγο για “το πάσο”, και ακόμα και το υπουργείο Παιδείας κτλ. χρησιμοποιεί και αυτή την ονομασία στον ιστότοπό του, για να καταλαβαίνουν οι επισκέπτες περί τίνος πρόκειται.

Το νέο σύστημα, διαβάζω, είχε ως αποτέλεσμα  να σταματήσουν να χορηγούνται δελτία σε μη δικαιούχους, όπως γινόταν παλιότερα, λέει, πράγμα που είχε, λέει το ιστολόγιο του υπουργείου, “ανυπολόγιστες συνέπειες” για τον προϋπολογισμό της χώρας. Αυτό το “ανυπολόγιστες συνέπειες” πρέπει να είναι σχήμα λόγου, διότι σε άλλο ρεπορτάζ διαβάζω πως με τα στοιχεία του υπουργείου οι συνέπειες υπολογίστηκαν σε 17 εκατομμύρια ευρώ.

Όμως δεν θέλω να σταθώ στο μέτρο αυτό, αν θέλετε το σχολιάζετε εσείς. Εγώ θέλω να λεξιλογήσω με τη λέξη “πάσο”  Την ιδέα για το σημερινό άρθρο την πήρα από ένα άρθρο της Lifo, που είχε τον τίτλο “17 εκατομμύρια ευρώ σε ψεύτικα φοιτητικά πάσα”. Σε ένα από τα πρώτα σχόλια, κάποιος ειρωνεύτηκε: το πάσο-τα πάσα?? really?, υπονοώντας ότι κακώς κλίνεται η λέξη. Κάποιος άλλος του απάντησε (σωστά κατά τη γνώμη μου) ότι καλώς κλίνεται το πάσο, αφού είναι λέξη ενταγμένη στο ελληνικό λεξιλόγιο. Μοιραία, ύστερα από λίγο η συζήτηση εστιάστηκε στο αν κλίνεται το πάσο και τα 17 εκατομμύρια από τα ψεύτικα πάσα ξεχάστηκαν. Κάποια στιγμή, ένας οπαδός της ακλισιάς επικαλέστηκε ένα δικό μου παλιότερο άρθρο, που δεν είχε και μεγάλη σχέση με το θέμα, κι ένας άλλος του απάντησε: Στοιχηματίζω ότι δεν διάβασες το κείμενο του Καργάκου, στο οποίο παραπέμπεις. Ευτυχώς αμέσως μετά ο ίδιος διόρθωσε, διότι άλλο ο Σαράντος (Καργάκος) και άλλο ο Σαραντάκος, και αργότερα, όταν αντιλήφθηκα τη συζήτηση, είπα κι εγώ μερικά πράγματα αλλά μάλλον κατόπιν εορτής.

Γουαναμπήδες σε τεχνητό κόμμα

Ο τίτλος ακούγεται πολλά υποσχόμενος, και θα μπορούσα να σας βάλω κι ένα ωραίο, αλλά παραπλανητικό, κουίζ, δηλαδή να σας ρωτήσω τι σας φέρνει στο μυαλό, όμως είμαι υποχρεωμένος να παραδεχτώ ότι είναι προϊόν τεχνητής συγκόλλησης, ο τίτλος εννοώ, από δυο διαφορετικά πράγματα, δυο διαφορετικά μεζεδάκια θα έλεγε κανείς.

Τους γουαναμπήδες τους ανέφερε ο υπουργός Χρ. Παπουτσής που, μιλώντας προχτές για τη διαδοχή στο ΠΑΣΟΚ, είπε:

«Δεν έχει κανένα νόημα σε αυτή την κρίσιμη συγκυρία να εμφανίζονται διάφοροι ως γουαναμπήδες».

Αν δεν κάνω λάθος, wannabe (από το want to be) είναι αυτός που λαχταράει και επιδιώκει να γίνει κάτι, κάτι σπουδαίο, αλλά αποκλείεται να τα καταφέρει διότι δεν έχει τα προσόντα. Ο όρος είναι σαφώς μειωτικός και συχνά συνοδεύεται από ένα ουσιαστικό που προσδιορίζει τι λαχταράει να γίνει ο γουαναμπής, π.χ. a wannabe writer. Ένας επίδοξος συγγραφέας, αλλά βέβαια υπονοούμε ότι δεν θα γίνει, επειδή δεν αξίζει φράγκο, δεν εννοούμε απλώς κάποιον αρχάριο γιατί αρχάριος ήταν κι ο Χεμινγουέι κάποτε. Καμιά φορά στα ελληνικά ίσως ταιριάζει ν’ αποδοθεί με κάποιο μειωτικό υποκοριστικό, π.χ. το a wannabe poet δεν θα ήταν λάθος αν το λέγαμε «ποετάστρος».

Όχι πάλι από τη Σκύλλα στη Χάρυβδη

 

Το άρθρο αυτό του πατέρα μου, Δημήτρη Σαραντάκου, δημοσιεύεται σήμερα, 22.11.2011, στην εφημερίδα Εμπρός της Μυτιλήνης. Σε σχέση με το πρώτο μισό του άρθρου, γίνεται σαφές ότι ο πατέρας μου αποθηκεύει κυρίως κείμενα και δεν κατεβάζει ταινίες από το Διαδίκτυο, διότι όποιος οργώνει πιρτουπιράδικα και βαρεσάδικα και κατεβάζει ό,τι βρει μπροστά του τον δίσκο του μισού τέρα τον θέλει για πρωινό.

Μπορεί να στεναχωρήσω τον καλό μου ξάδερφο (ονόματα δε λέω), που σνομπάρει την Πληροφορική, αλλά θα επιμείνω στα πλεονεκτήματα αυτής της νέας τεχνολογίας. Εδώ και λίγα χρόνια, λοιπόν, έχω συνδέσει τον ηλεκτρονικό μου υπολογιστή με μια διάταξη αποθήκευσης που λέγεται Free Agent Drive (αγνοώ πως μπορούμε να την πούμε στα ελληνικά) και η οποία διαθέτει τεράστια χωρητικότητα μνήμης. Για σύγκριση η ολική χωρητικότητα μνήμης αυτής της διάταξης αυτής είναι 465 δισεκατομμύρια Βytes (από τα οποία μένουν ακόμα αχρησιμοποίητα  τα 373 δισεκατομμύρια), ενώ ο υπολογιστής μου έχει χωρητικότητα 75 δις (από τα οποία έχω χρησιμοποιήσει το 50).

Τι σημαίνουν τώρα αυτά τα νούμερα στην πράξη; Στη διάταξη Free Agent Drive έχω αποθηκεύσει ψηφιοποιημένα τα κείμενα όλων των βιβλίων που έχω εκδώσει (και των δώδεκα), όλων των άρθρων και σημειωμάτων μου, που έχουν κατά καιρούς (από το 1991 και εδώ) δημοσιευθεί στο «Εμπρός» και σε άλλες επτά εφημερίδες και περιοδικά, ομοίως έχω αποθηκεύσει τον πολύτιμο και τεράστιο «Θησαυρό της Ελληνικής Γλώσσας» (δηλαδή τα κείμενα όλων των αρχαίων και μεσαιωνικών συγγραφέων από τον Όμηρο ως την Άννα Κομνηνή), ομοίως δε τα σώματα ολόκληρων περιοδικών, όπως τα «Ελληνικά Γράμματα» ή το σατιρικό «Εκατομμύριο» και ένα σωρό άλλα ογκωδέστατα αρχεία. Τυπωμένα τα κείμενα αυτά θα γέμιζαν ολόκληρες βιβλιοθήκες.

Δεν είναι όμως μονάχα αυτό. Το πιο σημαντικό είναι πως με δυο ή τρεις πληκτρολογήσεις έχω μπροστά μου, στην οθόνη του υπολογιστή, όποιο κείμενο ζητήσω και μπορώ να το εκτυπώσω. Για να μην αναφερθώ στην αναζήτηση στο Διαδίκτυο, που μου προσφέρει αμέσως όποια πληροφορία του ζητήσω, χώρια που μου έδωσε τη δυνατότητα να επικοινωνώ με Έλληνες σκορπισμένους στα πέρατα της γης.

Τώρα γιατί σας αράδιασα όλα αυτά; Οπωσδήποτε όχι για να πικάρω τον ξάδερφο, αλλά γιατί ψάχνοντας στο αρχείο της εφημερίδας «Εμπρός» έπεσα πάνω σε σημείωμά μου που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα στις 22-9-09, στις παραμονές των εκλογών που έφεραν το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία. Διαβάζοντάς το είδα πως από μια σκοπιά το σημείωμά μου ήταν προφητικό, γιατί κατέληγε ως εξής:

Ένα τούρκικο τρυγόνι που φωνάζει “δεκαοχτώ!”

  Το πουλί που βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά,λέγεται στα γαλλικά tourterelle turque, παναπεί τούρκικο τρυγόνι. Όμως δεν είναι τρυγόνι, ούτε τούρκικο άλλωστε, είναι η γνωστή μας δεκοχτούρα. Κανονικά δεν θα έγραφα σήμερα για το θέμα αυτό, διότι εγώ πάσχω από απτηνοψία και δεν μπορώ να ξεχωρίσω παρά ελάχιστα πουλιά (σπουργίτια, κότες, περιστέρια, στρουθοκάμηλες), αλλά ο φίλος Μπουκανιέρος είχε κάποιες ορνιθολογικές απορίες κι έτσι πιάσαμε κουβέντα, οπότε σας παρουσιάζω τα πορίσματα.

Ο Μπουκανιέρος, ο οποίος ως γνωστόν γεννήθηκε στην Κέρκυρα, όσο ζούσε, παιδί, στο νησί δεν το είχε δει, κι όταν ήρθε, έφηβος, στην Αθήνα, αναρωτήθηκε αν έτσι καχεκτικά είναι τα αθηναϊκά περιστέρια. Του εξήγησαν τότε ότι είναι η δεκοχτούρα, η οποία ονομάστηκε έτσι επειδή η φωνή της μοιάζει με το “δεκαοχτώ”. Απ’ ό,τι λέει μάλιστα, στην πόλη τουλάχιστον της Κέρκυρας ακόμα και σήμερα δεν έχει εντοπίσει δεκοχτούρα. Πάντως, ομολογεί ότι δεν βρίσκει ιδιαίτερη ομοιότητα ανάμεσα στο κου-κου-κου της δεκοχτούρας και στο δεκαοχτώ.

Το πιο περίεργο, λέει ο Μπουκανιέρος, είναι πως η δεκοχτούρα δεν ονομάζεται έτσι μόνο στα ελληνικά. Η επιστημονική της ονομασία, στα νεολατινικά, είναι Streptopelia decaocto. Η πρώτη λέξη είναι σύνθετο κατασκεύασμα από το στρεπτός ή το στρεπτόν, που ήταν στ’ αρχαία ο δακτύλιος, το κολάρο, και το πέλεια που θα πει περιστέρι στα αρχαία, λοιπόν περιστέρι με κολάρο, όπως άλλωστε είναι και η αγγλική ονομασία της δεκοχτούρας, collared dove. Το όνομα Streptopelia decaocto δεν το έδωσε κάποιος Έλληνας, αλλά ο Ούγγρος φυσιοδίφης Ίμρε Φριβάλντσκι,  που ταξίδεψε στην Οθωμανική αυτοκρατορία και περιέγραψε τα πουλιά της περιοχής. Αυτό έγινε το 1838. Να πούμε ότι έως τα τέλη του 19ου αιώνα οι δεκοχτούρες δεν υπήρχαν στην Ευρώπη, ζούσαν σε μια περιοχή μεταξύ Ινδίας και Τουρκίας. Το 1900 με 1920 επεκτάθηκαν στα Βαλκάνια και μετά στην βορειοδυτικότερη Ευρώπη -π.χ. το 1970 έφτασαν στις Φερόες.

Τα δισεκατομμύρια του Γιούγκερμαν και οι δήθεν λογοτέχνες: δυο κατοχικές επιστολές του Μ. Καραγάτση

Την Κυριακή προσπαθώ να παρουσιάζω θέμα λογοτεχνικό, αν δεν τύχει κάτι άλλο. Και το σημερινό θέμα λογοτεχνικό είναι, ή ίσως μικροφιλολογικό. Αφορά τον Μ. Καραγάτση, έναν από τους δημοφιλέστερους πεζογράφους μας, που ακόμα και σήμερα, 50 χρόνια και βάλε από τον θάνατό του, εξακολουθεί να διαβάζεται. Θα παρουσιάσω σήμερα δυο επιστολές του, που γράφτηκαν και οι δυο στη διάρκεια της κατοχής και που έχουν το κοινό στοιχείο ότι περιστρέφονται γύρω από τα χρήματα.

Λίγοι Έλληνες συγγραφείς κατάφεραν να ζουν από την πένα τους. Ο Καραγάτσης θα πρέπει να ήταν ένας από αυτούς, αλλά έτσι κι αλλιώς γνώρισε επιτυχία στις βιοποριστικές επαγγελματικές του δραστηριότητες, οπότε ήταν ευκατάστατος. Στα δυο γράμματα που θα δούμε σήμερα, κάνει ο ίδιος λόγο για την οικονομική του κατάσταση, στο πρώτο για να διαψεύσει ότι είναι ένας από τους πλουσιότερους Έλληνες και στο δεύτερο για να αρνηθεί ότι του έχει χορηγηθεί οικονομική ενίσχυση από το κράτος. Όποιος έχει ασχοληθεί με τον Καραγάτση, ξέρει ότι στις δημόσιες αντιπαραθέσεις του μέσω του Τύπου ήταν είρωνας και ελαφρώς εριστικός, κι αυτές εδώ οι επιστολές δεν αποτελούν εξαίρεση.

Η πρώτη επιστολή στάλθηκε στη Νέα Εστία στις αρχές του 1942 (δεν έχω κρατήσει ακριβή ημερομηνία, πάντως πρώτο εξάμηνο). Να σημειωθεί ότι ο Καραγάτσης είχε δημοσιεύσει τον Γιούγκερμαν σε (πολλές) συνέχειες στο ίδιο περιοδικό το 1938, και στη συνέχεια τις δυο νουβέλες “Το βουνό των λύκων” και “Ο γυρισμός του Γιούγκερμαν”, που συναποτέλεσαν τον τόμο “Τα στερνά του Γιούγκερμαν” που σήμερα αποτελεί τον δεύτερο τόμο του έργου. Για τον Γιούγκερμαν ακριβώς γίνεται λόγος στην επιστολή -και για τα… μυθώδη κέρδη που απέφερε στον συγγραφέα του. Ο Καραγάτσης απευθύνεται στον Πέτρο Χάρη, τον διευθυντή του περιοδικού. Κρατάω την ορθογραφία του πρωτοτύπου αλλά μονοτονίζω:

Αγράμματος πολιτικαντισμός (Παντελής Μπουκάλας)

Κάτι άλλο λογάριαζα να γράψω σήμερα, αλλά βλέπω το χτεσινό άρθρο του Παντελή Μπουκάλα στην Καθημερινή, που ασχολείται με ένα θέμα που απασχολεί από το ιστολόγιο από την αρχή-αρχή, τους διάφορους γλωσσικούς μύθους. Οπότε, σχεδόν υποχρεωτικά, αναδημοσιεύω το άρθρο του Παντελή. Μπορείτε να σχολιάσετε και στο σάιτ της Καθημερινής, αλλά αν θέλετε το συζητάμε κι εδώ.

Το πρώτο γλωσσικό μου βιβλίο, το Γλώσσα μετ’ εμποδίων (2007), που ήταν ενμέρει αφιερωμένο στην ανασκευή γλωσσικών μύθων, στάθηκε μεταξύ άλλων αφορμή να γνωριστώ με τον Παντελή, διότι έγραψε κριτική για το βιβλίο και στη συνέχεια μου έκανε την τιμή να πάρει μέρος στην παρουσίαση του βιβλίου στον Ιανό, τον Φλεβάρη του 2008. (Μίλησε από σημειώσεις κι έτσι δεν έχω το κείμενο, ούτε είχα δυστυχώς την πρόνοια να βιντεοσκοπήσω την εκδήλωση). Ο Μπουκάλας, ενώ αναγνωρίζει την αξία της ανασκευής, κρατάει ωστόσο μικρό καλάθι ως προς τα αποτελέσματα, αφού, όπως γράφει και στην κριτική του βιβλίου μου: … οι μύθοι, έστω και οι ξηλωμένοι, ακούγονται πάντοτε γλυκύτεροι από τις άβολες αλήθειες. Αρκετοί «ελληνέμποροι» και λόγιοι ανάμεσά τους, θα συνεχίσουν να πιστεύουν ότι «χάσαμε για μία ψήφο», ακριβώς όπως πιστεύουν τη διαβόητη «ανθελληνική» δήλωση του Κίσινγκερ κι ας έχει αποδειχθεί ότι δεν έγινε ποτέ.

Χωρίς να διαφωνώ με τον Παντελή, είμαι ένα κλικ πιο αισιόδοξος: ασφαλώς όποιος δεν θέλει να πειστεί για κάτι δεν πρόκειται να πεισθεί, ασφαλώς όποιος πλασάρει τους μύθους ποτέ δεν θα παραδεχτεί ότι είναι απατεώνας, αλλά η ανασκευή δεν πάει χαμένη, υπάρχουν πάντα καλοπροαίρετοι και καλόπιστοι στους οποίους πιάνει τόπο. Εδώ περιμένω και τη δική σας γνώμη στα σχόλια: έχει αξία να αντικρούεις τους αγράμματους πολιτικάντηδες όταν πλασάρουν μύθους για τη γλώσσα ή μήπως είναι χαμένος κόπος;

Αλλά είπα πολλά, αφήνω τον Παντελή Μπουκάλα να τα πει καλύτερα:

Παπαδημοκρατικά μεζεδάκια

Ξεκινώντας να πω ότι κάθε άλλο παρά διεκδικώ την πατρότητα του ευρήματος του τίτλου. Το “παπαδημοκρατία” το διάβασα την περασμένη βδομάδα στον Θανάση Καρτερό στην Αυγή, ενώ επίσης το είδα προχτές σε γελοιογραφία του Καλαϊτζή στην Ελευθεροτυπία, και δεν αποκλείω να το έχουν πει κι άλλοι, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον. Όμως κάπως έπρεπε να τιτλοφορήσω την καινούργια δόση από μεζεδάκια, οπότε καλό μου φάνηκε το “παπαδημοκρατικά”, ιδίως αν σκεφτούμε ότι ένα από τα μεζεδάκια είναι παρμένο από την ομιλία του νέου πρωθυπουργού στη Βουλή.

Δεν θα ξεκινήσω όμως με αυτό, αλλά με ένα υπόλοιπο που έχω απο χτες. Συγκεκριμένα, στο χτεσινό άρθρο έγραψα ότι ο Άδωνης διευκρίνισε ότι είχε τυπώσει τις πολυτονιάτικες ταμπέλες του γραφείου του στον δικό του εκτυπωτή. Όμως, ο ειδικός εκτυπωτολόγος του ιστολογίου μου έστειλε ηλεμήνυμα, στο οποίο επισημαίνει ότι κάποιο πρόβλημα υπάρχει στη διευκρίνιση του Άδωνη. Συγκεκριμένα, όπως ακούτε εδώ, ο Άδωνης, σε παρέμβασή του στην εκπομπή του Πορτοσάλτε στον Σκάι, είπε ότι δεν άλλαξκε πινακίδες, αλλά χρησιμοποίησε χαρτί Α4 και εκτυπωτή ίνκτζετ (δικό του):

Θα τον ακούσατε, το λέει σαφώς και κατ’ επανάληψη. Ωστόσο, ο ειδικός εκτυπωτολόγος του ιστολογίου επιμένει ότι τέτοιο σχήμα σαν της φωτογραφίας δεν αντιστοιχεί σε μία κόλλα χαρτί Α4 ούτε σε δύο ή περισσότερες κόλλες Α4 ενωμένες. Επίσης, μου λέει ότι τέτοιο μπλε φόντο σαν της φωτογραφίας δεν βγαίνει από κανέναν εκτυπωτή ίνκτζετ (εκτυπωτές ψεκασμού μελάνης τους λέγαμε αυτούς τότε που μετέφραζα εγχειρίδια πληροφορικής, τον καιρό του Χόλεριθ και του Τούρινγκ).

Βρίσκομαι σε δίλημμα, γιατί δεν ‘εχω τις γνώσεις ώστε να ελέγξω τους ισχυρισμούς του εκτυπωτολόγου μου. Τον Άδωνη τον έχω πιάσει άλλη φορά να είναι, χμμ.. δημιουργικός με την αλήθεια (π.χ. όταν ισχυρίστηκε ότι οι αρχαίοι της κλασικής εποχής απαγόρευαν ναούς ξένων θεών ή όταν πλάσαρε τα ψέματα για τις δήθεν δηλώσεις του Αυστραλού πρωθυπουργού ή όταν πετσόκοψε το κείμενο του Διογένη Λαέρτιου για να βγάλει τον Σόλωνα ομοϊδεάτη του), αλλά δυσκολεύομαι να πιστέψω ότι είπε ψέματα στον αέρα. Αλλά κι ο εκτυπωτολόγος μου έχει πέσει μέσα σε όλες τις μέχρι τώρα γνωματεύσεις του. Οπότε, παραθέτω τα στοιχεία και πάω να πλύνω τα χέρια μου.

Η μπέσα είναι ελληνική και παίρνει και περισπωμένη!

Στη χτεσινή ομιλία του στη Βουλή για τις προγραμματικές δηλώσεις της νέας κυβέρνησης, ο καταλύτης (γράφεται και με η) της συγκυβέρνησης κ. Καρατζαφέρης αναφέρθηκε και στο ζήτημα των εγγυήσεων που ζητούν οι εταίροι μας:

Κύριε Πρωθυπουργέ, θέλουμε να μας σώσετε όχι μόνο από την οικονομική κατάρρευση, αλλά και από την κατάρρευση της εθνικής αξιοπρέπειας. Θα πάτε να τους πείτε επάνω ξεκάθαρα ότι εμείς στη γλώσσα μας, την πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου, έχουμε κάποιες λέξεις που δεν τις έχουν στο λεξιλόγιό τους, όπως «μπέσα» και «φιλότιμο». Και οι Αρχηγοί των πολιτικών κομμάτων που σας στηρίζουν έχουν και μπέσα και φιλότιμο! Υπογραφή δεν χρειάζεται!

Αυτό είναι το κείμενο όπως το πήρα από τα Πρακτικά της Βουλής. Περιέργως, στο κείμενο που διένειμε το γραφείο τύπου του Λάος, έχει γίνει μια μικροεπέμβαση και αφαιρέθηκε η μνεία στην “πλουσιότερη γλώσσα του κόσμου”: Κύριε Πρωθυπουργέ, πρέπει να μας σώσετε όχι μόνο από την οικονομική κατάρρευση, αλλά και από την κατάρρευση της εθνικής αξιοπρέπειας. Να πάτε και να τους πείτε, λοιπόν, ότι στο ελληνικό λεξιλόγιο υπάρχουν δύο λέξεις που δεν τις βρίσκεις στα δικά τους: «μπέσα» και «φιλότιμο»! Υπογραφή δεν χρειάζεται!

Υποθέτω πως στο επιτελείο του Καρατζαφέρη υπάρχει κάποιος που σκαμπάζει από γλωσσικά θέματα και ξέρει ότι η μπέσα δεν είναι λέξη ελληνικής αρχής’ ο μεγάλος αρχηγός πάντως μάλλον δεν το ήξερε, γι’ αυτό άλλωστε και την ανέφερε, πλάι στο φιλότιμο, σαν χαρακτηριστικό παράδειγμα του πλούτου της ελληνικής γλώσσας. Όπως είπε και μια φίλη, όταν καμαρώνεις ότι έχεις την πλουσιότερη γλώσσα στον κόσμο, δεν αρχίζεις με το καλημέρα από τα δανεικά. Και η μπέσα είναι βεβαίως ελληνική λέξη, αλλά είναι δάνειο από τα αλβανικά.