Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Στο τούρκικο χαμάμ (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2012


 

Το σημερινό είναι το τρίτο απόσπασμα από το “πρώτο καλοκαίρι”, το πρώτο κεφάλαιο δηλαδή από τα “Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια”, το ανέκδοτο αυτοβιογραφικό πεζογράφημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου. Δημοσιεύτηκε προχτές στο Εμπρός της Μυτιλήνης, την εφημερίδα με την οποία συνεργαζόταν για πολλά χρόνια ο πατέρας μου. Το προηγούμενο απόσπασμα μπορείτε να το βρείτε εδώ.

Να σημειώσω επίσης ότι ο πρώτος ξάδερφος του πατέρα μου, ο ποιητής και γραμματολόγος Κώστας Μίσσιος, δημοσίευσε στο περιοδικό «Αιολικά Γράμματα» ένα συγκινητικό κείμενο στη μνήμη του πατέρα μου, που μπορείτε να το διαβάσετε στο ιστολόγιο «Το φιστίκι».

Το λουτρό ήταν ένα τούρκικο χαμάμ, που βρισκόταν στην Απάνω Σκάλα. Απ’ όξω μου “δωσε την εντύπωση εκκλη­σιάς με τους θόλους του και τα στενά παράθυρά του. Καθώς ήμουν τότε στην ηλικία της αδιαφιλονίκητης θρησκευτικής πίστης και μου άρεσε η ατμόσφαιρα της εκκλησίας, μπήκα ανύποπτος και σχεδόν πρόθυμος μέσα.

Μόλις ανεβήκαμε μερικά πέτρινα σκαλιά, βρεθήκαμε σ’ ένα διάδρομο, όπου αριστερά ήταν πολλά δωμάτια με ξύλινους τοίχους και καφασωτά παράθυρα, ενώ δεξιά ήταν ένας πέτρινος τοίχος με μια μεγάλη βαριά ξύλινη θολω­τή πόρτα, απ’ όπου ακούγονταν πνιχτοί και βαθείς ήχοι, σαν να “βγαιναν από καμιά σπηλιά.

Μπήκαμε σε κάποιο από τα δωμάτια της αριστερής πλευράς, όπου όλες οι γυναίκες, η μαμά μου, οι θείες μου και η Παρασκευή, η υπηρέτρια της θείας Μένης, γδύ­θηκαν τελείως και τυλίχτηκαν σε κάτι μεγάλα μπουρνούζια. Παρά τις δια­μαρτυρίες μου μ’ έγδυσαν και μένα και με τύλιξαν σ’ ένα μεγάλο προσόψι. Κατόπιν ήρθε μια χοντρή και πολύ ιδρωμένη γυναίκα με ξύλινα τσόκαρα και πέτσινη ποδιά, που μας οδήγησε όλους μαζί προς την κλειστή θολωτή πόρτα. Όταν άνοιξε η πόρτα, μου πιάστηκε η αναπνοή. Από μέσα βγήκαν πυκνοί ατμοί και με τύλιξε μια υγρή καταχνιά, ενώ διάφοροι καμπανιστοί και σπηλαιώδεις ήχοι με κατατρόμαξαν.

Μόλις περάσαμε την πύλη της κολάσεως αισθάνθηκα να γλιστρώ στο βρεμένο και ζεστό δάπεδο, το στρωμένο με μαρμαρόπλακες. Πήγα ν’ αρπαχτώ από τη μαμά μου, αλλά στάθηκε α­δύνατο καθώς όλες οι γυναίκες ήταν ολόγυμνες. Ευτυχώς που η θεία Μένη μ’ έπιασε από τις μασχάλες και μ’ έστησε στα πόδια μου.

Μόλις συνήλθα κάπως και τα μάτια μου συνήθισαν στην ομίχλη, που επικρατούσε σ’ όλο το χώρο, είδα πως στο κέντρο της κυκλικής αίθουσας κάτω ακριβώς από τον κεντρικό θόλο με τους γυάλινους φεγγίτες, που τόσο θύμιζε απ’ όξω την εκκλησιά, ήταν μια ρηχή χαβούζα, στην οποία από τρεις μεριές χύνονταν καυτά, αχνιστά νερά. Σε μικρότερους θόλους, που ακουμπούσαν στις τέσσερις γωνίες της κεντρικής αίθουσας, υπήρχαν κάτι μικρότερες μπανιέρες, όπου επίσης τρέχανε ζεματιστά νερά.

Όλος ο χώρος ήταν γεμάτος γυμνές γυναίκες. Δεν είχα ξαναδεί ποτές μου γυναίκες γυμνές και μού “καναν μεγάλη εντύπωση. Με τρόμαξαν λίγο, καθώς μου φάνηκαν άγριες με τις μαύρες τούφες στις μασχάλες και κάτω στην κοιλιά τους. Από μια διπλανή πόρτα, που συνεχώς ανοιγόκλεινε με υπόκωφο θόρυβο, έμπαιναν λουτράρισσες με ρούχα βρεμένα, με πέτσινες ποδιές και ξύλινα τσόκαρα, που έδιναν στις γυναίκες, που λούζονταν, σαπούνια και σφουγγάρια και τις έτρι­βαν στην πλάτη. Μια τέτοια λουτράρισσα, με όψη μέγαιρας, μ’ άρπαξε, με παγίδεψε ανάμεσα στα γόνατα της κι άρχισε να μου τρίβει με μανία το κεφάλι με πράσινο σαπούνι, που μού ‘καιγε τα μάτια. Πριν προφτάσω ν’ αντιδράσω, άρχισαν να πέφτουν απάνω μου καταρράχτες καυτό νερό, που μού “κοβε την ανάσα. Γινόταν τέτοιος θόρυβος κι ήταν τόσο δυνατή η αντήχηση, ώστε τα γοερά κλάματά μου ούτε που ακούγονταν.

  Καμιά φορά τελείωσαν τα βάσανά μου και βρέθηκα με το πετσί ροδοκόκκινο από τη ζέστη και το πλύσιμο, τυλιγμένος σ’ ένα στεγνό αφράτο μπουρνούζι, με αναφιλητό από το πολύ κλάμα, στο ήσυχο δροσερό δωμάτιο, όπου είχαμε αφήσει τα ρούχα μας, μαζί με τη μαμά μου και τις θείες μου, ομοίως τυλιγμένες στα μπουρνούζια τους, να τρώω βύσσινο γλυκό.

About these ads

27 Σχόλια to “Στο τούρκικο χαμάμ (Δημήτρης Σαραντάκος)”

  1. Πάνος said

    Πολύ όμορφο!

    *

    Για το Μπέη Χαμάμ (λουτρά παράδεισος) της Οθωμανικής Θεσσαλονίκης, θα βρείτε υλικό εδώ:

    http://panosz.wordpress.com/2008/05/11/hamam/

    *

    Έβλεπα, αρχές δεκαετίας του ’80, το τελευταίο ίσως χαμάμ της πόλης που λειτουργούσε, στην Πλατεία Αριστοτέλους, λίγο κάτω από την Εγνατία. Δυστυχώς, δεν έκανα αυτοψία…

  2. Πάνος said

    Φωτογραφίες από Παζάρ-Χαμάμ, της Θεσσαλονίκης πάντα, εδώ:

    http://www.facebook.com/media/set/?set=a.1101485977511.16783.1237551595&type=3

  3. sarant said

    Πάνο, σ” ευχαριστώ για το πρόσθετο υλικό.
    Να θυμίσω ότι για το χαμάμ της Μυτιλήνης έχει γράψει και ο Πανσέληνος στο Τότε που ζούσαμε.

  4. Τα λουτρά (χαμάμ) της Αμερκές, εν Λευκωσία. Τοκ τοκ, παρακαλώ ανοίξατε!) Λειτουργούσαν, σαν σπα, μου λένε αι αισθητικοί του Κολλεγίου, αλλά σαν σπα, τώρα υπό ανακαίνισιν…

  5. Βασίλης Ορφανός said

    Ζεστό, τρυφερό και γλυκό (σαν το ακροτελεύτιο βύσσινο)!
    Να συνεισφέρω ένα λεξιλογικό σχετικό με το χαμάμ: Ο πατέρας μου μας έλεγε ότι στο χαμάμ (γύρω στα 1920, στο Ηράκλειο) χρησιμοποιούσαν (άνδρες και γυναίκες) μια αποτριχωτική σκόνη σαν τσιμέντο, το χαμαμοτό. Έψαξα στο Διαδίκτυο και βρήκα (στο http://tdkterim.gov.tr/bts/) ότι hamam otu σημαίνει: «Vücuttaki gereksiz kılları almak için kullanılan, çamur kıvamına getirilip sürülen toz.» Επειδή τα τουρκικά μου είναι λιγότερα από τα περσικά του Λεωνίδα, το παίδεψα με λεξικά και μάλλον σημαίνει αυτό που έλεγε ο πατέρας μου. Τι λένε οι τουρκομαθείς;

  6. 5 Κατά λέξη σημαίνει απλώς «χόρτο του χαμάμ». Ο ορισμός λέει πάνω-κάτω «σκόνη που σε μορφή λάσπης χρησιμοποιείται για να πάρει τις αχρείαστες τρίχες από το σώμα».

    (πολύ ωραίο κείμενο, μου θύμισε την περιγραφή στη Λωξάντρα)

  7. EL LOKO said

    Μια νοητή επίσκεψη στο χαμάμ σαν να με ξαλάφρωσε από τον πυρετό.
    Πολύ ωραίο το κείμενο. Με άφησε με τη γεύση του βύσσινου στο στόμα

  8. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Δεν υπήρχε έως πριν λίγο κάποιο σχόλιο, που αναφερόταν σε διήγημα του Γιώργου Ιωάννου, σχετικό με εμπειρίες σε χαμάμ της Θεσσαλονίκης; Ή, μήπως, το διάβασα κάπου αλλού και το μπερδεύω με τη σημερινή ανάρτηση;

    Αξίζει, πάντως, να ειπωθεί ότι στη Μυτιλήνη υπάρχουν πολλά οθωμανικά λουτρά (π.χ. στην Εφταλού), όλα εν ενεργεία, χωρίς τον τουριστικό χαρακτήρα που έχουν άλλα, όπως τα ξαδέλφια τους στην παλιά πόλη της Ρόδου, για παράδειγμα.

  9. sarant said

    8: Γιώργο, δεν είδα τίποτα τέτοιο.

  10. Πάνος said

    Να προσθέσω κάτι που μου είπε ένας παλιός Θεσσαλονικιός. Τα χαμάμ λειτουργούσαν 3 μέρες ως ανδρικά, 3 ως γυναικεία και 1 για ανδρόγυνα. Εκείνη τη μία μέρα τα παράνομα ζευγάρια της πόλης, οι αρραβωνιασμένοι κλπ έβρισκαν την υγειά τους, αφού χρησιμοποιούσαν τα πέτρινα τραπέζια του χαμάμ ως παστάδα.

    Φυσικά, υπήρχαν και οι παράπλευρες ατασθαλίες. Οι χαμαμτζήδες άφηναν τους ματάκηδες να …βλέπουν, έναντι τιμήματος. Χαρακτηριστικό το τραγούδι του Μπάτη (γυφτοπούλα στο χαμάμ) αλλά και ένα που τραγουδά ο Βοσκόπουλος και στο οποίο παρακαλεί τον «χαμαμτζή-νταή» να του επιτρέψει να καμαρώσει την λουομένη καλή του.

  11. aerosol said

    Τρυφερό κείμενο!

  12. sarant said

    10: Ναι, αλλά ακόμα και η Θεσσαλονίκη δεν ήταν τόσο μεγάλο μέρος. Έκανε τα στραβά μάτια ο χαμαμτζής σε ζευγάρια που δεν ήταν παντρεμένα;

  13. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Στον Δύτη (6) θύμισε την Λωξάντρα, και την αντίστοιχη σκηνή.
    Εμένα, συνειδητοποιώ ότι μου θυμίζει την σπηλιά του Μοντεσίνος (του Μοντεσίνου, λέει η Ιατρίδη) από τον Δον Κιχώτη.

    Σε όλα (σχεδόν) τα παιδικά μυαλά υπάρχει μια ανάμνηση ενός σκοτεινού και υγρού, χαώδους κι επικίνδυνου, τοπίου.

  14. Ωραίο και πάλι Νίκο.

    Πριν γνωρίσω το χαμάμ της πάνω σκάλας (στην νέα του μορφή) είχα δουλέψει τρία χρόνια δίπλα από το χαμάμ στο σοκάκι Turnacıbaşı. Δεν θα γράψει κανένας κάτι; Περιμένω.

    Γιάννης

  15. Μαρίνα said

    Πολύ όμορφο κείμενο!Ξύπνησε αναμνήσεις!Οταν πρωτοπήγα στη Μυτιλήνη το 1990,με πήγαν φίλοι στο εγκαταλελειμένο τότε χαμάμ, βράδυ με πανσέληνο.Εκεί αντίκρισα το εξής υπέροχο θέαμα:στη θολωτή οροφή υπήρχαν τρύπες σε σχήμα αστεριών.Εμπαινε λοιπόν το φως του φεγγαριού και έφτιαχνε στο δάπεδο αστέρια από φεγγαρόφωτο!
    Χρόνια αργότερα,χάρηκα πολύ που ανακαινίστηκε και έγινε εκθεσιακός χώρος.

  16. Πάνος said

    Νίκο, ή θα πιστέψουμε τον αφηγητή ή όχι. Αυτός λοιπόν έλεγε ναι, ο χαμαμτζής δεχόταν (και οικονομούσε). Αν ισχύει ή όχι, ο θεός και η ψυχή του!

  17. sarant said

    Καλά έκανε μπρε ο άνθρωπος!

  18. Ήταν μια… πολύ ωραία ατμόσφαιρα!
    Καταπληκτικό για μικρού μήκους ταινία.

    Νίκο, σου αφιερώνω τους στίχους του τραγουδιού του Μίλτου Πασχαλίδη:

    «Ηράκλειο Καλαμάτα
    και βύσσινο γλυκό
    να με ρωτάς σταμάτα
    τι ψάχνω για να βρω…»

  19. Μαρία said

    10 Εσύ να δεις τι μάτι έπεφτε στο τζάμπα στο αντρικό του Πασά Χαμαμί στο Βαρδάρη. Λειτουργούσε μέχρι το 80-81.

  20. vioannis said

    Πολύ ωραίο κείμενο αναδρομής. Ταιριάζει στην ημέρα που είναι αριθμητικά ανάδρομη (παλίνδρομη αν θέλετε, ή καρκινική) και στην πλήρη αριθμητική της γραφή 21 02 2012 και στη σύντομη 21 2 12. Η επόμενη πλήρης παλίνδρομη ημερομηνία, νομίζω, 02 02 2020. Ας είμαστε καλά έως τότε γεμάτοι παρόμοιες (!) αναμνήσεις και εμπειρίες.
    ②①Ⓞ②②Ⓞ①②

  21. sarant said

    Ευχαριστώ και για τα επόμενα σχόλια!

    Βιοάννη, σύντομη παλίνδρομη ημερομηνία θα έχουμε πιο νωρίς, 31.3.13. Αλλά πλήρη, τότε που λες εσύ.

  22. Καλαχώρας Λεώνικος said

    Εγώ πάω πάντα στο χαμάμ που είναι μαζί μ” ένα πολύ μικρό τζαμί, στην μέση περίπου της Ιστικλάλ τσαντεσί, αριστερά, ανεβαίνοντας από Γκαλατά Κεπρυσυ προς Τακσίμ. Ήρεμα και κατανυκτικά

  23. VasWho said

    Τι όμορφο!!!

  24. 22 Καλαχώρα Λεώνικε (με καλημέρες) το χαμάμ στο σοκάκι Turnacıbaşı είναι και αυτό στο μέσο περίπου της Ιστικλάλ τσαντεσί (Πέρα ή, για μας τους Ελλαδίτες, Πέραν), αλλά δεξιά ανεβαίνοντας από Γκαλατά Κεπρυσυ προς Τακσίμ, στο Γκαλατά Λισεσί από πίσω.

    Γιάννης

  25. […] Хрущёв, News, onorevole, pasok-pasok, poléographie, Sauerstoff, schwa, The Crying Game, Turnacıbaşı , TV, Yi Fu Τuan, Αβάγιος, Αεκτζής, άλλο το χ στο χέρι και άλλο […]

  26. […] σχόλιο, Σώτη Τριανταφύλλου, τσορμπατζήδες, Χαλιμάς, χαμάμ, Χόπι, χρήση του τροχοφόρου ως οπλοφορία, Ψυχάρης, […]

  27. gbaloglou said

    «Καμιά φορά τελείωσαν τα βάσανά μου και βρέθηκα με το πετσί ροδοκόκκινο από τη ζέστη και το πλύσιμο, τυλιγμένος σ’ ένα στεγνό αφράτο μπουρνούζι, με αναφιλητό από το πολύ κλάμα, στο ήσυχο δροσερό δωμάτιο, όπου είχαμε αφήσει τα ρούχα μας, μαζί με τη μαμά μου και τις θείες μου, ομοίως τυλιγμένες στα μπουρνούζια τους, να τρώω βύσσινο γλυκό.»

    … και να λέει «να λείπει το βύσσινο»;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

WordPress.com Logo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Log Out / Αλλαγή )

Twitter picture

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Log Out / Αλλαγή )

Facebook photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Log Out / Αλλαγή )

Google+ photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Log Out / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 7.931 other followers

%d bloggers like this: