Ένα βροχερό ποίημα και μια απορία

Ακόμα δεν έχω βρει τυποποιημένη μέθοδο να υποβάλλω απορίες προς το εκλεκτό κοινό του ιστολογίου. Τούτην εδώ θα τη σερβίρω με συνοδεία ένα ποίημα εποχιακό, μια κι έξω βρέχει, ένα ποίημα χειμωνιάτικο, γραμμένο από τον παππού μου πριν από 73 χρόνια. Όμως, πρώτα η απορία ενός αγαπητού επισκέπτη.

Ακούστε το τραγούδι:

Εφτά γορίλες θα σου πω

Ο μέγιστος γάλλος τραγουδοποιός Ζορζ Μπρασένς (1921-1981) έχει γράψει πολλά τραγούδια που μεταφράστηκαν σε άλλες γλώσσες, είτε από ποιητές για να διαβαστούν είτε από ομοτέχνους του τραγουδοποιούς για να τραγουδηθούν. Ένα από αυτά είναι ο Γορίλας (Le gorille), τραγούδι που υπάρχει στον πρώτο δίσκο του Μπρασένς (La mauvaise reputation, 1953) αλλά είχε γραφτεί τουλάχιστον πέντε χρόνια νωρίτερα. Μια διασκεδαστική ιστορία που όμως λειτούργησε και σαν καταδίκη της θανατικής ποινής (που τότε ίσχυε και εφαρμοζόταν στη Γαλλία), το τραγούδι κρίθηκε άσεμνο και απαγορεύτηκε αμέσως από τους γαλλικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς για κάμποσα χρόνια.

Εδώ βλέπουμε μια ζωντανή εκτέλεση από τον Μπρασένς, πολλά χρόνια αργότερα:

Πολλά και διάφορα μιας συννεφιασμένης Κυριακής

Κι ενώ ο Νοέμβρης μπαίνει συννεφιασμένος,  μερικές σκόρπιες σημειώσεις κι ένα ποίημα, αλλά όχι όπως το χτεσινό παρά σατιρικό.

Το ποίημα το έγραψε ο παππούς μου ο Νίκος Σαραντάκος, με το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης, και το δημοσίευσε στη μυτιληνιά σατιρική εφημερίδα Τρίβολος πριν από 73 χρόνια και κάτι μέρες.

Εις ομβρέλλαν

… Λάβε μαγγούραν, άρμοσον μπανέλλας επ’ αυτής
και επ’ αυτών τεζάρισον πανίον.

- Με τούτο το μηχάνημα μπορείς να παιδευτείς
εις όλον τον ταλαίπωρόν σου βίον.
Ή θα την πάρεις άσκοπα και δεν θα βρέξει διόλου
και τζάμπα θα σηκώνεις το φορτίο της
ή στο καρφί θα κρέμεται το σκεύος του Διαόλου
και προ βροχής θα ευρεθείς δεινής και ατελείωτης·

ή αψηλά θα την κρατάς και θα μουσκεύεις όλος
χωρίς αυτή να σου προσφέρει κάτι
ή, χαμηλώνοντάς τηνε, θα περπατείς δυσκόλως
και θα τη χώσεις σίγουρα σε καποιανού το μάτι·

ή θα ’χει μπόρα ξαφνική κι αυτή δε θαν ανοίγει
ή απ’ αγέρα δυνατό θα σπάσει ή θα σου φύγει·
ή θα τη χάσεις κάποτε κάπου ξεχάνοντάς τη
και θα ’χεις με τη σύζυγο τσακώματα και θύελλα·

ή θα τη δώσεις δανεική και πίσω παίρνοντάς τη
λάσπες θα βρεις επάνω της και χώματα και πτύελα·
ή κάποτε εις τρυφεράν παρθένον που να βρέχεται
θα δώσεις στέγην κι ασφαλώς θα παρεξηγηθείς
από την φίλην σύζυγον και τσακωμούς θα έχετε·
ή αν μπεκιάρης λέγεσαι συντόμως θα βρεθείς
στου υμεναίου δύστυχε το βρόχιον.
Αυτά σκαρώνει το δεινόν αλεξιβρόχιον.

Το μεγάλο ταξίδι της Ρετζινέλας

Αυτό το κείμενο, χωρίς τις φωτογραφίες, το είχα δώσει στον αγαπητό ιστολόγο Αλλού Φαν Μαρξ πρόπερσι τέτοιον καιρό, δηλαδή μέσα Οκτωβρίου 2007. Εκείνος πρόσθεσε φωτογραφίες, σουλούπωσε την παρουσίαση και ερεύνησε το ταξίδι του τραγουδιού στη Γερμανία. Πέρυσι, ανέβασα ξανά το κείμενο στις δικές μου πια σελίδες, χωρίς τα κείμενα που έγραψε ο ΑΦΜ, αλλά προσθέτοντας λίγα πράγματα ακόμα, και μια ακόμα ρεμπέτικη διασκευή. Φέτος, που έχω πια ιστολόγιο, ανεβάζω κι εδώ τη Ρετζινέλα, προσθέτοντας μερικά ακόμα πράγματα και συνδέσμους.

Για πολύ κόσμο, η επέτειος της 28^ης Οκτωβρίου είναι άρρηκτα δεμένη με το Κορόιδο Μουσολίνι. Απ’ όσους το τραγουδούν σήμερα, λίγοι θα ξέρουν ότι πρόκειται για τραγούδι Ιταλού συνθέτη.

Το 1938 ο Ιταλός συνθέτης Έλντο ντι Λάτσαρο (di Lazzaro, 1902-1968) γράφει, σε λόγια του Κ. Μπρούνο, ένα τραγούδι στο οποίο παίνευε τα κάλλη μιας ωραίας χωριατοπούλας από τα βουνά των Αμπρούτσι, της Ρετζινέλας. Το τραγούδι λέγεται Reginella Campagnola, Η χωριατοπούλα Ρετζινέλα. Οι στίχοι είναι σύμφωνοι με τις προδιαγραφές του φασιστικού καθεστώτος: υμνούν την αγνή ζωή της υπαίθρου και την ευημερία των αγροτών, αν και γράφτηκαν μέσα στη βουή της μιλανέζικης μεγαλούπολης. Η μουσική έχει κάτι που σε κάνει να την προσέξεις αμέσως. Ο ντι Λάτσαρο (1902-1968) είχε κάνει κι άλλες μεγάλες επιτυχίες που είχαν ηρωίδες κοπέλες από διάφορες περιοχές της Ιταλίας, και είχε την τύχη να μη γράψει τραγούδι ανοιχτά προπαγανδιστικό για το φασιστικό καθεστώς.  (Ωστόσο, ο πρώτος τραγουδιστής της Ρετζινέλας, ο Κάρλο Μπούτι, είναι αυτός που τραγούδησε και τη Faccetta nera, τον ύμνο των φασιστών).

Να τα λόγια:

Δόξα στους μεγάλους νούδες που τις τρων στους πισινούδες

Στη συζήτηση για το βιβλίο του Σπύρου Μελά (στο σχόλιο 53) αναφέρθηκε κι ένας στίχος του Σουρή, ειρωνικός για τους δημοτικιστές. Ο στίχος αυτός είναι παρμένος από ένα τεύχος του Ρωμηού που είναι όλο αφιερωμένο στον Ψυχάρη και που αξίζει να διαβαστεί, και νομίζω πως το Σαββατοκύριακο προσφέρεται για εκτενή αναγνώσματα. Τυχαίνει να έχω γράψει γι’ αυτή την σύγκρουση Σουρή-δημοτικιστών, οπότε παραθέτω το παλιό μου άρθρο με ελάχιστες αλλαγές. Τους στίχους του Σουρή τους αγάπησα από μικρός (ο παππούς μου απάγγελνε από στήθους όλο το κατεβατό), αλλά πιστεύω ότι στην ουσία του θέματος δίκιο είχε ο Ψυχάρης. Όχι μόνο επί γλωσσικού’ και στην αξιολόγηση του ποιητή Σουρή, έπεσε πιο κοντά παρά οι υμνητές του ποιητή. Προειδοποίηση, πάντως: ακολουθεί σεντόνι.

Η σύγκρουση του Γ. Σουρή με τον Ψυχάρη και τους «μαλλιαρούς» στις αρχές του 20ού αιώνα

Στα πρώτα χρόνια του εικοστού αιώνα, ο Γεώργιος Σουρής είχε φτάσει στο απόγειο της δόξας του. Ο Ρωμηός, η εβδομαδιαία εφημερίδα του που γραφόταν όλη έμμετρη, γινόταν ανάρπαστος, η θεατρική μετάφραση των Νεφελών (που μπορείτε να τη διαβάσετε εδώ) είχε σημειώσει εκπληκτική επιτυχία, και ο ποιητής απολάμβανε επαίνους και θαυμασμό από τους πνευματικούς ανθρώπους και από τον απλό κόσμο. Η λατρεία αυτή έφτασε στην υπερβολή όταν το 1906 η Βουλή των Ελλήνων πρότεινε τον Σουρή για το Βραβείο Νόμπελ. (Βέβαια, αυτό μας φαίνεται κωμικό σήμερα· ωστόσο, να σημειωθεί ότι κάποιοι από τους βραβευμένους, ονόματα δεν θα πω, της εποχής εκείνης, έχουν επίσης ξεχαστεί).

Την εικόνα της ομοψυχίας ήρθε να τη χαλάσει ένας αιρετικός –ο γλωσσολόγος Γιάννης Ψυχάρης, καθηγητής στο Παρίσι, ο άνθρωπος που είχε ταράξει τα νερά του γλωσσικού ζητήματος με το Ταξίδι μου το 1888 και που ήταν ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης του δημοτικισμού, του ορμητικού κινήματος που με όργανο το Νουμά χάραζε νέους δρόμους. (Αργότερα, οι δρόμοι τους κάπως χώρισαν· ο Νουμάς κινήθηκε σε προοδευτική και σοσιαλιστική τροχιά, ενώ ο Ψυχάρης πολιτικά ήταν συντηρητικός· ήρθαν σε σύγκρουση, όσο κι αν ο σεβασμός του Νουμά προς τον Ψυχάρη έμεινε. Ωστόσο, τα πρώτα χρόνια –ο Νουμάς πρωτοβγήκε το 1903– η επιρροή του Ψυχάρη ήταν απόλυτη).

Στο τεύχος 130, στις 9 Ιανουαρίου του 1905, ο Νουμάς δημοσιεύει πρωτοσέλιδη «Κριτική μελέτη» του Νουμά με τίτλο «Ο Σουρής». Τώρα που τα χρόνια έχουν περάσει, διαβάζει κανείς πως ο Ψυχάρης επιτέθηκε στον Σουρή επειδή χρησιμοποιούσε γλώσσα μικτή κι όχι ανόθευτη δημοτική, αλλά αυτό είναι η μισή αλήθεια, ίσως και λιγότερο. Ο Ψυχάρης κρίνει συνολικά τον Σουρή και το έργο του, και οι περισσότερες παρατηρήσεις του είναι εύστοχες. Επικρίνει τον Σουρή ότι στέκεται όχι μπροστά στον λαό αλλά πλάι του, ή πιο σωστά ότι «πηγαίνει με τον όχλο» τον οποίο αντιδιαστέλλει από τον λαό. Παραθέτει ο Ψ. τις δυο πρώτες και τις δυο τελευταίες στροφές του ποιήματος Ο Ρωμηός (ένα από τα εμβληματικά ποιήματα του Σουρή), και σχολιάζει: Τι νόστιμα, τι γελαστά που μας τα ξεεικονίζει! Τόσο γελαστά και τόσο νόστιμα που δεν το υποψιάζεται ο ίδιος πως ο Ρωμιός του το κάτω κάτω σαν το παιδί φέρνεται ή σαν το βάρβαρο ή σαν και τους δυο. Και συνεχίζει λέγοντας πως δεν είναι βέβαια ένοχος ο Σουρής για τα στραβά της Ελλάδας, αλλά τα παρουσιάζει τόσο χαρούμενα, που ο καθένας κολακεύεται από την εικόνα. Προσθέτει πως ναι μεν ο Ρωμηός γίνεται ανάρπαστος, αλλά αντέχει στο χρόνο όσο μια εφημερίδα: το φύλλο της προηγούμενης εβδομάδας έχει κιόλας ξεχαστεί την επόμενη. Παραδέχεται ότι μπορεί να είναι αλήθεια πως ο Σουρής έχει μόνο φίλους, αλλά οι φίλοι έχουν αξία μόνο όταν έχεις εχθρούς. Η καλοσύνη του Σουρή, λέει, είναι η ανεμελιά εκείνου που δεν θέλει μπελάδες.

Προεκλογικός Λαπαθιώτης και μικρές αγγελίες

Λίγο απ’ όλα σήμερα και μια κι έχουμε εκλογές την άλλη Κυριακή να σας παρουσιάσω ένα σατιρικό στιχούργημα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη που υπάρχει στο αρχείο του. Είναι γραμμένο στις αρχές του 1923, όταν κάποιοι φίλοι του τον προτρέπαν να κατεβεί στις εκλογές. Απ’ όσο ξέρω, το στιχούργημα αυτό δεν έχει παρουσιαστεί ποτέ σε έντυπο ή στο διαδίκτυο.