Τα Χριστούγεννα του Παπαδιαμάντη

Όταν ήμουν μικρός, την παραμονή των Χριστουγέννων ο παππούς μου άνοιγε έναν από τους τόμους του Παπαδιαμάντη, στην έκδοση του Βαλέτα τότε και διάβαζε κάποιο χριστουγεννιάτικο διήγημα. Παρά την καθαρεύουσα, κάτι πρέπει να πιάναμε ή ίσως μας άρεσε η μορφή του, πάντως το έθιμο το αγαπούσαμε.

Καθώς έρχεται η παραμονή των Χριστουγέννων, σκέφτηκα ν’ ανεβάσω κι εγώ ένα παπαδιαμαντικό χριστουγεννιάτικο, όμως τα περισσότερα ήδη υπάρχουν στο Διαδίκτυο, οπότε ανεβάζω ένα χριστουγεννιάτικο όχι του Παπαδιαμάντη αλλά “για τον Παπαδιαμάντη” -του Κώστα Βάρναλη. Ο Βάρναλης σαν ήταν νέος είχε γνωρίσει τον Παπαδιαμάντη στη Δεξαμενή -την πρώτη μάλιστα φορά, πριν συστηθούν, ο Βάρναλης είχε φωναχτά διαμαρτυρηθεί στο καφενείο για τις αλλεπαλληλες γενικές ενός άρθρου της εφημερίδας (“όλο γκέων, γκέων, γκέων”), με τρόπο που είχε εξοργίσει τον Παπαδιαμάντη.

Ο Βάρναλης έχει γράψει κι άλλα διηγήματα «εις ύφος Παπαδιαμάντη», αλλά τούτο εδώ έχει το μοναδικό γνώρισμα ότι παρουσιάζει ως ήρωα και τον ίδιο τον κυρ Αλέξανδρο. Εκτός αυτού, ο προσεκτικός αναγνώστης θα δει μέσα στο κείμενο ξεσηκωμένες αυτούσιες φράσεις από διηγήματα του Παπαδιαμάντη και θα ευφρανθεί με λέξεις παπαδιαμαντικές. Πήρα το κείμενο από την έκδοση του Κέδρου «Πεζός Λόγος» κι έβγαλα τα αλεξαντριανά σημαδάκια. Αγνοώ αν το «Καλοκαιρής» (το παπαδιαμαντικώς σωστό είναι Καλοσκαιρής) είναι λάθος του τυπογράφου ή αβλεψία τού Βάρναλη.

Ο ουρανός έβρεχε διαρκώς λεπτόν νερόχιονον, ο γραίος αδιάκοπος εφύσα και ήτο ψύχος και χειμών τας παραμονάς των Χριστουγέννων του έτους…

Ο κυρ Αλέξανδρος είχε νηστεύσει ανελλιπώς ολόκληρον το Σαρανταήμερον και είχεν εξομολογηθεί τα κρίματά του (Παπά-Δημήτρη το χέρι σου φιλώ!). Και αφού εγκαίρως παρέδωσε το χριστουγεννιάτικον διήγημά του εις την “Ακρόπολιν” και διέθεσεν ολόκληρον την γλίσχρον αντιμισθίαν του προς πληρωμήν του ενοικίου και των ολίγων χρεών του, γέρων ήδη κεκμηκώς υπό των ετών και της νηστείας, αποφεύγων πάντοτε την πολυάσχολον τύρβην, αλλά φιλακόλουθος πιστός, έψαλεν, ως συνήθως, με την βραχνήν και σπασμένην φωνήν του, πλήρη όμως ενθέου πάθους, ως αριστερός ψάλτης, εις το παρεκκλήσιον του Αγίου Ελισσαίου τας Μεγάλας Ώρας, σχεδόν από στήθους, και ότε επανήλθεν εις το πτωχικόν του δωμάτιον, δεν είχεν ακόμη φέξει!

Ο αντίκτυπος του νου: Κέρκυρα 1891

Το διήγημα «Ο αντίκτυπος του νου» θεωρείται το τελευταίο διήγημα που έγραψε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Το μισό διήγημα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Χαραυγή» της Μυτιλήνης (που ακόμα βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία) στις 15 Δεκεμβρίου 1910. Ο Παπαδιαμάντης αρρώστησε και πέθανε στις 3 Ιανουαρίου 1911 χωρίς να έχει στείλει στο περιοδικό το άλλο μισό. Μερικά χρόνια αργότερα, ο Κ. Φαλτάιτς επισκέφθηκε τη Σκιάθο, βρήκε τις αδελφές του Παπαδιαμάντη και μαζί με άλλα χαρτιά που του έδωσαν ήταν και το χειρόγραφο με τη συνέχεια του διηγήματος (αν και το τέλος έλειπε). Το διήγημα ολοκληρωμένο δημοσιεύτηκε το 1929 στο Μπουκέτο.

 

Στο διήγημά του «Ο αντίκτυπος του νου», ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης παρουσιάζει μια παρέα φτωχογλεντζέδων που κάνουν «σπονδάς εις τον Βάκχον» «εις του Καρμάνη το μπακάλικον». Οι πιο αχώριστοι της παρέας είναι τρεις, ο σιτσιλιάνος Αντώνιος Αλμπέργος από την Κατάνια, ο Σαββατίνος Λευί ή Σάλβος, εβραίος από την Κέρκυρα, και ο Λύσανδρος Παπαδιονύσης, «ένας από τους δικούς μας» και ολοφάνερο άλτερ έγκο του Παπαδιαμάντη. «Τρεις άνθρωποι, τρεις φυλαί, τρία θρησκεύματα, ως κοινόν γνώρισμα είχον μεγάλην κλίσιν εις τα γιουβέτσια, τα οποία παρήγγελλον εις τον γειτονικόν φούρνον, με μακαρόνια πολύ χονδρά, ραβδωτά, τα οποία τινές ονομάζουσι, δεν ηξεύρω διατί, σέλινα». Στην παρέα προστίθεται κι ένας γέρος ιταλοκερκυραίος, ο μπαρμπα-Νιόνιος ο Πούπης, ο οποίος σιγά-σιγά πιάνει μεγάλες φιλίες με τον Σάλβο τον εβραίο.

Μαζύ έτρωγαν, μαζύ έπιναν, μέ τον Σάλβον. Ποτέ δεν τα είχαν τόσον καλά… Αίφνης ένα πρωί, κατά Μάρτιον μήνα, ενώ επλησίαζε το Πάσχα, έρχεται από την Κέρκυραν είδησις, και την ανέγραφον όλ’ αι εφημερίδες, ότι οι εκεί Εβραίοι ήρπασαν μικράν κορασίδα χριστιανήν, και τήν έσφαξαν· της έπιαν το αίμα!…

Εναντίον της κοινωνικής αθλιότητος και της βλακείας που μας περικυκλώνει

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στη χτεσινή κυριακάτικη Αυγή (18.10.2009) με υπότιτλο “Ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης και το κομμουνιστικό κίνημα: ένα άγνωστο ντοκουμέντο”. Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές, μόνο με προσθήκη δύο λινκ.

Ο Λαπαθιώτης σε σκίτσο του Αντώνη Πρωτοπάτση

Τα τελευταία χρόνια έχει αναζωπυρωθεί το ενδιαφέρον για τον “καταραμένο” ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, με επανεκδόσεις του ποιητικού του έργου, δεκάδες μελοποιήσεις ποιημάτων του (ο ερευνητής Β. Ψαραδάκης έχει καταμετρήσει 54 μελοποιήσεις!), με αρκετά βιβλία και μία ταινία αφιερωμένα στη ζωή του, στο “έμψυχο ποίημα” του Λαπαθιώτη. Το αξιοπερίεργο είναι ότι αυτό γίνεται ενώ έχουν φύγει από τη ζωή όσοι γνώρισαν προσωπικά τον ποιητή· δηλαδή, φορείς της ανακάλυψης του Λαπαθιώτη είναι κατά κύριο λόγο νεότεροι μελετητές, που γεννήθηκαν μετά την αυτοκτονία του τον Γενάρη του 1944.

Μια παράμετρος που προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι η σχέση του Λαπαθιώτη με το κομμουνιστικό κίνημα. Σύμφωνα με τις περισσότερες βιογραφίες του, ο Λαπαθιώτης, αρχικά ένθερμος βενιζελικός (συμμετείχε, όπως και ο πατέρας του συνταγματάρχης Λεων. Λαπαθιώτης, στο κίνημα της Εθνικής Άμυνας), βαθμιαία προσέγγισε τους κομμουνιστές στα μέσα της δεκαετίας του 1920· πολλοί αναφέρουν ως πρώτη εκδήλωση αυτής της προσέγγισης την ανοιχτή επιστολή που δημοσιεύει ο Λαπαθιώτης στον Ριζοσπάστη τον Αύγουστο του 1927,  και με την οποία ζητεί από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών να τον διαγράψει από το ορθόδοξο ποίμνιο. Στη συνέχεια, το 1929, ο Λαπαθιώτης ήρθε σε οξύτατη σύγκρουση (μέσα από τις στήλες του λαϊκού Μπουκέτου) με τον φίλο του Χ. Παπαντωνίου, με αφορμή μια περιφρονητική φράση του τελευταίου για τον κομμουνισμό και για τα έργα του κομμουνιστή συγγραφέα Κ. Παρορίτη. Το 1932 ο Λαπαθιώτης δημοσιεύει στο αριστερό περιοδικό Νέοι Πρωτοπόροι το πεζό τραγούδι “Τραγούδι για το ξύπνημα του προλεταριάτου“. Τέλος, το 1943, σύμφωνα με πληροφορίες που πρώτος ο Τάσος Βουρνάς κατέθεσε προδικτατορικά στην Αυγή, ο Λαπαθιώτης συνδέθηκε με τους αντάρτες του εφεδρικού ΕΛΑΣ και τους χάρισε τα όπλα του πατέρα του.

Η συμπάθειά του προς τον κομμουνισμό φαίνεται και σε πολλούς στοχασμούς που κατέγραφε κατά καιρούς και που έχουν βρεθεί στα χαρτιά του, όπως: “Η κομμουνιστική κοινωνία είναι το τελευταίο ατού της ταλαιπωρημένης ανθρωπότητας. Αν αποτύχει και σ’ αυτό, δεν της μένει παρά να επιστρέψει στο σκοτάδι και την αποκτήνωση” (γράφτηκε στις 23.11.1932).

Ύπαρξε ο Ιησούς; Μια (χαμένη;) εργασία του νεαρού Μπελογιάννη

Όταν έβαλα το “δύσκολο κουίζ”, δεν φανταζόμουν πως θα το λύνατε μέσα σε λίγες ώρες, αλλά η συλλογική σοφία των φίλων του ιστολογίου είναι ως φαίνεται ακαταμάχητη -βοήθησαν βέβαια και τα στοιχεία που έδινα, διότι χάρη στη Βικιπαίδεια είναι πανεύκολο να βρεις ποιοι επιφανείς γεννήθηκαν τις χρονιές εκείνες και έζησαν τόσα ή τόσα χρόνια. Στο επόμενο κουίζ θα δώσω άλλου είδους στοιχεία, αν και καθόλου βέβαιος δεν είμαι πως θα σας δυσκολέψω περισσότερο.

Όπως σωστά μάντεψε πρώτα ο tsatsar (ο οποίος να συνεννοηθεί με τη γραμματεία του ιστολογίου για τα πλούσια δώρα, βίρτσουαλ βεβαίως), ο συντάκτης της εργασίας ήταν ο Νίκος Μπελογιάννης. Το περιοδικό στο οποίο στάλθηκε η εργασία ήταν οι “Νέοι πρωτοπόροι“, ένα λογοτεχνικό περιοδικό που εκδιδόταν από λογοτέχνες προσκείμενους στο ΚΚΕ.

Μια από τις μόνιμες στήλες του περιοδικού αυτού ήταν, όπως βλέπετε αριστερά, η “Κριτική της συνεργασίας που πήραμε”. Οι περισσότερες συνεργασίες, βέβαια, ήταν ποιήματα και διηγήματα και ο κριτής του περιοδικού, αν ήταν ένας, ήταν αρκετά αυστηρός και σε θέματα ιδεολογίας και σε θέματα μαστοριάς. Άλλους επικρίνει για ιδεολογικές αδυναμίες και σε άλλους λέει πως το διήγημά τους στέκει ιδεολογικά αλλά είναι προκήρυξη και όχι λογοτεχνικό έργο. Μερικούς ενθαρρύνει να γράψουν ρεπορτάζ και όχι λογοτεχνία, ενώ σε κάποιους άτυχους κόβει απερίφραστα κάθε ελπίδα! Ακόμα και όσους επαινεί, τους κάνει υποδείξεις για βελτίωση. Δεν αποκλείεται ο άτεγκτος αλλά εύστοχος αυτός κριτής να ήταν η Γαλάτεια Καζαντζάκη, η αρχισυντάκτρια του περιοδικού, αλλά αυτό είναι δικιά μου εικασία που τη λέω έτσι κουτουρού. Όποιος ξέρει, ας πει.

Παθανάρες, Όσιαν, Σλαβέικοφ: ανύπαρκτοι δημιουργοί

Το 1948, ο νεαρός ποιητής Τάσος Παππάς (1921-2001) παρουσίασε την ποιητική συλλογή «Τα τραγούδια του Παθανάρες», ποιήματα ενός Μεξικάνου ποιητή που τα είχε ο ίδιος μεταφράσει από τα ισπανικά. Τα ποιήματα έκαναν αίσθηση στη φιλολογική κοινότητα με τη δύναμη και τον εξωτισμό τους (λιγάκι σαν Καββαδίας με σομπρέρο), και άρεσαν πολύ. Λίγο αργότερα όμως μαθεύτηκε ότι επρόκειτο για φιλολογική “απάτη”, ότι Παθανάρες δεν υπήρξε ποτέ και ότι τα ποιήματα τα είχε γράψει ο ίδιος ο Παππάς. Στο «Ποιείν», μάλιστα, η Σοφία Κολοτούρου λέει ότι μόλις μαθεύτηκε το τέχνασμα του Παππά, οι κριτικοί ψυχράνθηκαν και αγνόησαν τον ποιητή, ο οποίος έτσι έμεινε παραγνωρισμένος.

Ο Παππάς δεν ήταν ο πρώτος διδάξας. Πρέπει να υπάρχουν δεκάδες περιπτώσεις που ένας συγγραφέας κρύβεται και παρουσιάζει κάποιον άλλον, ένα ανύπαρκτο πρόσωπο, ως δημιουργό του έργου του. Προσοχή, δεν εννοούμε εδώ την ψευδωνυμία (που, παρεμπιπτόντως, ενώ ήταν πολύ διαδεδομένη παλιότερα, τώρα έχει πια σχεδόν εξαφανιστεί σαν φαινόμενο). Ο Οδυσσέας Αλεπουδέλης επέλεξε να χρησιμοποιήσει το ψευδώνυμο Ελύτης, αλλά δεν αποποιήθηκε ποτέ την πατρότητα των κειμένων του Ελύτη. Υπάρχει διαφορά. Ο Παππάς αποποιείται την πατρότητα του έργου του, τη μεταβιβάζει στον ανύπαρκτο, μακρινό Μεξικάνο ποιητή Παθανάρες, διατηρώντας την πολύ πιο ταπεινή ιδιότητα του μεταφραστή.

Η ανταρσία του Μπάουντι και άλλα αναγνώσματα

Οι στασιαστές αφήνουν μεσοπέλαγα τον Μπλάι και τους πιστούς σ' αυτόν ναύτες. Πίνακας του Ρόμπερτ Ντοντ.

Δεν έχω βέβαια σκοπό να παρουσιάσω εδώ κάτι τόσο γνωστό όσο η ανταρσία του Μπάουντι, μια ιστορία που έχει γίνει κατ’ επανάληψη ταινία και για την οποία η Βικιπαίδεια έχει άφθονο υλικό. Ό,τι και να έλεγα εγώ θα ήταν φτωχό. Όμως, μια και κάθε Κυριακή το έχω καθιερωμένο ν’ ανακοινώνω εδώ τα λογοτεχνικά κείμενα που ανέβασα μέσα στη βδομάδα στον ιστότοπό μου,  έτσι για να τα διαφημίσω λίγο περισσότερο, δανείζομαι τον τίτλο από το Μπάουντι, τον τίτλο και την εικόνα που βάζω εδώ αριστερά.

Βλέπετε, ένα από τα δύο εκτενή κείμενα που ανέβασα χτες είναι ακριβώς η εξιστόρηση της ανταρσίας του Μπάουντι, από τον Φώτη Κόντογλου, σε χυμώδη αν και πολιτικώς απρεπή δημοτική. Η πρώτη παράγραφος:

Το «Μπάουντυ» τ’ αρμάτωσε η εγγλέζικη κυβέρνηση στα 1787, για να κουβαλήσει κάμποσα δέντρα από κείνα που τα λένε ψωμόδεντρα από το νησί του Ταϊτί στις Αντίλλες, για να θρέφουνται οι σκλάβοι αραπάδες που δουλεύανε στους άσπρους. Ο καπετάνιος λεγότανε Μπλάι, θαλασσινός άξιος, που ‘χε ταξιδέψει με τον ξακουσμένον καπετάν Κουκ.

Γιάννης Ρίτσος: Σούρουπο στη συνοικία και άλλα αθησαύριστα (;) πεζά

Σούρουπο στη συνοικία και άλλα αθησαύριστα (;) πεζά του Γιάννη Ρίτσου από τα «Ελεύθερα Γράμματα»

 Διαβάζοντας το καινούργιο και πραγματικά απολαυστικό σημείωμα του φίλτατου Allu Fun Marx για κάποια άγνωστα ελαφρά τραγούδια σε στίχους Γιάννη Ρίτσου, πληροφορήθηκα ότι υπάρχει μια ευρύτερη κίνηση ιστολόγων, με πρωτοβουλία της παλιάς φίλης Αγγελικής Κώττη, να τιμηθεί την Πρωτομαγιά σε όσο το δυνατόν περισσότερα ιστολόγια ο Γιάννης Ρίτσος, μια που φέτος κλείνουν 100 χρόνια από τη γέννησή του και καθώς αύριο είναι Πρωτομαγιά, η μέρα την οποία ο ίδιος ο Ρίτσος είχε συμβολικά επιλέξει να κρατήσει ως ημέρα της γέννησής του.

 Είμαι βέβαιος πως θα υπάρξουν εξαιρετικά αφιερώματα σε πολλά ιστολόγια. Θα ήθελα να συμβάλω σε αυτή τη θαυμάσια πρωτοβουλία παρουσιάζοντας ορισμένα πεζά του Γιάννη Ρίτσου, διηγήματα ή χρονογραφήματα θα μπορούσαμε να τα πούμε, που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα». Θυμίζω ότι το αριστερό φιλολογικό περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα» με διευθυντή τον Δ. Φωτιάδη εκδόθηκε στην Αθήνα τον Μάιο του 1945 και κυκλοφόρησε, με διακοπές, έως το 1951.

 Πρόκειται για σύντομα πεζά, που δίνουν εικόνες από τα δυο πρώτα αβέβαια μεταπολεμικά χρόνια, μετά τη Βάρκιζα και πριν από τον Εμφύλιο. Τα χαρακτηρίζω αθησαύριστα με ερωτηματικό, επειδή βέβαια τα Ελεύθερα Γράμματα δεν είναι και πολύ σπάνιο περιοδικό, αλλά δεν είμαι βέβαιος αν έχουν συμπεριληφθεί στη βιβλιογραφία του Ρίτσου. Κάποια από αυτά αναδημοσιεύτηκαν σε ανθολογίες αργότερα και πιο πρόσφατα στην εφημ. Ριζοσπάστης.

 Τα πρώτα πεζά δημοσιεύτηκαν στο δεύτερο, το τέταρτο, το έβδομο και το ένατο τεύχος του περιοδικού, δηλαδή με εντυπωσιακή πυκνότητα. Όλα δημοσιεύονται είτε στην πρώτη είτε στην τελευταία σελίδα του περιοδικού, δηλαδή στις πιο προβεβλημένες. Στο δέκατο τεύχος δημοσιεύεται το ποίημα «Γράμμα στη Γαλλία». Στη συνέχεια, οι συνεργασίες του ποιητή με το περιοδικό αραιώνουν κάπως: έως το τέλος του 1945 θα δημοσιεύσει ακόμη άλλο ένα πεζό, με τίτλο «Το δικό μας χαμόγελο», στο τεύχος αρ. 19 του περιοδικού, μια συνέντευξη-συζήτηση και ένα μικρό απόσπασμα της «Ρωμιοσύνης». Δύο ακόμα σύντομα πεζά δημοσιεύει στους πρώτους μήνες του 1946. Οι επόμενες συνεργασίες του Ρίτσου με το περιοδικό, που δεν είναι και πολλές, αφορούν γνωστά έργα του.

Το Λουλούδι της φωτιάς: ένα ‘διπλό’ διήγημα του Μυριβήλη

Ο Στρατής Μυριβήλης, γεννημένος το 1890 στη Συκαμιά της Λέσβου, στρατεύθηκε εθελοντής το 1912 και πολέμησε στους βαλκανικούς πολέμους και στη συνέχεια στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και στη Μικρασιατική εκστρατεία. Από τις πολεμικές εμπειρίες του εμπνεύστηκε το αριστούργημά του, τη Ζωή εν τάφω, που χωρίς υπερβολή τον τοποθετεί ανάμεσα στους κορυφαίους αντιμιλιταριστές λογοτέχνες της Ευρώπης. Έχει γράψει όμως και άλλα πολεμικά (ή αντιπολεμικά) έργα, ανάμεσα στα οποία και το Λουλούδι της φωτιάς, που θα μας απασχολήσει σ’ αυτό το σημείωμα.

Γιατί το αποκαλώ διπλό διήγημα; Γιατί έχει δημοσιευτεί δυο φορές, με άλλο τίτλο την πρώτη φορά, και με αρκετές διαφορές ανάμεσά τους. Για όσους βιάζονται, να πω ότι η δεύτερη μορφή του διηγήματος είναι εκτενέστερη κατά 60%. Προσθέτει εκτενή εισαγωγή κι επίλογο, έχει κάποιες δευτερεύουσες διαφορές σε σχέση με την πρώτη, δεν παραλείπει τις ωμές περιγραφές και τα φονικά, αλλά ενώ στην πρώτη μορφή οι φαντάροι βιάζουν τις κοπέλες, στη δεύτερη μορφή η εμφάνιση ενός λοχαγού αποτρέπει την ατίμωση.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Το 1928 ο Μυριβήλης εκδίδει, στη Μυτιλήνη, τη συλλογή «Διηγήματα». Η συλλογή έχει πέντε διηγήματα: Πόλεμος. Οι χωρατατζήδες. Θυσία στον ήλιο. Το Βγενάκι. Οι δυο κάλπηδες. Το πρώτο διήγημα, «Πόλεμος» είναι και το εκτενέστερο και το πιο δυνατό. Ύστερα από 24 χρόνια, το 1952, εκδίδεται η συλλογή διηγημάτων του Μυριβήλη «Το κόκκινο βιβλίο». Το πρώτο διήγημα του βιβλίου λέγεται «Το λουλούδι της φωτιάς». Είναι ο «Πόλεμος», σε ξαναδουλεμένη και επαυξημένη μορφή.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Μυριβήλης ξαναδουλεύει εκδομένο κείμενό του. Χαρακτηριστικά, η Ζωή εν τάφω στη σημερινή της οριστική μορφή, έχει υπερδιπλάσια έκταση από την αρχική (έκδοση Μυτιλήνης 1924). Κάποιοι Μυτιληνιοί λόγιοι λένε χαριτολογώντας ότι στις επόμενες εκδόσεις ο Μυριβήλης «πρόσθεσε δύο επίθετα μπροστά από κάθε ουσιαστικό» και γι’ αυτό αυξήθηκε η έκταση του έργου, αλλ’ αυτό είναι υπερβολή και ίσως άδικη. Έχουν προστεθεί πολλά εντελώς νέα κεφάλαια, είναι όμως αλήθεια ότι το έργο έχει γίνει φλύαρο σε κάποια σημεία. Τέλος πάντων, στην πρώτη μορφή η Ζωή εν τάφω είναι περισσότερο μια μαρτυρία, στην οριστική είναι λογοτέχνημα· αλλά το θέμα μας είναι ο Πόλεμος και πώς μετατράπηκε στο Λουλούδι της φωτιάς.

Για όσους θέλουν να διαβάσουν τα δυο διηγήματα, έχω ήδη ανεβάσει στα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ και τον Πόλεμο και το Λουλούδι της φωτιάς, φυσικά χάρη στην πολύτιμη βοήθεια των φίλων που έκαναν την ψηφιοποίηση των κειμένων. Προχωράω τώρα σε αναλυτική σύγκριση.

Χαρακτικό του Ε. Σπυρίδωνος από την έκδοση της Εστίας ("Το κόκκινο βιβλίο", διήγημα Το λουλούδι της φωτιάς)

Και ξεκινάμε με σύντομη περίληψη της υπόθεσης του Πολέμου, δηλ. της πρώτης μορφής: Ο αφηγητής είναι εικοσάχρονος εθελοντής στον πρώτο βαλκανικό πόλεμο, στην 5η Μεραρχία. Δέχονται αιφνιδιαστική επίθεση από τον εχθρό και στην πανικόβλητη υποχώρησή τους περνάνε μέσα από τα Σταροχώρια. Οι χωριάτες επιτίθενται στους στρατιώτες, σκοτώνουν και βασανίζουν απάνθρωπα πολλούς. Όμως η 5η Μεραρχία ανασυντάσσεται, ανακαταλαμβάνει τα Σταροχώρια κι ο αρχιστράτηγος, ο γιος του Βασιλιά, διατάζει σκληρά αντίποινα: να εκτελεστούν όλοι οι ενήλικοι άντρες και να καούν τα χωριά. Η διμοιρία του αφηγητή εφαρμόζει τα αντίποινα. Φτάνουν σε ένα ξεμοναχιασμένο εξοχικό αρχοντόσπιτο, όπου βρίσκουν σε μια αποθήκη μια οικογένεια Τούρκων και μέσα στο σπίτι έναν επιβλητικό γέρο και, καλά κρυμμένες, τις δυο κόρες του. Ο γέρος Τούρκος παρακαλεί τους στρατιώτες να μη στείλουν τις κόρες του στο τζαμί, όπου πρέπει να συγκεντρωθούν τα γυναικόπαιδα, αλλά να περιμένουν να ξημερώσει. Περιμένοντας να ξημερώσει, οι δυο κοπέλες φιλοξενούν πλουσιοπάροχα τους καταπονημένους στρατιώτες, σερβίροντάς τους όλα τα καλά. Κάποια στιγμή, ένας εθελοντής φαντάρος από την Πόλη, πάει να βάλει χέρι σε μια κοπέλα, αλλά ο αφηγητής και ο φίλος του ο Μύρωνας τον εμποδίζουν. Όμως σε λίγο καταφθάνει στο σπίτι ο ανθυπασπιστής Τζουμέρκας και ο συσχετισμός των δυνάμεων αλλάζει: ο ανθυπασπιστής διατάζει τις κοπέλες να χορέψουν τσιφτετέλι, παρά τις αντιρρήσεις του αφηγητή και του Μύρωνα· ο εθελοντής από την Πόλη παίζει σ’ ένα αυτοσχέδιο ταμπούρλο τον σκοπό, οι φαντάροι δένουν τον γέρο πατέρα, οι κοπέλες θέλοντας και μη χορεύουν, και όταν πια οι ορμές έχουν ανάψει, σχεδόν αναπόφευκτα, ο ανθυπασπιστής παίρνει παράμερα τη μία κοπέλα και παραδίνει την άλλη να τη βιάσουν ομαδικά οι άλλοι φαντάροι. Την άλλη μέρα γίνεται η εκτέλεση των αντρών του χωριού· η τύχη το φέρνει και ο αφηγητής βρίσκεται στο απόσπασμα που εκτελεί τον γέρο πατέρα των κοριτσιών και η γαλάζια του ματιά μένει αποτυπωμένη στη μνήμη του για πάντα.

Η μυστηριώδης σείρπη

Εντάξει, τον τίτλο τον έβαλα για φιγούρα και για ν’ αποφύγω το πολυκαιρισμένο “6 ή 8 ή 10διηγήματα για την Κυριακή” που βάζω συνήθως τα πρωινά της Κυριακής όταν παρουσιάζω τα λογοτεχνικά έργα που έχουν ανέβει μεσοβδόμαδα στα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ. Όσο για τη σείρπη, αν με ρωτήσετε δεν ξέρω τι είναι’ κάτι το σηροτροφικό μάλλον. Θα τη δούμε στο τέλος του σημειώματος, κι αν ξέρετε τι σημαίνει πείτε μου κι εμένα.

Λοιπόν. για τη σημερινή μέρα σας προτείνω να διαβάσετε μερικά εκλεκτά διηγήματα. Πρώτα όμως, πεταχτείτε σας παρακαλώ μέχρι το περίπτερο της γωνίας να αγοράσετε την κυριακάτικη Αυγή, όπου ανάμεσα σε άφθονη εκλεκτή ύλη υπάρχει και ένα σημείωμα δικό μου για τις κουκούλες από γλωσσική άποψη. Θα το συζητήσουμε κι εδώ, αλλά όχι σήμερα.

Τα διηγήματα που ανέβηκαν τις τελευταίες μέρες στα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ, είναι:

Κενές ώρες, της Έλλης Αλεξίου και Degradés, της ίδιας, και τα δυο από το βιβλίο “Υπολείμματα επαγγέλματος”. Οι εκπαιδευτικοί θα βρουν ενδιαφέροντα τα διηγήματα, θαρρώ.

Μια φιλολογική φάρσα πριν από 80 χρόνια

Το 1928, το νεαρό (τότε) λογοτεχνικό περιοδικό “Νέα Εστία” κυκλοφορεί με πρωτοσέλιδο εκτενές απόσπασμα από την Οδύσσεια του Νίκου Καζαντζάκη. Δεν εννοώ τη μετάφραση του ομηρικού έπους, αλλά την επική σύνθεση που έγραψε ο Καζαντζάκης και “συνεχίζει” την αφήγηση εκεί που την άφησε ο Όμηρος. Το ποίημα αυτό, ίσως και λόγω της έκτασής του (33.333 στίχοι!) αλλά και του στρυφνού 17σύλλαβου στίχου του, είναι από τα πιο αδικημένα της γραμματείας μας. Ο Καζαντζάκης είχε αρχίσει να το γράφει από το 1925 και είχε ήδη δημοσιεύσει κάμποσα αποσπάσματα σε περιοδικά (50, 100 ή περισσότερους στίχους).

Το περιοδικό σημειώνει σε υποσημείωση ότι το κομμάτι το έστειλε ο ποιητής στη Νέα Εστία “που η συμβολή της στη Νεοελληνική Φιλολογία είναι σοβαρή κι αξιοπρόσεχτη” προσθέτοντας: “Ας θεωρηθεί κι ως απάντηση δική μου στην πολεμική κάποιας στείρας, αρνητικής κριτικής”.

Το απόσπασμα ξεκινάει ως εξής:

Μα ξάφνου ξέσπασε σφοδρή μια ανεμική, του σούρπου η στρίγγλα,
στην ερημιά’ και λέει φρικιάζοντας ο λόγγος του βαράγκου:
“Δώθε το κούφιο σκέλεθρο μολύβηνε και με σγουλίζει,
τι πεια το κάμα δε γροικάω να καψαλιάζει τις κορφές μου,
μα τα ριζάκουλά μου, σαν οχιές φριχτές, παγροκομένες,
βαθειά μαρμάζουν άβουλα’ κι ως στυλαφτιάστηκα μού εκάστη
πως κιόλας ούρια χούμηξαν τα ανεμοαγκάστρωτα τα νέφη
και τ’ άντερά τους γρούζουν. Ω Θεοί, γιατί χολιάσατε ούλοι;”
Κι ο βαθύς βάραγκας, αγέρωχος, το λόγγο αντροκαλιέται:
“Ώχου αδερφέ! κι αν σ’ έχω αυτού βαρδιάτορα, δε μου κοστίζει
ξέγδαρμα, κι αν ήταν μπορετό, νεροποντής να σ’ απολάψω.
Και, μα το Θεό, τα σάπια ξύλα σου λιπαίνουν την κοιλιά μου”.

Η “Νέα Γενιά”, το περιοδικό της ΕΠΟΝ

Το Σάββατο ή την Κυριακή ανεβάζω λογοτεχνικά έργα, όμως αύριο αξημέρωτα θα φύγω και θα λείψω ως την Κυριακή το βράδυ,  οπότε το καθιερωμένο λογοτεχνικό το βάζω αποβραδίς.

Εξώφυλλο του τεύχους 57 (20 Σεπτ. 1945)

Το περιοδικό Νέα Γενιά ήταν το όργανο της ΕΠΟΝ και έβγαινε παράνομο επί κατοχής και στη συνέχεια νόμιμο έως τον Οκτώβρη του 1947 που η ΕΠΟΝ κηρύχτηκε παράνομη. Τα τελευταία χρόνια έχουν επανεκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Σύγχρονη Εποχή, με πρωτοβουλία της ΚΝΕ, δυο τόμοι με τεύχη του περιοδικού. Στις σελίδες μου παρουσιάζω μια ανθολογία λογοτεχνικών κειμένων από το περιοδικό αυτό (δεν έχει ολοκληρωθεί).

Πρώτα όμως, θέλω να παραθέσω μερικά λόγια που είχε γράψει ο αείμνηστος Νίκος Καραντηνός, αρχισυντάκτης του περιοδικού, με την ευκαιρία της έκδοσης του πρώτου τόμου, μια και αποτελούν εξαιρετικά καλή σύνοψη της διαδρομής του περιοδικού:

Ένα μήνα μετά την ίδρυση της ΕΠΟΝ, στις 23 Φλε­βάρη 1943, κυκλοφόρησε το πρώτο φύλλο της μικρής παράνομης εφημεριδούλας Νέα Γενιά. Από το χωμένο στα έγκατα της γης παράνομο τυπογραφείο, δουλεμένο από την ηρωική Ηλέκτρα Αποστόλου που την εποχή εκείνη ήταν μέλος του Γραφείου του ΚΣ της ΕΠΟΝ. Το κύριο άρθρο ανα­φέρεται στο 1821 και καλεί τη νέα γενιά να τιμή­σει τους ήρωες του. Στο φύλλο αυτό δημοσιεύε­ται η σύνθεση του ζωγράφου Ηλία Φέρτη.

Η Νέα Γενιά είχε την τύχη να ξεκινήσει με την πνοή της ηρωικής Ηλέκτρας (οι ΕΠΟΝίτες την ξέ­ραμε με το ψευδώνυμο «Στάσα»). Ενα χρόνο αρ­γότερα θα έπεφτε στα χέρια των δολοφόνων της ασφάλειας (Λάμπρου – Παρθενίου – Πλυτζανόπουλου) και θα μαρτυρούσε, στο άντρο της Γενι­κής Ασφάλειας στην οδό Ελπίδος, τον Ιούλιο του 1944.

Στη συντακτική επιτροπή μετείχαν: η Μαρία Σβώλου, η Ρόζα Ιμβριώτη, ο Κώστας Σωτηρίου και ο Σταύρος Ζορμπαλάς (Λάμπης) που έγινε αργό­τερα υπεύθυνος του περιοδικού. Λίγο αργότερα στη συντακτική επιτροπή μπήκαν οι ΕΠΟΝίτες Νί­κος Καραντηνός και Νίκος Γιαναράς.

Ας δούμε όμως τώρα τη Νέα Γενιά στη διαδι­κασία της έκδοσης, στα χρόνια που παίρνει σχήμα περιοδικού, από το Νοέμβρη του 1944 μέχρι το τε­λευταίο τεύχος, τον Οκτώβρη του 1947.

Πανάκεια: Μια λέξη κι ένα βιβλίο

Πανάκεια είναι το φάρμακο που υποτίθεται πως θεραπεύει όλες τις ασθένειες. Και επειδή τέτοιο φάρμακο δεν έχει βρεθεί, τη λέξη τη χρησιμοποιούμε μεταφορικά κυρίως, και σχεδόν πάντα με αρνητικό πρόσημο· εννοώ, σπάνια θα πει κάποιος θετικά ότι το τάδε είναι πανάκεια για όλα τα προβλήματα· τις περισσότερες φορές, δηλώνουμε ότι κάποιο πράγμα μπορεί μεν να είναι χρήσιμο, αλλά δεν είναι πανάκεια, δεν λύνει όλα τα προβλήματα. Έτσι, διαβάζουμε λογουχάρη ότι η τεχνολογία δεν είναι πανάκεια για την αντιμετώπιση της πείνας ή ότι το στεντ είναι μεν χρήσιμο εργαλείο στην καρδιολογία αλλά όχι και πανάκεια. Επίσης, οι πολιτικοί αρέσκονται να επικρίνουν τους αντιπάλους τους ότι κακώς θεώρησαν πανάκεια κάποιο μέτρο ή κάποια εξέλιξη.

Να πω την αμαρτία μου, επειδή στα φοιτητικά μου χρόνια άκουγα να πολυφοριέται η λέξη, την έχω ελαφρώς αντιπαθήσει· παλιά, όταν κάποιος έλεγε ότι το τάδε «δεν είναι πανάκεια», έλεγα από μέσα μου «δεν είναι πανάκια, είναι πετσετάκια». Αλλά πλατειάζω. Καλύτερα να δούμε την ιστορία της λέξης. Η λέξη δεν είναι γαλαζοαίματη αρχαία, ας πούμε ομηρική, βλέπετε εμείς οι τρισχιλιετείς τέτοιες αγαπάμε, είναι μάλλον ελληνιστική, αν και η Πανάκεια ήταν θεά της αρχαίας θρησκείας, κόρη του Ασκληπιού. Η αρχαιότερη εμφάνιση της λέξης, στον Πλούτο του Αριστοφάνη, στη θεά αναφέρεται. Ετυμολογείται από το παν + άκος, που θα πει θεραπεία. Θεραπεία των πάντων, δηλαδή. Αυτό το άκος το βρίσκουμε σε κάμποσες αρχαίες σύνθετες λέξεις, από τις οποίες στη νεότερη γλώσσα χρησιμοποιείται μόνο η ανήκεστος βλάβη, με την οποία αποφεύγουν τη φυλακή οι γηραιοί πραξικοπηματίες (το άλφα έγινε ήτα στη σύνθεση για να μη μας μαλώσει ο Βακερνάγκελ). Σπεύδω να διευκρινίσω ότι το -άκος του επωνύμου μου δεν έχει καμιά σχέση με το άκος της πανάκειας.

Δεκατρία και έξι για την Κυριακή

Εικόνα που κοσμεί το πεζό του Στρ. Τσίρκα

Όπως κάθε Σάββατο ή Κυριακή, συγκεντρώνω σ’ αυτό το σημείωμα συνδέσμους προς τα λογοτεχνικά κείμενα που ανέβασα μέσα στην προηγούμενη εβδομάδα στα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ. Λέω “Δεκατρία και έξι” διότι παρουσιάζω σήμερα δεκατρία διηγήματα και έξι χρονογραφήματα της Μέλπως Αξιώτη από τα Ελεύθερα Γράμματα. Βέβαια, κι από τα δεκατρία διηγήματα το ένα είναι συνέχεια μυθιστορήματος, οπότε θα έπρεπε να γράψω “δώδεκα και ένα και έξι”, αλλά μου φάνηκε εξεζητημένο. Στην παρτίδα αυτή έχω μερικά πολύ γνωστά ονόματα, αλλά πιστεύω πως όλα τα πεζά αξίζουν την προσοχή. Ας πούμε, εντελώς άγνωστος πρέπει να είναι ο Κίμωνας Λώλος, ο οποίος μετανάστευσε στην Αμερική στα τέλη της δεκαετίας του 1940 και έγραψε στα αγγλικά. Το διήγημά του το βρίσκω πολύ αξιόλογο.

Επίσης, μια παράκληση: στο διήγημα του Παπαπερικλή υπάρχει το εξής απόσπασμα, για ένα ρημαγμένο αγρόκτημα:

Το λιοτριβιό απόμεινε ρημάδι. Τα παραθύρια του κι οι πόρτες του μαύρα απ’ τις φλόγες που τα δαγκώσανε, σε κοιτούσανε σα μάτια τυφλού. Τα υπόστεγα της σταφίδας, οι τσιβιέρες, το μελισσαριό με τις ρημαγμένες κυψέλες, τα  γκρεμισμένα κοτέτσια κι οι αδειανοί απ’ τα ζωντανά τους στάβλοι δίναν την εικόνα της ερήμωσης.

Ξέρει κανείς τι είναι οι τσιβιέρες;

Τέλος πάντων, τα κείμενα για την Κυριακή σας είναι:

Γιάγκος Πιερίδης: Το καναρίνι κι εκείνος (από την ανθολογία αντιστασιακής πεζογραφίας)

Αλέξης Πανσέληνος: Το θαμμένο πηγάδι

Άγγελος Τερζάκης: Το Κατινάκι

Κίμωνας Λώλος: Χειμωνιάτικα σταφύλια

Μέλπω Αξιώτη: Έξι χρονογραφήματα από το περιοδικό Ελεύθερα Γράμματα

Τάκης Χατζηαναγνώστου: Οι καμπάνες

Ρίτα Μπούμη-Παπά: Λαθραίο ταξίδι

Νίκος Νικολαΐδης: Το στραβόξυλο, 4η συνέχεια

Δημήτρης Χατζής: ‘Ενα θύμα της Κατοχής

Δημήτρης Χατζής: Ανυπεράσπιστοι

Πάνος Σαμαράς: Νύχτα (από την ανθολογία αντιστασιακής πεζογραφίας)

Νίκος Παπαπερικλής: Παπαλεβέντενα

Στρατής Τσίρκας: Καιρός για ψάρεμα με καλάμι

Χρήστος Λεβάντας: Ο άνθρωπος που σήκωνε έναν πεθαμένο

Κυριακάτικα αναγνώσματα

Από την εικονογράφηση του διηγήματος Τουρκολίμανο στα Ελεύθερα Γράμματα

Κοντεύει να καθιερωθεί, το Σάββατο ή την Κυριακή να βάζω εδώ παραπομπές προς λογοτεχνικά κείμενα, που τα έχουν πληκτρολογήσει φίλοι και τα έχω αναρτήσει μέσα στη βδομάδα στον ιστότοπό μου, στην ενότητα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ. Βέβαια, πριν βυθιστείτε στην ανάγνωση τούτων εδώ των διηγημάτων, σας προτρέπω να πεταχτείτε μέχρι το περίπτερο της γωνίας και να πάρετε την Αυγή, που σήμερα βγαίνει ανανεωμένη και πανηγυρική, με πλούσια ύλη! Μεταξύ άλλων, έχω κι εγώ ένα σημείωμα για τις ιστορίες λέξεων, με θέμα…. αλλά, δεν το μαρτυράω, να πάτε να αγοράσετε την Αυγούλα, παρακαλώ!

Όσο για τα ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΖΙ, η σοδειά αυτής της εβδομάδας έχει τα εξής καλούδια:

Νίκος Νικολαΐδης: Το στραβόξυλο, συνέχεια 2η

Νίκος Νικολαΐδης: Το στραβόξυλο, συνέχεια 3η

Νίκος Παΐζης: Το μαγαζί

Ηλίας Βενέζης: Οι γλάροι

Ηλίας Βενέζης: Τουρκολίμανο

Θράσος Καστανάκης: Δέκα μέρες

Δημήτρης Χατζής: Σπασμένα φτερά

Ναπολέων Λαπαθιώτης: Ο καπετάν Φουρτούνας ο Λαμπής  (σε στυλ Παπαδιαμάντη)

Μαρία Σταθέα: Το άταχτο αστεράκι (απόσπασμα)

Βασίλης Λούλης: Λυσίκομος Εκάβη

Νίκος Καρύδης: Το αντικρινό παράθυρο

Ειρήνη Γαλανού: Αλκυόνα

Ι. Αγγέλου: Τα τρομπόνια

Κατά σύμπτωση, περισσότερα από τα μισά διηγήματα αυτής της φουρνιάς μιλάνε για λιμάνια, θάλασσες, ναυτικούς ή θαλασσοπούλια.