Το πλαστό εξώφυλλο: μονοτονικό το 1952!

Ο Ίταλο Καλβίνο είχε γράψει για τον ανύπαρκτον ιππότη, ήρθε ο καιρός να αποχτήσει η ελληνική μπλογκόσφαιρα τη δική της ανύπαρκτη μεγαλοφυΐα, τον Ισίδωρο Πόσδαγλη. Ποιος είναι ο Ισίδωρος Πόσδαγλης, θα ρωτήσετε.
Μπορεί βέβαια να τον έχετε ήδη ακούσει, αν σας έχει έρθει το μέιλ που πήρα κι εγώ ή αν διαβάσατε σχετικά σε κάποιο ιστολόγιο. Υποτίθεται λοιπόν ότι ο Ισίδωρος Πόσδαγλης γεννήθηκε το 1907 και ήταν πρόωρη διάνοια αφού από μαθητής γυμνασίου, το 1922, συμμετείχε σε κάποιον Όμιλο Ελεύθερης Σκέψης. Σε ηλικία 18 ετών υποτίθεται ότι έφυγε για τη Σοβιετική Ένωση, όπου σπούδασε οικονομικά στο μετέπειτα πανεπιστήμιο Λομονόσοφ, και γύρισε το 1940 στην Ελλάδα (μετά την κήρυξη του πολέμου), μπήκε στην αντίσταση με το ΕΑΜ, πράγμα που του στοίχισε φυλακίσεις μετά την απελευθέρωση.

Μέσα στη φυλακή, ο Πόσδαγλης υποτίθεται πως έγραψε το 1952 το βιβλίο «Πατριωτική Οικονομική Πολιτική», που το εξέδωσε από τον εκδοτικό οίκο «Μπιστιρλή», τον ειδικευμένο σε  δύσκολα βιβλία στον τομέα των οικονομικών επιστημών, όπου προβλέπει, με θαυμαστήν ακρίβεια, πολλά από όσα συνέβησαν στο μεταξύ, μέχρι την εποχή μας, και ιδίως το σχέδιο των Γερμανών να βάλουν χέρι στα ελληνικά πετρέλαια και τον λοιπό ελληνικό ορυκτό πλούτο.
Φυσικά, η είδηση αναδημοσιεύτηκε με πολλές τυμπανοκρουσίες από τα ιστολόγια του ελληνοκεντρικού χώρου• οι ιστολόγοι εντυπωσιάζονταν από το πόσο εύστοχες ήταν, εξήντα χρόνια πριν, προβλέψεις όπως: «Ελλάδα, Πορτογαλία, Ιρλανδία, Ισπανία και Ιταλία θα γίνουν στόχος του διεθνούς κεφαλαίου μόλις φτιάσουνε το Νόμισμα. Το άθροισμα των δικών τους χρεών – που με τέχνη και κόπο θα τους έχουν φορτώσει - θα ισορροπεί, θα αντιπροσωπεύει το Χρέος μιας ψευτο-ένωσης, ώστε να ισοφαρίζει τα κέρδη των Γερμανο-Γάλλων και των ιμπεριαλιστών συμμάχων τους.» Και βέβαια το προφητικό βιβλιαράκι του Πόσδαγλη κάποιοι σκοτεινοί κύκλοι φρόντισαν να το εξαφανίσουν, μια πινελιά που πάντα εξάπτει τα πνεύματα. Κι έτσι, το ένα ιστολόγιο μετά το άλλο αναδημοσίευαν την εντυπωσιακή είδηση ολόκληρο τον Γενάρη.
Οι υπεύθυνοι των ιστολογίων τα αναδημοσίευαν άκριτα (παράδειγμα εδώ), σαν τους στραβούς στον Άδη, αλλά οι αναγνώστες τους αποδείχτηκαν πολύ λιγότερο εύπιστοι. Κάποιοι έψαξαν και δεν βρήκαν καμιά γκουγκλιά ούτε για τον Ισίδωρο Πόσδαγλη, ούτε για τον «ειδικευμένο» εκδοτικό οίκο Μπιστιρλή -όχι ότι αυτό αποδεικνύει τίποτε τελεσίδικα, άλλωστε η αναζήτηση μέσω γκουγκλ έγινε δύσκολη τις επόμενες μέρες αφού ξαφνικά οι γκουγκλιές έγιναν χιλιάδες -όσα και τα ιστολόγια που αναδημοσίευσαν το αρχικό άρθρο βεβαίως. (Υπάρχουν όμως και τα google books, που είναι αλώβητα από τα διαδικτυακά τσουνάμια σαχλαμάρας).
Κάποιοι προσεχτικοί αναγνώστες ιστολογίων επισήμαναν ότι το εξώφυλλο του βιβλίου του Πόσδαγλη είναι τυπωμένο σε μονοτονικό, παρόλο που αν υποτίθεται πως εκδόθηκε το 1952, τότε που όλα τάσκιαζε η δασεία και τα σκέπαζε η περισπωμένη. Κάποιοι ακόμα πιο υποψιασμένοι πρόσεξαν ότι ο χάρτης του βιβλίου του Πόσδαγλη (εδώ, κάτω-κάτω) δεν απεικονίζει την Ευρώπη του 1952 αλλά τη σημερινή: Όχι Τσεχοσλοβακία αλλά Τσεχία και Σλοβακία, όχι Γιουγκοσλαβία αλλά τα σημερινά κράτη, επίσης ανεξάρτητη Ουκρανία και Λευκορωσία -είπαμε προφητικός ο Πόσδαγλης, αλλά και τόσο πολύ;
Έγινε λοιπόν ολοφάνερο πως η είδηση ήταν χαλκευμένη, μια ακόμα από τις πολλές απάτες που κυκλοφορούν στο Internet, σαν το παιδάκι που του έκοψαν το χέρι στην Περσία, τους γάμους μικρών κοριτσιών από τη Χαμάς, τη δήθεν δήλωση Κίσινγκερ ή το Λερναίο κείμενο. Κάποιος έξυπνος έκατσε και έγραψε σήμερα τις προφητείες αυτές, οπότε ήταν πολύ λογικό να επαληθευτούν! Αποδείχτηκε βέβαια η μικρομυαλιά των υπεύθυνων των περισσότερων πατριωτικών ιστολογίων, αλλά αυτό το ξέραμε• το παρήγορο ήταν η κριτική σκέψη που επέδειξαν οι αναγνώστες τους, που δεν χάβουν ατελώνιστο ό,τι τους σερβίρεται.
Ωστόσο, η περίπτωση Πόσδαγλη δεν είναι ακριβώς ίδια. Αυτοί που επινόησαν τους παραπάνω μύθους, το Λερναίο ας πούμε ή τη δήλωση Κίσινγκερ, ήθελαν να γίνουν πιστευτές οι πλαστογραφίες τους, επειδή είχαν συγκεκριμένους (κακούς) σκοπούς να προωθήσουν. Ο επινοητής του Πόσδαγλη νομίζω ότι το έκανε για πλάκα, για να δει πόσοι θα το χάψουν• και έδωσε τουλάχιστον μία ένδειξη ότι κάνει πλάκα. Διότι βέβαια, ο εκδοτικός οίκος «Μπιστιρλή» έχει όνομα σχεδόν ίδιο με τον… Λέλο Μπιστερλή, τον συγγραφέα του… πολύκροτου έργου «Το μυστικό αρκούδι του Πούτιν», που τον βλέπουμε εδώ σε βιντεάκι του Μητσικώστα όπου μιμείται τον Λιακόπουλο. Αποκλείεται να πρόκειται για σύμπτωση: όποιος έφτιαξε το άρθρο περί Πόσδαγλη ήξερε το βιντεάκι του Μητσικώστα/Λιακόπουλου (το βιβλίο του Μπιστερλή εμφανίζεται προς το τέλος, κάπου στο 1.30).

Ομολογώ ότι εγώ πήρα κάπως αργά χαμπάρι την όλη ιστορία, και παρόλο που το έψαξα το θέμα (με τη βοήθεια πολύτιμης συνεργάτριας) σκεφτόμουν να μη γράψω, αφού άλλοι είχαν προηγηθεί πολύ νωρίτερα από εμένα, όπως πρόσφατα ο (και επισκέπτης του ιστολογίου) Γ. Πρίμπας στα 24 γράμματα, και, αρκετές μέρες νωρίτερα, το ιστολόγιο των Αδιάβροχων (οι οποίοι θεωρούν ότι ο ψευτοΠόσδαγλης είναι προπαγανδιστικό τέχνασμα με στόχο τον προκαταβολικό διασυρμό βιβλίων που στρέφονται ενάντια στον μονόδρομο της τρόικας• δεν ξέρω αν έχουν δίκιο).
Δεν ξέρω αν έχουν δίκιο, διότι εγώ θεωρώ ότι πρόκειται για πλάκα τύπου Σοκάλ, και με το όνομα αυτό εννοώ τόσο τον Aμερικανό φυσικό που έγραψε το 1996 ένα δήθεν βαθυστόχαστο κείμενο γεμάτο επιστημονικοφανείς μπαρούφες και το υπόβαλε σε ένα μεταμοντέρνο περιοδικό κοινωνιολογικών σπουδών• οι υπεύθυνοι το κατάπιαν αμάσητο και ο Σοκάλ έγινε διάσημος. Παρόμοια περίπτωση στα δικά μας ήταν ο Σοφοκλής Καλλιμάνης (ψευδώνυμο, διαλεγμένο καθόλου τυχαία έτσι ώστε οι πρώτες συλλαβές του να σχηματίζουν Σοκάλ), που έγραψε ένα περισπούδαστο άρθρο στο οποίο απόδειχνε ότι η λέξη draft των αγγλικών προέρχεται από τα ελληνικά, αλλά το παράκανε λίγο και οι ελληνοβαρεμένοι, που προτιμούν την μπρουτάλ σαχλαμάρα του Hellenic quest, το προσπέρασαν -τόσες υποσημειώσεις, τους βραχυκύκλωσαν.
Τελικά άλλαξα γνώμη και αποφάσισα να γράψω για το θέμα, αφενός για να υπάρχει καταγραμμένη η περίπτωση, μια και το ιστολόγιο ειδικεύεται στην ανασκευή μύθων, και αφετέρου επειδή πριν από δυο-τρεις ώρες πήρα ηλεμήνυμα από έναν φίλο, μεγαλύτερο από μένα στην ηλικία, με σπουδές μηχανικού, που μου προωθούσε ένα άρθρο για τον μυστικό χάρτη του Πόσδαγλη και το προφητικό βιβλίο του! Θέλω να πω, η ανασκευή του μύθου ίσως δεν έχει φτάσει σε όλους, οπότε ας βάλω κι εγώ το λιθαράκι μου. Μάλιστα, καθώς γράφω αυτές τις γραμμές πληροφορούμαι από σχόλιο φίλου ότι θα γυριστεί ταινία μικρού μήκους (από σπουδαστές κινηματογραφικής σχολής), με θέμα… την υπόθεση Κουκίδη, τον άλλο μύθο του φαντάρου που δήθεν έπεσε από την Ακρόπολη τυλιγμένος την ελληνική σημαία, τη μέρα που μπήκαν στην Αθήνα οι Γερμανοί!
Υπάρχει κι ένας άλλος λόγος που γράφω, μήπως η συλλογική σας σοφία ξεδιαλύνει τον γρίφο (αν γρίφος υπάρχει) του ονόματος Πόσδαγλης. Θέλω να πω, είδαμε ότι ο επινοητής του μύθου έπλασε το επώνυμο Μπιστιρλής ως υπαινιγμό στον Λέλο Μπιστερλή του Μητσικώστα. Υπάρχει, αναρωτιέμαι, ανάλογος υπαινιγμός στο επώνυμο «Πόσδαγλης» που διάλεξε, ένα όνομα πολύ σπάνιο αλλά υπαρκτό; Πόσδαγλης είναι ο καταγόμενος από το Μποζ-Νταγ, και βουνά με την ονομασία αυτή (κατά λέξη ‘γκρίζο βουνό’) υπάρχουν κάμποσα στη Μικρασία κι ένα στη Δράμα. Τυχαία επιλέχτηκε άραγε το όνομα ή είναι υπαινιγμός για κάποιον που κατάγεται από αυτά τα μέρη; Ή κάποιος άλλος υπαινιγμός; (Ο Λιακόπουλος πάντως γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη). Δεν ξέρω, και περιμένω μήπως εσείς έχετε καμιάν ιδέα. Όποιος βρει κάτι κερδίζει… ένα αντίτυπο του κρυμμένου βιβλίου του Ισ. Πόσδαγλη που κατάφερα να αποσπάσω, με κίνδυνο της ζωής μου, από την υπόγεια ραβινική βιβλιοθήκη της Ζυρίχης!

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Όπως βλέπετε και ξέρετε, ο φετινός Φλεβάρης είναι διαφορετικός, διότι το 2012 είναι δίσεκτο, κι έτσι ο Φλεβάρης έχει μια μέρα παραπάνω. Ακόμα κι έτσι, ο Φλεβάρης είναι ο μικρότερος μήνας, και γι’ αυτό λέγεται και Κουτσοφλέβαρος, αλλά αυτά τα ξέρετε οπότε ας μην επιμείνω πολύ εκεί.

Στο παλιό ρωμαϊκό ημερολόγιο, που το έχουμε δανειστεί, ο Φλεβάρης ήταν ο τελευταίος μήνας του χρόνου -η χρονιά άρχιζε από τον Μάρτιο. Στο τέλος του χρόνου γίνονταν τελετές εξαγνισμού, και από το februum (= κάθαρση) ο μήνας ονομάστηκε Februarius. Από το Φεβράριος > Φεβράρης > Φεβλάρης προέκυψε η δημώδης ονομασία Φλεβάρης, που παρετυμολογικά συνδέεται με τη φλέβα -εξού και η παροιμία “Ο Φλεβάρης αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει”.

Αν η 29η Φεβρουαρίου έρχεται μόνο στις δίσεκτες χρονιές, η 30 Φεβρουαρίου δεν συμβαίνει ποτέ κι έτσι είναι παράδειγμα ανύπαρκτης ημερομηνίας, όπως είναι και η μέρα του Αγίου Ποτέ (και του άλλου που αρχίζει απ’ το ίδιο γράμμα), ο μήνας που δεν έχει Σάββατο ή ο κόκκινος Μάης.

Τραγούδια για τους μήνες έχουν βγει πολλά, θα διαλέξω τον Άγιο Φεβρουάριο του Δήμου Μούτση και του Μάνου Ελευθερίου (τίτλος και ολόκληρου του θαυμάσιου δίσκου, που μετράει κιόλας 40 χρόνια):

Υπάρχουν και Φεβρουαριανά, όχι πολύ γνωστά, αλλά δύο. Τα πρώτα ήταν κυβερνητική κρίση του 1863, που οδήγησε στην κατάργηση της προσωρινής κυβέρνησης και στην ανάθεση της εξουσίας στην εθνοσυνέλευση. Επίσης, τα Φεβρουαριανά του Βόλου το 1921, το μεγάλο εργατικό συλλαλητήριο που κήρυξε η Πανεργατική με αφορμή την υπερβολική αύξηση της τιμής του ψωμιού, με ομιλητή τον Αβραάμ Μπεναρόγια, και η σκληρή καταστολή του από τις αστυνομικές δυνάμεις.

Εκτός από παγωμένος, τουλάχιστο στο ξεκίνημά του, ο φετινός Φλεβάρης προμηνύεται επίσης σκληρός, με νέες φοροεπιδρομές, και εκβιαστικός, δίσεκτος με τα όλα του. Καλό κουράγιο και αλληλεγγύη!

Όπως είχα γράψει πριν από λίγον καιρό, παρόλο που το Μερκοζί το υιοθετήσαμε έτοιμο, η ελληνική γλώσσα δεν έχει και μεγάλη εμπειρία στο να κατασκευάζει τέτοιες τηλεσκοπικές λέξεις, ή ίσως δεν της ταιριάζει. Εμείς διατηρούμε συνήθως άθικτα τα συνθετικά, ενδεχομένως γεφυρώνοντάς τα με ένα πρόσθετο όμικρον, π.χ. μαχαιροπήρουνα, πορτοπαράθυρα, λεμονοπορτόκαλα, σαντουροβιόλια, ακόμα και Κυρκοφλωράκηδες όπως, αν θυμάστε, συνήθιζαν ν’ αποκαλούν τους ηγέτες του ενιαίου τότε Συνασπισμού οι αυριανιστές, την εποχή του «βρόμικου 89». Ένας λαϊκός άνθρωπος δεν θα έλεγε «Μερκοζί», θα έλεγε «μας έχουν αλλάξει τον αδόξαστο αυτοί οι μερκελοσαρκοζήδες». Η αντίρρηση αυτή ισχύει και για την προσπάθεια απόδοσης της flexicurity, αλλά ασφαλώς δεν είναι καθοριστική, θα συνεκτιμηθεί στα υπέρ και τα κατά. Και οι γλώσσες άλλωστε εξελίσσονται.

Ο όρος flexicurity από τη Δανία, όπου σήμαινε ευελιξία για τις επιχειρήσεις (ευκολία απολύσεων) και ασφάλεια για τον εργαζόμενο (γενναιόδωρα επιδόματα ανεργίας, αλλά και υποχρέωση του άνεργου να αναζητεί ενεργητικά εργασία), υιοθετήθηκε από την Κομισιόν σε ευρωπαϊκό επίπεδο στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας και γύρω στο 2005 έγιναν προσπάθειες να αποδοθεί στα ελληνικά ο νεολογισμός. Τότε προτάθηκε και η ευελφάλεια. Δεν ξέρω αν η κ. Διαμαντοπούλου είναι η εισηγήτρια της απόδοσης αυτής, πάντως βλέπω στα κιτάπια μου ότι πρότεινε τον όρο στις 20 Ιουλίου 2005 στα Νέα (ο ΔΟΛ έχει κλείσει την πρόσβαση στο παλιότερο αρχείο του, αλλά μπορείτε να δείτε ειρωνικό σχολιασμό του νεολογισμού από τον Ημεροδρόμο (Ν. Μπογιόπουλο) του Ριζοσπάστη):

Πάντως, υπήρξαν και άλλες προσπάθειες να αποδοθεί ο όρος, όπως το ευελισφάλεια που έχει χρησιμοποιηθεί και από υπηρεσίες της ΕΕ• πιθανόν να προτάθηκε από τον Κων. Καλλέργη της Καθημερινή στις 29.1.2006, ο οποίος πάντως το χαρακτήρισε «αδέξιο κράμα της ευελιξίας και της ασφάλειας» ή το ασφαλιξία (Χρ. Σαρδελής στην Ημερησία), που όμως πλησιάζει ανησυχητικά την ασφυξία. Η ευελφάλεια πάντως μάλλον είναι η συχνότερη από τις μονολεκτικές αποδόσεις, αλλά καλώς ή κακώς δεν ρίζωσε κι αυτή τόσον καιρό και ακόμα και η κυρία Διαμαντοπούλου, που με τόση θέρμη πλασάρει τον όρο, ένιωσε την ανάγκη να τον εξηγήσει αμέσως μετά: δηλαδή η ευελιξία και η ασφάλεια.
Διότι, όπως πολύ πετυχημένα είχε πει στη Λεξιλογία ο Νίκος Λίγγρης, με αφορμή τη συζήτηση του όρου ευελφάλεια στο ιστολόγιό μας πρόπερσι, “έχουν καταφέρει να φτιάξουν μια αγνώριστη λέξη. Δηλαδή, ενώ στο flexicurity καταλαβαίνεις ποια είναι τα συνθετικά, η ευελφάλεια νομίζεις ότι είναι κάποια αρχαία λέξη που ξέβρασε το κύμα ή, καλύτερα, που έφερε ο αέρας, έτσι ανάλαφρη που ηχεί, όλο «φ» και «λ». Κάτι σαν Φιλαδέλφεια με χαμηλά λιπαρά. Κάτι σαν ευήθεια που σου βγαίνει από τον αφαλό. Κάτι σουρεαλιστικό, πάντως”.
Κάποιος άλλος φίλος βρήκε ότι η ευελφάλεια απωθεί και ηχητικά επειδή παραπέμπει σε γερμανικά χαρακτηριστικά (Βεστφαλία; ) και κάποιος άλλος αναρωτήθηκε αν οι Ελευφαλίδες όρνιθες δαγκώνουν πιο πολύ από τις Στυμφαλίδες.
Αυτά είναι βέβαια αστεία, αλλά απηχούν μιαν αναντίρρητη αλήθεια, ότι ο νεολογισμός ευελφάλεια δεν έχει διαφάνεια, δεν καταλαβαίνει κανείς ποια είναι τα συνθετικά του. Άρα, δεν μπορεί να θεωρηθεί και πολύ επιτυχημένος.
Είναι όμως ανάγκη να έχουμε μονολεκτική απόδοση; Καταρχήν όχι. Μάλιστα, οι υπηρεσίες της ΕΕ, αν και έχουν, όπως είπα, χρησιμοποιήσει περιστασιακά και μονολεκτικές αποδόσεις, τελικά φαίνεται ότι υιοθέτησαν τον όρο «ευελιξία με ασφάλεια» που τον χρησιμοποιούν επίσης και πολλοί στην Ελλάδα (και βγάζει σχεδόν τριπλάσιες γκουγκλιές από την ευελφάλεια).
Ακόμα κι αν περιοριστούμε στις μονολεκτικές αποδόσεις δεν είναι βέβαιο πως η ευελφάλεια είναι καλύτερη• προσωπικά, αν κάποιος μου έβαζε το πιστόλι στον κρόταφο και μου ζητούσε, ζορ ζορνά, να διαλέξω μια μονολεκτικήν απόδοση, θα προτιμούσα την ευελιξασφάλεια, λύση που φορτώνεται δυο συλλαβές παραπάνω αλλά κερδίζει σαφώς σε διαφάνεια. Αλλά είπαμε, ακόμα καλύτερο βρίσκω τον δίλεξο όρο ευελιξία με ασφάλεια (το «με» δεν το μετράμε).

Όμως, επικοινωνιακά ο όρος «ευελιξία με ασφάλεια» μπορεί να χωλαίνει• σε αυτόν που πλασάρει την flexicurity σαν πανάκεια, μάλλον χρειάζεται κι ένας θαυμαστός καινούργιος όρος, σαν περιτύλιγμα, ή σαν τη σως του βρομικοπώλη της διαφήμισης: για να γλιστράει καλύτερα. Έτσι μάλλον δεν έχουμε ξεμπερδέψει με την ευελφάλεια.
Βέβαια, στην κατάσταση που βρισκόμαστε, η συνταγή μπορεί να μην είναι εφαρμόσιμη• θυμίζει τον γιατρό εκείνο που είχε συστήσει στον φυματικό εργάτη «απόλυτη ξεκούραση, τρία καλά γεύματα τη μέρα και υγιεινούς περιπάτους στην εξοχή». Σήμερα, η εφαρμογή της «ευελφάλειας» κατά πάσα πιθανότητα θα είναι πολύ ευέλ και καθόλου ασφάλεια, τουλάχιστον εργασιακή. Δύσκολοι καιροί για νεολογισμούς…

Καθώς πέφτουν οι ειδήσεις σαν το χαλάζι τις παγωμένες αυτές μέρες, διαβάζω πως οι δανειστές μας πιέζουν τον Υπουργό Εργασίας να δεχτεί σαρωτικές αλλαγές στις εργασιακές σχέσεις στον ιδιωτικό τομέα:

Συγκεκριμένα οι δανειστές ξεκαθάρισαν στην ηγεσία του υπουργείου ότι πρέπει να μειωθεί ο κατώτατος μισθός, να περικοπεί ο 13ος και ο 14ος, να καταργηθούν οι κανονισμοί εργασίας σε ΔΕΚΟ-τράπεζες, να υπάρξουν αλλαγές στη Διαιτησία (ΟΜΕΔ) και να καταργηθεί η μετενέργεια (η ισχύς της σύμβασης για ένα εξάμηνο μετά τη λήξη της).

Παρόμοιες ειδήσεις θα έχετε διαβάσει κι εσείς τις τελευταίες μέρες, όχι χωρίς οργή ή ανατριχιλα. Ας προσπαθήσουμε να προσποιηθούμε πως δεν μας ενδιαφέρει το περιεχόμενο της είδησης κι ας κοιτάξουμε το λεξιλόγιό της. Ίσως έχουμε μιαν άγνωστη λέξη, τη μετενέργεια. Ευτυχώς αμέσως μετά δίνεται η εξήγηση: η ισχύς της σύμβασης για ένα εξάμηνο μετά τη λήξη της. Προφανώς, αν θέλουμε να δώσουμε κανονικό ορισμό θα γενικεύσουμε: η ισχύς της σύμβασης για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και μετά τη λήξη της.

Όλα καλά; Όχι, αφενός επειδή όλα είναι κακά, ψυχρά κι ανάποδα και αφετέρου επειδή αυτή η μετενέργεια δεν είναι τόσο απλή υπόθεση όσο φαίνεται. Εννοώ, δεν υπάρχει στα λεξικά. Παρόλο που βγάζει αρκετές γκουγκλιές, δεν υπάρχει στο λεξικό Μπαμπινιώτη, ούτε στο ΛΚΝ (του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη), τα δυο σύγχρονα μεγάλα λεξικά μας. Δεν υπάρχει ούτε στο λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη, ούτε στον Πάπυρο, ούτε όμως και στα παλιότερα (Πρωία, Δημητράκος). Δεν υπάρχει ούτε καν στο Αντίστροφο Λεξικό της Αναστασιάδη, που έχει λέξεις που άλλο λεξικό δεν τις καταδέχεται.Δεν έχω πρόχειρο το λεξικό του Σταματάκου ή το νεοελληνικό του Κριαρά, αλλά βάζω στοίχημα πως ούτε αυτά θα την έχουν (αν έχετε αυτά τα λεξικά, επιβεβαιώστε ή διαψεύστε με).

Και ούτε υπάρχει η λέξη στο TLG, άρα στην αρχαία ή τη βυζαντινή γραμματεία. Βέβαια, είναι διάφανη η παραγωγή της λέξης, έχουμε κάμποσες άλλες που σχηματίζονται με παρόμοιο τρόπο (μετασεισμός, μετείκασμα, μεταίσθημα κτλ.) αλλά εδώ υπάρχει και εξειδίκευση της σημασίας στον χώρο των συμβάσεων, που έμεινε εντελώς αλεξικογράφητη, όπως φαίνεται, ως τα σήμερα, ενώ πρέπει να έχει πλαστεί εδώ και μερικές δεκαετίες, αλλά έμενε κρυμμένη μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, μέσα σε σκοτεινούς διαδρόμους υπουργείων.

Η αλήθεια είναι πως αν ψάχναμε σε σώματα εφημερίδων της δεκαετίας του 1980 μπορεί να τη βρίσκαμε, πάντως στο σώμα του Εθνικού Θησαυρού Ελληνικής Γλώσσας δεν τη βρήκα. Βρίσκω όμως “ψυχική μετενέργεια” σε άρθρο του Σόλωνα Μακρή στη Νέα Εστία (1983) καθώς και μετενέργειες των πυρηνικών δοκιμών σε άρθρο του Άλκη Αργυριάδη στον Ριζοσπάστη της ίδιας εποχής, ενώ στη Συναγωγή του Κουμανούδη βρίσκω το επίθετο “μετενεργητικός” σε γλωσσολογικό κείμενο του Γ. Χατζιδάκι (η μετενεργητική δύναμις ενεργητικού ρήματος) από το 1881.

Φυσικά, με την πρόσφατη ειδησεογραφία η λέξη έχει κερδίσει αρκετή δημοσιότητα, αλλά μνεία της υπάρχει και νωρίτερα, για παράδειγμα στον ιστότοπο δικηγόρου ειδικευμένης στα εργασιακά (παρατηρώ όμως ότι το νομοθετικό κείμενο βάσης δεν χρησιμοποιεί τον όρο).

Είναι αστείο που τη μετενέργεια την καταγράφω τώρα που καταργείται (με αυτή την ειδική σημασία μόνο, βέβαια), σαν το καλωσόρισες κι αντίο του λαϊκού τραγουδιού. Πάνω που τη μάθαμε, θα περιπέσει σε αχρηστία και θα ενδιαφέρει μόνο τους ιστορικούς της γλώσσας, μαζί με άλλες ξεχασμένες λέξεις της παλαιολιθικής εποχής (13ος και 14ος μισθός, κεκτημένα δικαιώματα, συλλογικές συμβάσεις κτλ.)

Το περίεργο όμως είναι ότι αν ζητήσετε από το Google να μεταφράσει την παράγραφο με τη μετενέργεια, δεν παίρνετε metenergeia, όπως κάνει πάντα το γκουγκλ όταν έχει να μεταφράσει άγνωστη λέξη. Πράγματι, δίνουμε στο google translate την πρόταση Συγκεκριμένα οι δανειστές ξεκαθάρισαν στην ηγεσία του υπουργείου ότι πρέπει να μειωθεί ο κατώτατος μισθός, να περικοπεί ο 13ος και ο 14ος, να καταργηθούν οι κανονισμοί εργασίας σε ΔΕΚΟ-τράπεζες, να υπάρξουν αλλαγές στη Διαιτησία (ΟΜΕΔ) και να καταργηθεί η μετενέργεια (η ισχύς της σύμβασης για ένα εξάμηνο μετά τη λήξη της).
και παίρνουμε:

Specifically, lenders cleared the leadership of the ministry that we should reduce the minimum wage, to cut the 13th and 14th, the Regulations work in SOEs, banks, subject to changes in Arbitration (OMED) and to abolish the aftereffect (power the contract for six months after the end of)

Η μετενέργεια αποδόθηκε aftereffect! (Βέβαια, καλύτερη απόδοση θα ήταν κάτι σαν post-termination effect). Αναρωτιέμαι, υπάρχει τάχα η μετενέργεια σε κάποιο γλωσσάριο κρυμμένο στην υπόγεια ραβινική βιβλιοθήκη της Ζυρίχης, όπου έχει πρόσβαση μόνο το γκουγκλ, ή έχει μάθει το γκουγκλ να αναλύει στα συνθετικά τους (να κάνει parsing) τις σύνθετες λέξεις;

Υστερόγραφο: Για να μην το δω πρωτοσέλιδο σε ελληναράδικο έντυπο, σπεύδω να διευκρινίσω ότι η υπόγεια ραβινική βιβλιοθήκη της Ζυρίχης, στην οποία φυλάγονται εφτασφράγιστα όλα τα αρχαιοελληνικά συγγράμματα που έκλεψαν οι εβραίοι από τη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας, ήταν εφεύρημα και εσωτερικό αστείο των θαμώνων μιας ηλελίστας συζητήσεων στην οποία ήμουν μέλος πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια.

Αλλά να πούμε μερικά πράγματα για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Το έτος 1892 άρχισε με πρωθυπουργό τον Θ. Δηλιγιάννη, ο οποίος είχε κερδίσει τις εκλογές του 1891 με άνετη πλειοψηφία. Όμως, τις πρώτες κιόλας μέρες του χρόνου ο Δηλιγιάννης ήρθε σε σύγκρουση με ομάδα Γάλλων κεφαλαιούχων, που τα συμφέροντά τους εκπροσωπούσε ο Ανδρέας Συγγρός και ο βασιλιάς Γεώργιος Α’, που ήταν προσωπικός φίλος του Συγγρού, έπαυσε την κυβέρνηση, σε μια κίνηση που χαρακτηρίστηκε «ήπιο κοινοβουλευτικό πραξικόπημα» -για το οποίο μπορείτε να διαβάσετε ένα παλιότερο άρθρο μου.

Προκηρύχτηκαν νέες εκλογές, τον Μάιο του 1892, στις οποίες ο Τρικούπης θριάμβευσε, αλλά αυτό δεν έκανε πιο εύκολη την αντιμετώπιση του χρέους της χώρας. Η νέα κυβέρνηση πήρε αντιδημοτικά μέτρα, επιβάλλοντας νέους φόρους, καθώς και δίδακτρα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (τα έλεγαν «εκπαιδευτικά τέλη»). Ταυτόχρονα, και αποσκοπώντας στο να ζητήσει νέο δάνειο, ο Τρικούπης ζήτησε από την κυβέρνηση της Αγγλίας να στείλει στην Ελλάδα έναν εμπειρογνώμονα για να αξιολογήσει την πραγματική κατάσταση της ελληνικής οικονομίας. Οι Άγγλοι έστειλαν τον λόρδο Εδουάρδο Λω (Sir Edward Fitzgerald Law, 1846-1908), Ιρλανδό οικονομολόγο, πρώην στρατιωτικό που είχε περάσει στη δημόσια διοίκηση της αυτοκρατορίας και αναλάμβανε αποστολές οικονομικής διπλωματίας. Αυτή η εξέλιξη θορύβησε τους Γάλλους δανειστές, που έστειλαν δικόν τους κόντρα εμπειρογνώμονα, τον Ρου.

Στο μεταξύ, τον Σεπτέμβριο, στην Αθήνα που περίμενε την άφιξη του Λω (ή Λόου όπως θα τον δείτε στους στίχους του Ρωμηού), η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι για το νέο ακαδημαϊκό έτος δεν θα ανανεωθούν οι εγγραφές  όσων φοιτητών δεν έχουν πληρώσει τα δίδακτρα. Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν και συγκεντρώθηκαν στα Προπύλαια στις 23 Σεπτεμβρίου απαιτώντας την αναστολή εφαρμογής του νόμου και, όταν επιχείρησαν να διαδηλώσουν, συγκρούστηκαν με την αστυνομία που τους διέλυσε. Ο Τρικούπης δέχτηκε επιτροπή φοιτητών, αλλά τους είπε ότι τους δέχεται ως πολίτες της Ελλάδος, διότι δεν είναι πια φοιτητές εφόσον δεν έχουν ανανεώσει την εγγραφή τους. Επιπλέον, τους επιτίμησε επειδή δείχνουν αστοργία προς τις ανάγκες της πατρίδος. Τέσσερις μέρες μετά έγινε νέα συγκέντρωση και πάλι, όταν επιχείρησαν να διαδηλώσουν οι φοιτητές, η αστυνομία τους εμπόδισε και τους διέλυσε.

Τελικά η φοιτητική αντίδραση εκφυλίστηκε: την 1η Οκτωβρίου, που έληξε η προθεσμία εγγραφής στο νέο ακαδημαϊκό έτος, είχαν γραφτεί 2000 φοιτητές από τους 3000 συνολικά. Όπως έγραψε η συμπολιτευόμενη εφημερίδα «Άστυ», το θετικό του νόμου θα ήταν «να θέσει κάποιον φραγμόν εις την επιστημονικήν υπερτροφίαν από την οποίαν πάσχει η Ελλάς», παρατηρώντας ότι είχε αυξηθεί υπερβολικά ο αριθμός των επιστημόνων με συνέπεια την κατακόρυφη μείωση της ποιότητας της μόρφωσής τους. Βέβαια, επειδή γράφτηκαν μόνο τα 2/3 των δικαιουμένων, τα έσοδα από τα εκπαιδευτικά τέλη ήταν κατώτερα από το αναμενόμενο.

Το φύλλο αριθ. 401 του Ρωμηού, που κυκλοφόρησε στις 3 Οκτωβρίου 1892, είναι αφιερωμένο στις φοιτητικές διαδηλώσεις. Μπορείτε να το διαβάσετε όλο εδώ, ενώ εγώ θα σταχυολογήσω τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα.

Καταρχάς, ο Τρικούπης παρακαλεί τους φοιτητές να δεχτούν τα δίδακτρα, προβάλλοντας σαν φόβητρο την επικείμενη άφιξη του Λόου που θα ξεσκονίσει τα ελληνικά οικονομικά.

Ο Τρικούπης κατ’ αυτάς
στους κυρίους φοιτητάς

Πληρώσετε, μωρέ παιδιά, και σεις με το καλό…
σας ικετεύω ένδακρυς και σας παρακαλώ.
Δεν σκέπτεσθε πως η Ελλάς κι εδώ κι εκεί οφείλει,
πως η Αγγλία κατ’ αυτάς τον Λόου θα μας στείλει
να εξετάσει και να δει από παρά πως πάμε
κι αν εις το μέλλον το νερό μονάχα θα τρυπάμε;

Δεν σκέπτεσθε ως χρήσιμα της πολιτείας μέλη
πως αν και σεις τα νόμιμα μας αρνηθείτε τέλη
Μυλόρδου λόρδα δυνατή αφεύκτως θα πλακώσει
κι ο Λόου τόσα θα μας πει και θα μας χαντακώσει
και τότε δεν θα βρίσκει πια το κράτος να δανείζεται;
πληρώσετε με το καλό και μη μας βασανίζετε.

Αμ έτσι τώρα θέλετε να γίνει προκοπή;
δεν συλλογίζεσθε και σεις ο Λόου τι θα πει;
ακόμη δεν γνωρίζετε τι μέλλον μας προσμένει;
γνωρίζετε κι η άφιξις του Λόου τι σημαίνει;
Περί του Λόου μυστικά εμένα να ρωτήσετε
κι αμέσως αύξησιν τελών μόνοι σας θα ζητήσετε.

Πληρώσετε με το καλό γιατ’ είναι κι εντροπή…
συλλογισθείτε προς στιγμήν ο Λόου τι θα πει.
Αυτόν τον Λόου, φοιτηταί, μην τον θαρρείτε βόδι,
αυτός ο Λόου, φοιτηταί, θα μας κτυπήσει πόδι,
αυτός ο Λόου θα μας πει «βαρδάτε απ’ εδώ
και στρώστε τα τεφτέρια σας αμέσως να τα δω».

Αυτός ο Λόου έμαθε σωστήν διπλογραφίαν
και τόσην οικονομικήν απέκτησε σοφίαν,
αυτός ο Λόου εύκλειαν Ρωμιών δεν χαμπαρίζει,
αυτός ο Λόου κάστανα δεν ξέρει να χαρίζει,
αυτός και Δούναι και Λαβείν τελειώνει στο μουμέντο
κι όπου πατεί το πόδι του μυρίζει φαλιμέντο.

Αυτός ο Λόου φαίνεται πως θα μας ερεθίσει,
αυτός ο Λόου παλουκιά γερή θα μας καθίσει,
αυτόν τον Λόου, φοιτηταί, ανάγκη να τον τρέμετε,
από τον Λόου σήμερα το μέλλον όλον κρέμεται,
κι αν τ’ άδεια μας κατάστιχα δεν του φανούν γεμάτα
πάνε τα Ισοζύγια τα τρις ανάθεμά τα.

(…)

Διαδηλώσεις από σάς δεν ήλπιζα ποτέ…
αν όμως δεν πληρώσετε τα τέλη, φοιτηταί,
ορκίζομαι στους αργυρούς του Βασιλέως γάμους
και στων Ανάκτων των σεπτών τους νυμφικούς θαλάμους
πως θα σας κυνηγήσομεν με τον Μπαϊρακτάρη
κι όπου ο νόμος δεν χωρεί δουλεύει το στειλιάρι.

Την ίδια εποχή γιορτάζονταν οι αργυροί γάμοι του βασιλιά Γεωργίου του Α’ και της βασίλισσας Όλγας. Ο Μπαϊρακτάρης ήταν ο φοβερός και τρομερός Αστυνομικός Διευθυντής Αθηνών, που έμεινε ονομαστός από τη σύγκρουσή του με τους κουτσαβάκηδες του Ψυρρή.

Απάντησις των φοιτητών
με σκούφους επαναστατών.
____
Εμείς βαριά, Πρωθυπουργέ, την κάπα μας θα στρώσομε
κι ο Λόου με την Λόενα να ’λθεί δεν θα πληρώσομε,
κι όσο μ’ εμάς κι αν φουρκισθείς κι όσο κι αν μας μαλώσεις
θα σε χρεοκοπήσομε με τας διαδηλώσεις.
____
Αγρίεψαν οι φοιτηταί, κι ελεύθεροι και δούλοι
εις το Πανεπιστήμιον θα στήσουν καραούλι,
κι όποιον πως πάει να γραφεί ολίγον υποπτεύουν
με ξύλα θα του ρίχνονται και θα τον σακατεύουν.
____
Δεν θα πληρώσουμε λεπτό και θα πετσοκοπούμε
και στον Μεγαλειότατον ορθά κοφτά θα πούμε:
«αν αγαπάς κουνήματα να μη γενούν μεγάλα,
αν θέλεις γάμους αργυρούς και ήσυχα γεράματα,
αν θέλεις μ’ όλους και μ’ εμάς να τα ’χεις μέλι γάλα,
διάταξέ τους δωρεάν να μας μαθαίνουν γράμματα».

(…)

Στη σκηνή μπαίνει ο Φασουλής, ο ξύλινος ήρωας του Ρωμηού, που ναι μεν συμπαραστέκεται στους φοιτητές, αλλά ασκεί και υπόγεια κριτική (ο Σουρής ήταν φιλικά διακείμενος στον Τρικούπη, αλλά έπαιρνε υπόψη του και προς τα πού φυσούσε ο άνεμος).
____
Βʹ.
(Εις το Πανεπιστήμιον διάφοροι μιλούν
και τέλη και Κυβέρνησιν τα κεραυνοβολούν,
τονίζει δε κι ο Φασουλής δριμύν Φιλιππικόν
και γύρω στέκουν εύζωνοι, κλητήρες κι ιππικόν).
____
Φ. Αγαπητοί μου φοιτηταί και φίλοι συμπολίται,
με τέλη κι η Παιδεία μας δεινώς επαπειλείται
κι επλάκωσαν τα γράμματα δυστυχισμένοι χρόνοι
κι ω ξείν αγγέλλειν πως κανείς πεντάρα δεν πληρώνει.
Αν έχει τέλη κι η σπουδή, γενναίοι πατριώται,
ειπέτε μου, παρακαλώ, τι θα μας μείνει τότε;
Αν ήτο κι η Παιδεία μας με φόρους φορτωμένη
δεν θα υπήρχαν σήμερα παντού γραμματισμένοι,
μήτε κι εγώ θα πήγαινα ποτέ μου να σπουδάσω,
μήτ’ εξετάσεις θα ’δινα για να διασκεδάσω,
μήτε θα φόρτωνα κι εγώ στον πετεινό τα γράμματα
και για τις γούνες των σοφών δεν θα ’χα διόλου ράμματα.

Εδώ ο Σουρής αυτοσατιρίζεται, διότι το 1883 είχε διακόψει την έκδοση του Ρωμηού για να μελετήσει για το πτυχίο της Φιλοσοφικής, αλλ’ «απερρίφθη μετά πολλών επαίνων». Και συνεχίζει προς τους φοιτητές:

____
Αυτά τα τέλη, φοιτηταί, να πληρωθούν δεν πρέπει,
νομίζω και το Σύνταγμα πως δεν το επιτρέπει.
Αυτό, καθώς γνωρίζετε, σαφώς καθιερώνει
πως ο Ρωμιός για γράμματα δεν πάει να πληρώνει,
κι όχι μονάχα δωρεάν σοφότατος να γίνεται
μα και να τρώγει χάρισμα και χάρισμα να ντύνεται.
____
Κι αν τώρα του Πρωθυπουργού του κάπνισε και θέλει
εις τους παρόντας ευκλεείς κι ευδαίμονας καιρούς
με τα δικά μας έξοδα, με τα δικά μας τέλη
να κάνει φέστες δυνατές και γάμους αργυρούς,
αν για τα τέλη, φοιτηταί, καμήλας πείσμα κράτησε
και συμβουλές σχολαστικές στ’ αυτιά μας ετσαμπούνισε,
τον βεβαιώνω, κύριοι, πως μες στην πίτα πάτησε,
τον βεβαιώνω, κύριοι, πως από σβέρκο ψούνισε.
____
Σημαίας ας υψώσομεν και λάβαρα μεγάλα
και μην το βάλει, κύριοι, κανένας στην φευγάλα·
κι αν επιπέσουν όργανα των κυβερνώντων δείλαια
εμείς ας πέσομεν νεκροί απάνω στα Προπύλαια,
προσφέροντες το αίμα μας ως ιεράν θυσίαν
εις της σοφίας την θεάν και την ασυδοσίαν.
____

Επεμβαίνουν οι εύζωνοι:

(Ένας βαρβάτος εύζωνος του Φασουλή τις βρέχει
κι εκείνος ως μαινόμενος εις τα θρανία τρέχει)

———–

Φ. Μη με βαράς, κυρ Εύζωνα, κατά τον αφαλό…
Εύ. Ορέ, του στόμα δεν σφαλάς;
Φ.            Στιγμή δεν το σφαλώ…
υπέρ των νόμων μάχομαι και σύρε να κουρεύεσαι.
Εύ. Ο Λόου έρχετι, ορέ, κι σύ μου κουκορεύεσαι;
Φ.             Και σαν έρχεται και τι;
κι ο χορός καλά κρατεί.
Και σαν έλθει τι μ’ αυτό;
δεν πληρώνομε λεφτό.
Εύ. Κι τότες τι θα κρένομε, ορέ, στην Εγγλιτέρα;
χάσου, ορέ, κι ο διάουλος σας πήρε τουν πατέρα.
Φ. Ό,τι κι αν κρένομε γι’ αυτό κουκούτσι δεν με μέλει,
Κι αν ο Μιλόρδος σας ζητά με τα δικά μας τέλη
να φιγουράρει δυνατά στον Λόου τον Εγγλέζο,
εγώ τα κότσα μάτια μου, δεν έμαθα να παίζω.
Εύ. Όρσι λοιπούν τρεις κουντακιές…
Φ.            Μη με βαράς, κολίγα…
δεν ντρέπεσαι τον Κοραή, δεν ντρέπεσαι τον Ρήγα;
Εύ. Κι αυτοί θα φάνι κουντακιές σαν δεν πλερώσουν τέλη…
ο Λόου έρχετι κι συ χουρεύεις του καγκέλι;
Φ. Μακράν σου λέγω απ’ εδώ…
Εύ.             Ορέ, ακούμα κρένεις;
Φ. Μ’ αυτή την βαρβατίλα σου τας Μούσας μη μιαίνεις.
Εύ. Ορέ θα βγάλου σύρριζα του μούσι σου μαγκούφη,
κι αν δεν πλερώσεις θα σου πιού του γιαίμα μουνουρούφι.

Στη συνέχεια, στιχουργώντας πάνω στο μοτίβο του ποιήματος «Το Χάνι της Γραβιάς» του Ζαλοκώστα, ο Σουρής διηγείται πώς οι αντλίες της αστυνομίας διέλυσαν τους φοιτητές:

Γ’
Από κρότο και λόγους βουίζει
καθεμιά της Καμίνου Σχολή
και φωνάζουν απ΄ έξω πολλοί
πως μπαρούτι μυρίζει.

Φασουλής ο γενναίος ηγείται
του μαχίμου εκείνου χορού
και με σκέψεις ανδρός τολμηρού
πρώτος πάντων κινείται.

Με σημαίες και λάβαρα τρέχει
προς τα κάτω γοργός να τραπεί
μα δεν πρόφθασε μαρς  να ειπεί
και μια τρούμπα τον βρέχει.

Του δροσίζουν και μούτρα και σκέλια
και τον πήρε θυμός στην αρχή
μα τον λούζουν με νέα βροχή
και τον πιάνουν τα γέλια.

Δεν μπορεί όπως πριν ν΄ αλαλάξει
εν τω μέσω ραγδαίας βροχής
και στο σπίτι του σπεύδει ταχύς
τα βρεγμένα ν΄ αλλάξει.

Το υπόλοιπο φύλλο του Ρωμηού θα το βρείτε εδώ, εγώ θα συνεχίσω την ιστορία του Εδουάρδου Λω ή Λόου. Ο Σουρής κάνει λόγο για «Λόου και Λόενα» στο ποίημά του, αλλά πρόκειται για σχήμα λόγου ή για ποιητική άδεια. Λόενα δεν υπήρχε• ο Λόου κατέβηκε στην Ελλάδα ελεύθερος και έφυγε αρραβωνιασμένος. Θα εξετάσουμε, ίσως πιο συνοπτικά απ’ ό,τι της αξίζει, αυτή την ιστορία.

Η Καίτη και ο Εδουάρδος Λω την εποχή του γάμου τους

Ο Λόου έμεινε στην Ελλάδα κάτι παραπάνω από τέσσερις μήνες• στο διάστημα αυτό αγάπησε την Ελλάδα γενικά, αλλά ειδικότερα είχε προλάβει να αγαπήσει την ωραιότατη (και πολύ νεότερή του) Καίτη Χατσοπούλου, κόρη του νομάρχη Αθηνών Νικ. Χατσοπούλου-Χατζανέστη και αδελφή του Γ. Χατζανέστη, του στρατιωτικού που έμελλε να εκτελεσθεί ως υπαίτιος της ήττας στη μικρασιατική καταστροφή (γιατί τα δυο αδέρφια είχαν διαφορετικό επώνυμο και γιατί ο πατέρας τους είχε διπλό επώνυμο, δεν το ξέρω• επίσης, βρίσκω «Χατσοπούλου» αντί για το αναμενόμενο «Χατζοπούλου»). Πριν αναχωρήσει ο Λόου από την Ελλάδα τον Μάρτιο του 1893, αρραβωνιάστηκαν αλλά ο αρραβώνας κρατήθηκε μυστικός για να μη θεωρηθεί μεροληπτική η έκθεση του Λόου. (Τελικά παντρεύτηκαν λίγους μήνες αργότερα).

Ύστερα από σχολαστική μελέτη των οικονομικών του κράτους, ο Λόου εκπόνησε μια έκθεση αυστηρή μεν αλλά αισιόδοξη. Σε μια ιστοσελίδα βρήκα (και το μεταφέρω με επιφύλαξη, αφού δεν το έχω διασταυρώσει) ότι είχε γράψει: «Η Ελλάδα μπορεί να ελπίζει σε ένα λαμπρό μέλλον, αν λάβει κανείς υπ΄ όψιν του ότι διαθέτει εύφορη γη, ιδιαίτερα ολιγαρκείς κατοίκους και αξιόλογους ηγέτες.» Ωστόσο, οι Γάλλοι έκαναν κόντρα-έκθεση, στην οποία παρουσίασαν πολύ διαφορετικές τις προοπτικές της Ελλάδας και υποστήριξαν ότι ο Λόου είχε εξαπατηθεί (ή αφεθεί να εξαπατηθεί) από τον Τρικούπη, με αποτέλεσμα οι επίδοξοι δανειστές να θέσουν απαράδεκτους όρους για το νέο δάνειο, το οποίο τελικά δεν ευοδώθηκε κι έτσι επήλθε η πτώχευση του 1893.

Ύστερα από τον άτυχο πόλεμο του 1897, στην ηττημένη Ελλάδα επιβλήθηκε Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος, που είχε αντικείμενο να εξασφαλίσει ότι τα έσοδα του κράτους θα κατευθύνονταν πρώτα στην πληρωμή των αποζημιώσεων και του χρέους της Ελλάδας και μετά στην κάλυψη των εσωτερικών αναγκών. Στην Επιτροπή Ελέγχου μετείχαν έξι αντιπρόσωποι των αντίστοιχων μεγάλων δυνάμεων. Αντιπρόσωπος της Αγγλίας και Πρόεδρος της Επιτροπής ήταν ο Λόου, ίσως ο μόνος φιλικά διακείμενος προς την Ελλάδα. Ο ίδιος συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις με την Υψηλή Πύλη και κατάφερε να μειώσει σημαντικά τις οθωμανικές απαιτήσεις.

Μετά την Κωνσταντινούπολη, ο Λόου μετατέθηκε στην Ινδία, όπου ανέλαβε υπουργός Οικονομικών από το 1900 ως το 1905, οπότε για λόγους υγείας γύρισε στο Λονδίνο• το 1906 είχε μια σύντομη αποστολή οικονομικής διπλωματίας στην (αυτόνομη τότε) Κρήτη, ενώ το 1908 η υγεία του χειροτέρεψε• πέθανε τον Νοέμβριο του 1908 στο Παρίσι αλλά θάφτηκε με τιμές στην Αθήνα. Προς τιμή του, η οδός που ενώνει τη Σταδίου με την Πανεπιστημίου μετά τη Σίνα ονομάστηκε «Εδουάρδου Λω».

Για την ηλικία των γυναικών δεν ρωτούσαν την εποχή εκείνη, πάντως η χήρα του, η λαίδη Λω, ήταν, όπως είπαμε, πολύ νεότερη. Συνέχισε να ζει μεταξύ Ελλάδας και Ευρώπης και στα τέλη της δεκαετίας του 1920 προκάλεσε αίσθηση στην αθηναϊκή κοινωνία όταν παντρεύτηκε τον πολύ νεότερό της αστυνομικό διευθυντή Γεώργιο Πειρουνάκη. Σύμφωνα με μία πηγή εκείνη ήταν 67 κι εκείνος 30, σύμφωνα με μιαν άλλη, πιο ευλογοφανή, εκείνη ήταν 60 κι εκείνος 37. Περισσότερα για την ιστορία αυτή δεν έχω καιρό να ψάξω, πάντως βρήκα στο Διαδίκτυο μια επιστολή της λαίδης Λω-Πειρουνάκη, όπως υπογράφει, σταλμένη το 1930 στον Ελευθ. Βενιζέλο, στην οποία του ζητάει να επιλεγεί το δικό της οικόπεδο, στη γωνία των οδών Πεσμαζόγλου και Σταδίου, για την ανέγερση του κτιρίου της Εθνικής Τράπεζας. Όμως είναι κρίμα να στριμώξω τις ιστορίες της Λαίδης στον επίλογο του άρθρου, οπότε κλείνω εδώ το σημείωμά μου που άρχισε το 1892 και μας έχει ήδη φέρει στο 1930 ή ίσως στο 2012 αν σκεφτούμε τις αναλογίες με τη σημερινή εποχή…

Ο τίτλος του άρθρου παραπέμπει βέβαια στον αναπάντεχο θάνατο του μεγάλου Θόδωρου Αγγελόπουλου. Για το γεγονός καθαυτό γράψαμε και συζητήσαμε προχτές, και η συζήτηση ακόμα συνεχίζεται όπως αρμόζει σε έναν δημιουργό πρώτης γραμμής. Γράφτηκαν πολλά στον Τύπο, μεταξύ των οποίων και μερικά μαργαριτάρια, ακόμα και σε σχετικά καλές οικογένειες, ας πούμε στο διάσημο Huffington Post, όπου πληροφορούμαστε πως μια από τις ταινίες του ήταν το “The Suspended Stride of the Stalk.” Το μετέωρο βήμα του πελαργού, λέτε; Αλλά ο πελαργός δεν είναι stalk στα αγγλικά, είναι stork. Ολοφάνερα, εδώ δούλεψε ο δαίμονας του σπασμένου τηλεφώνου -ή ίσως της υπαγόρευσης στον υπολογιστή. Και, όπως μας λέει το λεξικό, stalk είναι, στα φυτά, το κοτσάνι, το καλάμι, ο μίσχος. Το μετέωρο βήμα του κοτσανιού λοιπόν… ή της κοτσάνας, κι έτσι προέκυψε ο σημερινός μας τίτλος.

Τον τίτλο της ταινίας του Αγγελόπουλου τον παράλλαξε, αλλά εσκεμμένα, ο συντάκτης της ανακοίνωσης του ΛΑΟΣ: Το «μετέωρο βήμα του Πλούτωνα» στη μέση της οδού, μας πήρε έναν άνθρωπο που μας είχε συγκλονίσει, συγκινήσει και προβληματίσει βαθιά». Αμφίβολης ποιότητας γούστο’ πάντως, ο βουλευτής του κόμματος Πολατίδης δεν συμμερίστηκε το πνεύμα της ανακοίνωσης. Προφανώς ασυγκίνητος και απροβλημάτιστος, έσπευσε στη Βουλή να ξεκαθαρίσει πως άλλη είναι η δική του Ελλάδα και άλλη του Αγγελόπουλου. Όσο για τον Δημήτρη Δανίκα, που άκουσε πολλά τις τελευταίες μέρες επειδή έγραψε (και) για τα “κουσούρια” του Αγγελόπουλου, ας μάθει ότι το επίθετο “μεγιστοτεράστιος”, (ενός μεγιστοτεράστιου στοχαστή και καλλιτέχνη που με το έργο του δόξασε την Ελλάδα…) για όποιον και να λέγεται, ακούγεται κωμικό!

Από τον Σ. Πολυμίλη στο ηλεΒήμα: Πώς αλλιώς να εξηγήσεις αυτά που συμβαίνουν στο ΠαΣοΚ κι αυτά που ακούμε τις τελευταίες μέρες από διάφορους φέρελπεις και μη δελφίνους; Ναι, αλλά αν είναι να βάλεις μεταξωτά παντελόνια βάζε τα σωστά: ο φέρελπις στον πληθυντικό κάνει “οι φερέλπιδες”, δεν είναι δα και τόσο δύσκολο, ξέρουμε τη σχολή ευελπίδων.

Πώς είναι το αντίθετο του “ασύμφορος”; Μα, φυσικά σύμφορος, μας λέει το nooz.gr: οι κάτοχοι ΙΧ αυτοκινήτων διαπιστώνεται ότι έχουν μειώσει τις μετακινήσεις τους κατά 80% και έχουν στραφεί στην χρήση των ΚΤΕΛ, καθώς περίπου το 85% την θεωρεί ως οικονομικά σύμφορη λύση. Προτού αναφωνήσετε “Συμφορά μου!” σκεφτείτε ότι έτσι πλουτίζει η γλώσσα μας κατά μία λέξη -να φτάσουμε τα 5 εκατομμύρια λέξεις που λέει κι ο ακαδημαϊκός κ. Κουνάδης, να πουλήσουμε τα μισά στους Γερμανούς, να βγάλουμε το χρέος.  (Κοτσάνα έγραψα, το “σύμφορος” υπάρχει σε όλα τα λεξικά, όσο κι αν είναι σπάνιο.) Όσο για το “θεωρώ ως” εγώ δεν θα το έβαζα, αλλά έχω αρχίσει να μην το θεωρώ λάθος. Εσείς τι λέτε;

Από το ηλεΒήμα πάλι, διαβάζω: Πρόθεση και στόχος, επί του παρόντος, είναι όχι τόσο η επισήμανση αποτιμήσεων – συμπερασμάτων «μελανούς χροιάς» λόγω της κοινώς διαπιστουμένης δύσκολης συγκυρίας… Μελανός και μελανή, αυτό το ξέρει και η γιαγιά μου. Για να ξεχωρίσεις από την πλέμπα πρέπει να εφεύρεις νέο επίθετο, “Ο, η μελανής, το μελανές”, όπως στο άζμα: Η μοίρα μου είναι μελανής / γιατί δε με βοηθάει κανείς (δεν υπάρχει, τώρα το σκάρωσα διερευνώντας τις δυνατότητες που δίνει η νέα λέξη). Το πιο ωραίο: ο… μελανής αρθρογράφος είναι ο κ. Αντ. Κόντος, Πρόεδρος του Ομίλου Καβάλας για τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας! Έτσι εξηγείται.

Το επόμενο θα σας το σερβίρω σαν κουίζ. Διαβάστε το προχτεσινό άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου στα Νέα και βρείτε τι δεν πάει καλά. Μη μου πείτε ότι ο αρθρογράφος (ή ο διορθωτής) έχει λάθος το όνομα της ηρωίδας της όπερας, δεν εννοώ αυτό. Πράγματι, λέει για Βιολέτα Μαλορί, ενώ ο λιμπρετίστας του Βέρντι την ονόμασε Βιολέτα Βαλερί, αλλά δεν στέκομαι σ’ αυτό. Δεν το βρήκατε; Προσέξτε τον τίτλο “Το μνημόνιο και η γραβάτα“. Όμως, στο άρθρο δεν γίνεται λόγος για γραβάτα, αλλά για την Τραβιάτα! Ολοφάνερα ο αρθρογράφος είχε δώσει τίτλο “Το μνημόνιο και η Τραβιάτα”, αλλά κάποιος δαίμονας από τους πολλούς που κατοικοεδρεύουν στα γραφεία των εφημερίδων φρόντισε να το μετατρέψει σε γραβάτα! Αγνοώ αν το λάθος τυπώθηκε και στην έντυπη έκδοση, αλλά με παραξενεύει λίγο που δεν το είδε κανείς ή δεν νοιάστηκε να το διορθώσει.

Καμιά φορά νιώθω πως έχω γεράσει και όσα γράφω σε μερικά θέματα είναι γκρίνιες και χαμένη μάχη. Για παράδειγμα, όλο και περισσότερο βλέπω να γράφουν με λατινικό αλφάβητο λέξεις που παλιότερα τις έγραφαν όλοι στα ελληνικά (ξέρετε, σταρ, σέξι, τέτοιες, όχι σπάνια και εξωτικά πράγματα). Τουλάχιστον όμως, αν είναι να τις γράφουν στα ξένα, να τις γράφουν σωστά. Διότι, διάβασα χτες πως ο Άστον Κούτσερ (φυσικά τον έγραφαν Aston Kutscher): Διασκεδάζει με top models και κάνει serf στους δρόμους του Σάο Πάολο… αλλά πολλές φορές τα φαινόμενα απατούν. Και πάλι έχουμε τα μεταξωτά βρακιά -αν θες να το γράψεις στα ξένα, γράψε το surf. Τώρα, αν σας γεννήθηκε η απορία πώς έκανε ο λεγάμενος σερφ στους δρόμους του Σάο Πάολο (και όχι της Βενετίας, ας πούμε), η απάντηση είναι πως είχε βρέξει πολύ και είχαν πλημμυρίσει οι δρόμοι και ο Κούτσερ έγραψε στο τουίτερ του: Surfing the streets of Sao Paulo. Κι ο δικός μας, που διάβασε το άρθρο στα αγγλικά, διάβασε surfing, το μετέφρασε μέσα στο μυαλό του “κάνω σερφ” και το έγραψε… κάνω serf. Είπαμε, έχω γεράσει.

Και άλλη αίσθηση μάχης αν όχι χαμένης πάντως δύσκολης μου δημιουργεί το φαινόμενο της σχιζολεξίας, που όλο και πιο συχνά το βλέπω, σε όλο και περισσότερους τομείς να εξαπλώνεται. Νέο κρούσμα: διαπίστωσα ότι στο γιουτούμπ, η τραγουδάρα του Λοΐζου με τον Καζαντζίδη κυκλοφορεί με τον τίτλο της φριχτά διαμελισμένο: “Δε θα ξαν’ αγαπήσω”! Δεν το είχα ξαναδεί (ή ξανα’δεί; ) και δεν θέλω να το ξαναδώ…

Και κλείνω με ένα μεζεδάκι που το πρόσφερε τις προάλλες σε σχόλιό της μια νέα φίλη. Πρόκειται για άρθρο από το Έθνος: Αναρωτιόμαστε, πάντως, γιατί τα μέλη της Ακαδημίας σνόμπαραν την ακριβοθώρητη παραγωγή του Στίβεν Σπίλμπεργκ «Οι περιπέτειες του Τεντέν: Το μυστικό του μονόκερου». Ρωτάει με το δίκιο της η φίλη: Για πείτε κι εσείς οι πιο σοφοί, έχω άδικο εγώ που αναρωτιέμαι γιατί είναι “ακριβοθώρητη” η παραγωγή του Σπίλμπεργκ; Και τι ήθελε τέλος πάντων να πει ο ποιητής;

Προφανώς εδώ έχουμε ακυρολεξία -ακριβοθώρητος, σύμφωνα με τα λεξικά, είναι αυτός που εμφανίζεται σπάνια, που είναι δύσκολο να τον συναντήσεις. Τη λέξη τη χρησιμοποιούμε συνήθως με κάπως ειρωνική χροιά: “πολύ ακριβοθώρητος μας έγινες τελευταία”, λέμε σε κάποιον της παρέας που έχει αραιώσει την παρουσία του. Ολοφάνερα, ο συντάκτης της εφημερίδας ήθελε να πει κάτι σαν “πανάκριβη” αλλά στο πιο επίσημο, και επιστράτευσε την “ακριβοθώρητη”, ίσως κάνοντας μέσα στο μυαλό του πάντρεμα του “ακριβού” με το “δυσθεώρητη”. Με έβαλε σε σκέψεις η περίπτωση, διότι δείχνει ότι δεν είναι μόνο λόγιες λέξεις που χάνουν τη σημασιολογική τους διαφάνεια, σαν τον ευάριθμο, αλλά και λαϊκές, όπως εδώ ο ακριβοθώρητος, αφού το “ακριβός” χρησιμοποιείται εδώ με τη σημασία “σπάνιος”, που δεν είναι η συνηθισμένη.

Κλείνω επαναλαμβάνοντας (επικαιροποιημένη) την τελευταία παράγραφο από τα μεζεδάκια του περασμένου Σαββάτου: Να πούμε επίσης ότι αυτή τη στιγμή πλησιάζουμε τα 98.000 σχόλια από καταβολής ιστολογίου (μετράνε όλα τα σχόλια, και όσα είναι σπαμ ή διπλά και σβήνονται). Με τον ρυθμό που πάμε, γύρω στις 10 του Φλεβάρη, δηλαδή κοντά στα τρίτα γενέθλια του ιστολογίου, θα γίνει το σχόλιο αριθ. 100.000 -μάλιστα, το ιστολόγιο θα προσφέρει ένα σπάνιο δώρο στον σχολιαστή αυτόν, και στον αμέσως προηγούμενο και τον αμέσως επόμενο. Και για να μην πάει το μυαλό σας σε ακριβά πράγματα, θα είναι κάτι που στέλνεται με ατάτσμεντ (άρα, όχι σπανακόπιτα).

Οι λέξεις τoυ λεξιλoγίoυ μας πoυ έχoυν την αφετηρία τoυς σε κύρια oνόματα, oνόματα πρoσώπων ή λαών ή γεωγραφικά oνόματα (πόλεων, πoταμών, κτλ.) είναι πoλύ περισσότερες απ’ όσες θα υπέθετε κανείς. Γιατί λέξεις με πρoέλευση από κάπoιo κύριo όνoμα δεν βρίσκoυμε μόνo στην oρoλoγία των φυσικών επιστημών με τα βατ, τα βoλτ, τα αμπέρ και τα διάφoρα φαινόμενα Ντόπλερ, όπου η ορολογία είναι κατά μέγα μέρoς βασισμένη στα oνόματα επιστημόνων και εφευρετών, oύτε μόνo στoυς πoλυπoίκιλoυς -ισμoύς. Πoλλές ακόμα είναι oι λέξεις πoυ έλκoυν την καταγωγή από κάπoιoν άνθρωπo ή κάπoιoν τόπo, μόνo πoυ αυτό δεν φαίνεται με πρώτη ματιά.

Η oρoλoγία τoυ φαγητoύ και τoυ ντυσίματoς έχει πάρα πoλλά δείγματα να δώσει. Ας δoύμε μερικά από τo λεξιλόγιο των ενδυμάτων: η μoυσελίνα δεν είναι παρά ένα κεντημένo ύφασμα πoυ ερχόταν (τoν καιρό τoυ Μάρκo Πόλo) από την εξωτική Μoσoύλη του σημερινού Ιράκ. Τα παντελόνια ετυμoλoγoύνται από τoν Πανταλεόνε, έναν κωμικό ήρωα της βενετικής Κoμμέντια ντελ ‘Αρτε πoυ τα φoρoύσε, έναν ήρωα, να προσθέσω, με κάποια ελληνικά χαρακτηριστικά και ελληνικής αρχής όνομα, από το Παντελεήμων ή το Πανταλέων. Η ζακέτα πρoέρχεται από τo κύριo όνoμα Ζακ, παρατσoύκλι περιφρoνητικό πoυ δίναν στo Μεσαίωνα στoυς χωριάτες. Οι βερμoύδες είναι λέξη μεταπoλεμική, όταν μετά τις στερήσεις τoυ πoλέμoυ oι εύπoρoι αμερικανoί άρχισαν πάλι να κατακλύζoυν τα νησιά Βερμoύδες για τις διακοπές τους, φoρώντας πoλύχρωμα μακριά σoρτς. Η ιστoρία τoυ μπικίνι πάλι, ξεκίνησε τoν Ioύνιo τoυ 1946 όταν oι αμερικανoί έκαναν την πρώτη δoκιμή ατoμικής βόμβας στα oμώνυμα νησιά τoυ Ειρηνικoύ: δέκα μέρες αργότερα, o Γάλλoς Ρεάρ κατoχύρωσε εμπoρικά τo όνoμα για τo (τότε) εκρηκτικά απoκαλυπτικό γυναικείo μπανιερό, και η λέξη πoλύ σύντoμα έγινε διεθνής. Μια και στις λατινικές γλώσσες τo πρόθεμα bi- σημαίνει ό,τι και σε μας τo δι-, όταν αργότερα τo πάνω κoμμάτι τoυ μπικίνι εξαφανίστηκε μέσα στη γενική τέρψη, τo απoτέλεσμα πoυ πρoέκυψε oνoμάστηκε ‘μoνoκίνι’, παρετυμoλoγικά και λoγικά. Τέλoς η γραβάτα έρχεται από τα Βαλκάνια: τoν 17o αιώνα, oι Κρoάτες μισθoφόρoι συνήθιζαν να φoρoύν γύρω από τo λαιμό ένα φoυλάρι πoυ έκανε μεγάλη εντύπωση…

Για να μείνουμε στα υφάσματα: θα περίμενε κανείς το παντελόνι τζην (jean, jeans) και το ύφασμα ντενίμ (denim) να έχουν ακραιφνώς αμερικάνικη την προέλευση, αλλά και τα δύο έρχονται από την παλαιά Ευρώπη: το τζην από τη Γένοβα (αμερικάνικη προφορά της γαλλικής ονομασίας της πόλης, Gênes) και το denim από τη Νιμ, de Nîmes!

Πoλλά λoυλoύδια oφείλoυν επίσης τo όνoμά τoυς σε κάπoιo κύριo όνoμα: η ντάλια στoν σoυηδό βoτανoλόγo Ανδρέα Νταλ, πoυ την έφερε από τo Μεξικό στην Ευρώπη, η γαρδένια στoν σκωτσέζo Γκάρντεν, η καμέλια στoν ιησoυίτη μoναχό και βoτανoλόγo Γκ. Κάμελ, και βέβαια η φoύξια στoν βαυαρό κ. Φoυξ. Και, εδώ που τα λέμε, δύσκολα θα βρεθεί καλύτερος τρόπος για να κερδίσεις την αθανασία από το να δώσεις το όνομά σου σε ένα λουλούδι!

Όμως, κύρια ονόματα δίνονται και σε λιγότερο ευχάριστα ουσιαστικά. Η λέξη μπoϊκoτάζ oφείλεται στoν Charles Cunningham Boycott, επιστάτη των κτημάτων ενός κόμητα στo Mayo της Iρλανδίας. Η σκληρότητά τoυ ήταν παρoιμιώδης, μέχρι πoυ κάπoτε είδαν κι απόειδαν oι ντόπιoι και τoυ κήρυξαν ολοκληρωτικόν απoκλεισμό: κανείς δεν ερχόταν να τoυ δoυλέψει, κανείς δεν τoυ μιλoύσε στo δρόμo, κανείς δεν τoυ πoυλoύσε τα εμπoρεύματά τoυ. Όταν o κόμπoς έφτασε στo χτένι, o κόμης απέλυσε τoν Μπόικoτ, αλλά τo όνoμα -και η μέθoδoς- έμεινε.

Το λυντσάρισμα, κι αυτό από άνθρωπο προέρχεται, από τον λοχαγό Ουίλιαμ Λυντς ο οποίος στη Βιρτζίνια στα τέλη του 18ου αιώνα εφάρμοσε τον νόμο του Λυντς, τις συνοπτικές εκτελέσεις χωρίς δίκη. Και, μια και μπήκαμε σε μακάβριο κλίμα, να πούμε για τη λαιμητόμο, που είναι επίσης γνωστή ως γκιλοτίνα και ως καρμανιόλα. Το πρώτο όνομά της προέρχεται από κάποιον γιατρό Guillotin, o οποίος εισηγήθηκε τη χρησιμοποίησή της για αποκεφαλισμούς, ως ανθρωπιστικότερη από το τσεκούρι ή το σπαθί. Το όνομα καρμανιόλα είχε πιο περίπλοκη διαδρομή. Έτσι ονομάζεται μια ιταλική πόλη της Τοσκάνης (Carmagnola) που έδωσε το όνομά της σ’ ένα είδος χωριάτικου σακακιού, το οποίο φορούσαν οι πιεμοντέζοι εργάτες στις γιορτές. Οι εργάτες μετανάστευσαν στη Γαλλία, και μαζί και η λέξη. Και στις γιορτές χόρευαν, και ένας από τους χορούς αυτούς ονομάστηκε χορός της καρμανιόλας –στα χρόνια της επαναστατικής τρομοκρατίας, χόρευαν τον χορό αυτόν ενώ ο δήμιος αποκεφάλιζε τους πλούσιους και διάσημους στη γκιλοτίνα, που ονομάστηκε καρμανιόλα κι αυτή.

Οι λέξεις είναι απολιθώματα που κρύβουν μέσα τους ψήγματα από παλιότερες εποχές. Σε έναν Μεσογειοκεντρικό κόσμο, πριν από το σφάλμα του Κολόμβου, η Δαμασκός ήταν ζηλευτή για τα πλούτη της και είχε δώσει τ’ όνομά της στο δαμάσκηνο, στο δαμασκί σπαθί (με ένθετα χρυσά ή αργυρά σχέδια) και στο δαμάσκο ύφασμα. Πιο παλιά, ο αλγόριθμος έρχεται από τον μεγάλο άραβα μαθηματικό του 9ου αιώνα, τον al-Khowarizmi. Το όνομά του εκλατινίστηκε ως algorismus, σημαίνοντας το αραβικό αριθμητικό σύστημα, και με την παρετυμολογική επίδραση του αριθμός πλάστηκε το algorithm. Το πιο γνωστό βιβλίο του Μοχάμεντ αλ-Χοβαριζμί, ήταν το αλ-τζαμπρ αλ-μουκάβαλα, κατά λέξη “ένωση και σύγκριση” (εννοείται των τμημάτων των εξισώσεων), που βεβαίως έδωσε τη λέξη άλγεβρα.

Αν βάλουμε ως κριτήριο την ετυμολογία, ο ενδοξότερος ηγέτης στην παγκόσμια ιστορία είναι αναμφίβολα ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρ: το όνομά του δόθηκε ως τίτλος στους ρωμαίους αυτοκράτορες και χρησιμοποιήθηκε με την ίδια σημασία όχι μόνο στα ελληνικά, αλλά και στα παλιά γερμανικά, εξ ου και ο κάιζερ, και από εκεί στα ρωσικά, εξ ου και ο τσάρος. Αλλά και η λέξη των σλαβικών λαών για τον βασιλιά, που είναι krol στα πολωνικά, kral στα τσέχικα, korol στα ρωσικά (και έχει περάσει ως κράλης στα βυζαντινά ελληνικά), από άλλον μεγάλο αυτοκράτορα προέρχεται, τον Καρλομάγνο.

Αλλά ας περάσουμε στα δικά μας. Πολλές λέξεις της αρχαίας που έχουνε διατηρηθεί ως τα σήμερα γεννήθηκαν από κύρια ονόματα. Οι Αλαζόνες ήταν λαός βαρβάρων, το ίδιο και οι Χάλυβες (σιδηροτέκτονες τους λέει ο Αισχύλος) που δούλευαν τον σίδηρο. Οι Σόλοι, πόλη που οι κάτοικοί της μιλούσαν άγαρμπα ελληνικά, γέννησαν τον σολοικισμό. Ο θεός Παν έκανε θόρυβο που έφερνε φόβο ακατάσχετο, και αυτός ο πανικός θόρυβος και ο πανικός τάραχος γέννησαν (όταν εξέπεσε το ουσιαστικό) τη λέξη πανικός. Ο πακτωλός χρημάτων πήρε το όνομά του από έναν ποταμό της Λυδίας, που έφερνε ψήγματα χρυσού. Εκεί κοντά κι ο άλλος ποταμός, ο Μαίανδρος, που η στριφογυριστή του κοίτη έδωσε τ’ όνομά του στο ομώνυμο διακοσμητικό σχήμα -και, πολύ αργότερα, έγινε επώνυμο στα τουρκικά, μεταξύ άλλων και του πρωθυπουργού Μεντερές που τελείωσε τις μέρες του στην αγχόνη.

Στη νεότερη εποχή δεν έχουμε πολλούς έλληνες εφευρέτες που να κέρδισαν την υστεροφημία δίνοντας τ’ όνομά τους σε μια λέξη. Ο γκράς, όπλο του ελληνικού στρατού στα τέλη του 19ου αιώνα, πήρε το όνομά του από τον κατασκευαστή, τον γάλλο B. Gras, ενώ με παρόμοιο τρόπο λέγεται ότι γεννήθηκε και το ένδοξο καριοφίλι, από την επωνυμία των ιταλών οπλοποιών Carlo e figli. Μάλιστα ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης είχε απογοητευτεί σφόδρα όταν ήρθε στην επιφάνεια η ετυμολογία της λέξης, προτιμώντας την παρετυμολογική ορθογράφησή της, καρυοφύλλι που παρέπεμπε σε φυλλοκάρδια. Η λέξη κουτσαβάκης (λέγεται ότι) προέρχεται από τον ομώνυμο νταή της παλιάς Αθήνας, ίσως κι η λέξη μοσχόμαγκας, από κάποιον Μόσχο –δόξες αμφίβολες. Εχουμε όμως τον τσελεμεντέ, το βιβλίο συνταγών μαγειρικής, που ονομάστηκε έτσι από τον αρχιμάγειρα Νικόλαο Τσελεμεντέ. Κι αυτός, σκέφτομαι, είναι καλός τρόπος για να περάσεις στην αθανασία: να νοστιμεύεις τη ζωή των επόμενων γενεών. Καλή σας όρεξη!

Υστερόγραφο σημερινό: Καθώς χτένιζα το άρθρο, αντιστάθηκα στον πειρασμό να προσθέσω υλικό, αλλά στο τέλος μετρίασα τη βεβαιότητα σε σχέση με την ετυμολογία της λέξης καριοφίλι. Η τρέχουσα άποψη των λεξικών είναι ότι προέρχεται από τη φίρμα Carlo e figli (Κάρολος και υιοί), αλλά πολύ αξιοπρόσεκτες είναι οι αντιρρήσεις που εκφράζονται σε αυτό το εξαιρετικό άρθρο του Earion στη Λεξιλογία.Το θέμα θέλει περαιτέρω μελέτη.

Και με την ευκαιρία, να προσθέσω και κάτι: σε παλιότερο άρθρο είχα περιγράψει τη ζωή του παράτολμου αεροπόρου Δημήτρη Καμπέρου, ενός από τους πρωτοπόρους της αεροπορίας στην Ελλάδα, που από τα ριψοκίνδυνα ακροβατικά του ονομάστηκε “τρελοκαμπέρος”, απ’ όπου προέκυψε και η λέξη “τρελοκαμπέρω”. Την πανέξυπνη αυτή πρόταση την οφείλουμε στον φίλο Θ. Μωυσιάδη, και την είχα αποδεχτεί, αλλά τώρα δεν είμαι πια τόσο σίγουρος γιατί έχω βρει μια ένδειξη προς το αντίθετο. Συγκεκριμένα, σε ένα άρθρο του Ν. Λάσκαρη, μεγάλης μορφής του ελληνικού θεάτρου προπολεμικά (και πριν από τον πρώτο πόλεμο ακόμα), άρθρο που μιλάει για τα παρατσούκλια των παλιών ηθοποιών, αναφέρεται ότι η μεγάλη ηθοποιός Ευαγγελία Παρασκευοπούλου είχε το παρατσούκλι “καμπέρω”.

Δεδομένου ότι η Παρασκευοπούλου αποσύρθηκε από τη σκηνή την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, είναι παλιότερη από τον αεροπόρο Καμπέρο, άρα δεν μπορεί να πήρε το παρατσούκλι της από αυτόν, αλλά προφανώς από το τουρκικό kamber (πιστός σύντροφος). Η διαφορά της σημασίας βέβαια είναι μεγάλη, αλλά αν υπήρχε, είτε στην Πόλη (η Παρασκευοπούλου ήταν Πολίτισσα) είτε στους θεατρικούς κύκλους, η λέξη “καμπέρω” σε ευρύτερη διάδοση (πράγμα φυσικά που μένει να αποδειχτεί), τότε η τρελοκαμπέρω ασφαλώς από εκεί θα βγαίνει.

Έχω και μιαν άλλη ένδειξη που συνηγορεί υπέρ της τελευταίας αυτής εκδοχής. Η παλιότερη ανεύρεση της λέξης “τρελοκαμπέρω” βρίσκεται σε αναμνήσεις της Ελένης Χαλκούση, γραμμένες στη δεκ. 1960, αλλά από την εποχή της Κατοχής. Η Χαλκούση θυμάται ένα περιστατικό, μέσα στην Κατοχή, όπου έκανε μια παλαβομάρα και ο Λογοθετίδης την αποκάλεσε “μωρή τρελοκαμπέρω”. Προσέξτε ότι και ο Λογοθετίδης και η Χαλκούση μεγάλωσαν στην Πόλη, και ήταν και οι δυο ηθοποιοί, δηλαδή όπως και η Παρασκευοπούλου. Μπορούμε λοιπόν να φανταστούμε μια λέξη της θεατρικής πολίτικης αργκό, που κατεβαίνει στην Αθήνα και κάποια στιγμή, για κάποιο λόγο, βγαίνει από τα όρια του σιναφιού των ηθοποιών και καθιερώνεται -κάτι που υποστηρίζω επίσης ότι έγινε με τη λ. αλαλούμ. Όλα αυτά που λέω δεν είναι καθόλου σίγουρα και λείπουν πολλές ψηφίδες για να συμπληρωθεί η εικόνα, αλλά η διαίσθησή μου μού λέει ότι η τρελοκαμπέρω δεν προέρχεται από τον ριψοκίνδυνο κ. Καμπέρο!

Η Μιράντα και η καταιγίδα, πίνακας του Waterhouse (1916)

Πένθιμοι καιροί μας έχουν περικυκλώσει, ας βάλουμε ένα πιο ανάλαφρο θέμα σήμερα. Προτού ξεκινήσω, σπεύδω να διευκρινίσω ότι το άρθρο δεν αποτελεί υπαινιγμό για καμία συγκεκριμένη Μιράντα -μάλιστα, μόνο μία γυναίκα έχω γνωρίσει με το όνομα αυτό κι έχω χάσει εδώ και καιρό τα ίχνη της. Το όνομα είναι αφορμή για να αφηγηθώ μια παλιά ιστορία για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία, που είναι άλλωστε και τα βασικά μας ενδιαφέροντα εδώ.

Το όνομα Μιράντα είναι μάλλον σπάνιο στα ελληνικά αλλά βέβαια μερικές γνωστές Μιράντες έχουμε, ας πούμε τις ηθοποιούς Μιράντα Κουνελάκη και Μιράντα Μυράτ. Το όνομα πάντως δεν είναι ντόπιο και στο eortologio.gr, που έχει όλες τις γιορτές, ακόμα και τις πιο σπάνιες, βρίσκουμε ότι «δεν γιορτάζει», δηλαδή ότι το όνομα δεν περιλαμβάνεται στο εορτολόγιο της εκκλησίας μας. Αν ξέρετε κάτι άλλο εσείς, πείτε μας. Για την προέλευσή της, βρίσκω ότι είναι το θηλυκό του λατινικού mirandus, από το mirare = θαυμάζω, δηλαδή Μιράντα είναι η θαυμαστή, η αξιοθαύμαστη.

Πότε άρχισαν ελληνίδες να ονομάζονται Μιράντες, δεν ξέρω. Πάντως, τον Γενάρη του 1899 δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Η τέχνη το ποίημα «Μιράντα» του Στέφανου Ραμά, κι εδώ θα σταθούμε. Αλλά πρώτα να κάνουμε τις συστάσεις.

Το περιοδικό «Η τέχνη», με εκδότη τον ποιητή Κώστα Χατζόπουλο, ήταν μάλλον βραχύβιο, αφού έκλεισε μόλις συμπλήρωσε έναν χρόνο ζωής, δώδεκα μηνιαία τεύχη από τον Νοέμβρη του 1898 έως τον Οκτώβριο του 1899. Ωστόσο, έγραψε ιστορία. Όπως είχε φιλοδοξήσει ο ιδρυτής της, η Τέχνη δεν έμοιαζε με κανένα από τα ως τότε περιοδικά. Ήταν το πρώτο λογοτεχνικό περιοδικό που γραφόταν στη δημοτική, πριν ακόμα κι από τον Νουμά. Και ήταν καθαρά λογοτεχνικό περιοδικό, με συνεργάτες τα πιο λαμπρά ονόματα της πνευματικής ζωής. Οι συντελεστές του περιοδικού ονομάστηκαν «μαλλιαροί» και έγιναν στόχος του χλευασμού των καθαρευουσιάνων δημοσιογράφων –όμως τα δικά τους ονόματα θυμόμαστε σήμερα.

Ο Παύλος Νιρβάνας, που ήταν από τους πρωτεργάτες της «Τέχνης» (δικό του ποίημα, ομότιτλο με το περιοδικό, υπήρχε στο εξώφυλλο του πρώτου τεύχους, που μπορείτε να το δείτε εδώ) σε φιλολογικές αναμνήσεις που δημοσίευσε πολλά χρόνια αργότερα, μεταφέρει το κλίμα της εποχής με το αφήγημά του Η «Τέχνη» και ο μαλλιαρισμός.

Για να πάρετε μια γεύση από την εκλεκτή ύλη του περιοδικού, σας παραπέμπω σε μιαν ανθολογία που έχω φτιάξει στον παλιό μου ιστότοπο.

Τη Μιράντα την είχε γράψει ο Στέφανος Ραμάς, όπως ήταν το ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε εκείνη την περίοδο ο Μάρκος Τσιριμώκος, αδελφός του Γιάννου, της γνωστής οικογένειας της Φθιώτιδας. Ο Ραμάς/Τσιριμώκος ήταν δημοτικιστής από τους πρώτους, ανήκε μάλιστα στην “μη σοσιαλιστική” πτέρυγα των δημοτικιστών, μαζί με τον Δραγούμη. Το ποίημα μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.

Η πρώτη στροφή ήταν:

Δε θα βρούνε λιόκαλα
κι άθαμπα διαμάντια
τα τρανά τα μάτια σου
στα δικά μου αγνάντια.
Στην ψυχή μου τρίσβαθα
κρύβω το πετράδι
με την όψη ανέγγιχτη
σα φιλί, σα χάδι.
Της λευκής αγάπης μου
ένα χάδι πάντα,
στην ψυχή μου ολόβαθα
γύρεψε ω Μιράντα.

Κι οι άλλες τρεις στροφές τελείωναν με τη Μιράντα, πάντοτε σε ομοιοκαταληξία με το «πάντα». Η Μιράντα που έδωσε την έμπνευση στον Ραμά ήταν η σεξπιρική ηρωίδα: στην Καταιγίδα του Σέξπιρ (σικ, είπαμε) Μιράντα είναι η κόρη του Πρόσπερου -τη βλέπουμε και στον πίνακα που κοσμεί τη σελίδα μας.

Η Μιράντα, για κάποιο λόγο, σκανδάλισε τους αντιδημοτικιστές δημοσιογράφους, οι οποίοι έτσι κι αλλιώς είχαν ταραχτεί από την έκδοση της Τέχνης. Για παράδειγμα, στην Εστία (η οποία, πρέπει να πούμε, δεν ήταν και από τις συντηρητικότερες γλωσσικά εφημερίδες στα τέλη του 19ου αιώνα, αντίθετα μάλιστα) ύστερα από κάθε τεύχος της Τέχνης γράφονταν ένα σωρό εξυπνακίστικα σχόλια, για πολλές μέρες. Μάλιστα, πιστοί στις συκοφαντικές κουτοπονηριές τύπου «Παλιοκουβέντα» (ότι τάχα οι μαλλιαροί αποκαλούν Κώτσο Παλιοκουβέντα τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, που είναι ένα θέμα για άλλο άρθρο), είχαν παραλλάξει σε «Μαστοροσύνη» τον τίτλο του περιοδικού και έτσι το ανέφεραν!

Ο Νιρβάνας θυμάται στα απομνημονεύματά του: Ο Νίκος Λάσκαρης – ποιος θα το ΄λεγε πως ύστερα από τριάντα χρόνια θα καταντούσε κι ο ίδιος να γράψει δημοτικά – είχε σκαρώσει και μία σχετική παρωδία, που χάλασε κόσμο. Δυστυχώς δε θυμούμαι πια παρά δύο-τρεις στίχους της.

               Αγόρασα μια τιράντα
Προς μία και τριάντα,
Ω Μιράντα, Μιράντα!

Τελείως τυχαία τις προάλλες, καθώς έψαχνα έναν μικροσκοπικό ψύλλο σε κάτι πανάρχαια άχυρα, βρήκα την παρωδία της Μιράντας, που τόσο ντόρο είχε κάνει πριν από 110 και βάλε χρόνια. Δημοσιεύτηκε στην Εστία, στις 6 Ιανουαρίου 1899:

Μιράντα
(από την Τέχνη με τέχνη φκιασμένο)

Σ’ ονειροφάνταχτη μέσα λοκάντα
Ω! Μιράντα!
Μαγναδοστάζοντας φύκια στην μπάντα
Ω! Μιράντα, Μιράντα!
Με ντεκαντέντζα και φιόρα και ράντα
Ω! Μοίρα μου, Μοίρα, Μιράντα!
Γαμποφαινότανε μια τιράντα
(Honni soit qui mal y pense Μιράντα!)
Αγορασμένη με μία τριάντα
(Ω! τι φτήνια, τι φτήνια, Μιράντα!)
Και ψευδή καθώς ήτανε πάντα
Ω! Μιράντα!
Τον άντρα τον γύρευε: άντα!
Ω! Μιράντα, Μιράντα, Μιράντα!
Μιράντα, Μιράντα!
Μιράντα!
Και τράβα κορδέλα για πάντα
Για πάντα, για πάντα, για πάντα!
Ω! Μιράντα!

Υπογραφή:  Λεβιάθαν

Ομολογώ ότι μόλις το διάβασα αισθάνθηκα απογοήτευση, γιατί η παρωδία ήταν κατώτερη από τις προσδοκίες μου -κι εγώ εκτιμώ πολύ τη λεπτή τέχνη της παρωδίας. Ώστε γι’ αυτό το μέτριο στιχούργημα χάλασε ο κόσμος;

Βέβαια, μπορεί να υπάρχει κι άλλη παρωδία, μπορεί ο Λεβιάθαν που υπογράφει να μην είναι ο Λάσκαρης, αλλά μάλλον αυτός είναι (κάπου βρήκα ότι είχε χρησιμοποιήσει αυτό το ψευδώνυμο). Το ότι ο Νιρβάνας δίνει κάπως διαφορετικά τους στίχους δεν είναι σοβαρή ένδειξη, γιατί γράφει πολλά χρόνια μετά (αφού θυμάται και λάθος τη χρονιά ίδρυσης του περιοδικού, 1907 αντί 1899!)

Θα μπορούσα να τελειώσω εδώ, όμως αυτή δεν ήταν η μοναδική συνάντηση της Μιράντας με την τιράντα. Σε ένα εύθυμο ελαφρό τραγούδι επιθεωρησιακού ύφους του 1951, με τίτλο «Η γυναίκα είναι ζημιά», του Θόδωρου Παπαδόπουλου, σε στίχους Σακελλάριου-Γιαννακόπουλου, τραγουδισμένο από τον Φώτη Πολυμέρη, βρίσκουμε πάλι τη Μιράντα πλάι στην τιράντα.

Η γυναίκα είναι ζημιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
η γυναίκα είναι ζημιά!

Για κάποια Μπέτη, πρωτοβγήκα πιτσιρίκος στο κουρμπέτι,
για κάποια Νίνα, ένα βράδυ πήρα είκοσι κινίνα,
για κάποια Ρόζα, ξεφτιλίστηκα Σταδίου Σανταρόζα
και για μια Νίκη, περπατούσα τρεις χρονιές με δεκανίκι.

Η γυναίκα είναι ζημιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
η γυναίκα είναι ζημιά!

Για κάποια Στέλλα, μου τη στήσανε μια νύχτα στη Καστέλα,
για κάποια Ρήνα, την εδάγκωσα τρελά τη λαμαρίνα,
για μια Μιράντα, εξηλώθηκα, παιδιά, μέχρι τιράντα
και για μια Ρέα, φεύγω τώρα εθελοντής για την Κορέα.

Δεν ξέρω αν οι στιχουργοί είχαν υπόψη την παλιά παρωδία του Λάσκαρη/Λεβιάθαν, δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό, πάντως ήταν σε φόρμα, με ευρηματικές και πλούσιες ομοιοκαταληξίες για τα γυναικεία ονόματα, με αποκορύφωμα βέβαια τη Ρέα που κάνει τον λεγάμενο να φύγει εθελοντής για την Κορέα -κι έτσι χρονολογείται και το άσμα. Ας το ακούσουμε (υπάρχει και νεότερη εκτέλεση με τον Γιάννη Πάριο, αλλά δεν πιάνει χαρτωσιά κατά τη γνώμη μου):

Στη σελίδα του Βασίλη Νόττα, σε ένα θαυμάσιο «μισογυνικό» άρθρο (είναι πολύ καλό, κοιτάξτε το!) που μπλέκει τον Τσιτσάνη, τον Πολυμέρη και τον Μπρασένς, βρήκα κι ένα τρίτο τετράστιχο με ονόματα γυναικών. Το παραθέτω εδώ:

Για κάποια Σόνια, με τραβάγανε δέκα οκτώ γκαρσόνια,
για κάποια Μπίλλυ, με ρημάξανε δυό μάγκες στο σκαμπίλι,
για μι’ Αντιγόνη, μού στραβώσανε τρεις πόντους το σαγόνι
και για μια Μόνια, με ταράξανε στα σάπια τα λεμόνια.

Δεν φαντάζομαι να είναι προσθήκη του Νόττα, προφανώς κάπου θα υπάρχει κάποια εκτέλεση με αυτή την τρίτη μισογυνική στροφή, αλλά δεν τη βρήκα. Αν σας έρθει όρεξη για παρόμοια στιχάκια με άλλα γυναικεία ονόματα, καταθέστε τον οβολό σας. Ή μάλλον, ας κάνω εγώ την αρχή, ξεκινώντας από την περίεργη Μόνια του τελευταίου στίχου πιο πάνω και αντικαθιστώντας την από την κάπως λιγότερο εξωτική Σόνια.

Για κάποια Σόνια, μου τις βρέξαν ένα βράδυ δυο γκαρσόνια,
για κάποια Βάλια, κυκλοφόραγα ντυμένος με τσουβάλια
για μιαν Ελένη ξαναδιάβασα τα άπαντα του Λένιν,
και για μια Λία απαρνήθηκα τιμές και μεγαλεία.

Είμαι βέβαιος πως θα βρείτε καλύτερα, αν και δεν είναι ανάγκη να δώσετε ολόκληρο τετράστιχο.

Γεννημένος το 1935, ο Αγγελόπουλος άφησε τη Νομική στο πτυχίο, και το 1961 πήγε στο Παρίσι να σπουδάσει κινηματογράφο, δουλεύοντας παράλληλα για να συντηρείται. Επέστρεψε για λίγο στην Ελλάδα το 1964 και, όπως λέει, τον σημάδεψε ότι ενώ βάδιζε αμέριμνος τον έπιασαν και τον έδειραν κάτι αστυνομικοί. Ίσως γι’ αυτό, όταν η Τόνια Μαρκετάκη τού πρότεινε να αναλάβει την κριτική κινηματογράφου στην αριστερή απογευματινή εφημερίδα “Δημοκρατική Αλλαγή”, προς γενική έκπληξη (και του ιδίου, όπως λέει) δέχτηκε, αντί να επιστρέψει στο Παρίσι.

Βρήκα μερικές από τις τελευταίες κριτικές του Αγγελόπουλου στη Δημοκρατική Αλλαγή, γραμμένες τους πρώτους μήνες του 1967. Τότε, ο Αγγελόπουλος μοιραζόταν τη στήλη της κριτικής (κάθε Τρίτη) με τον Βασίλη Ραφαηλίδη. Δεν ξέρω αν τα είχαν συμφωνήσει μεταξύ τους, αλλά ο Ραφαηλίδης έκρινε κυρίως αμερικάνικες και σοβιετικές ταινίες, ενώ ο Αγγελόπουλος κυρίως ευρωπαϊκές (γαλλικές και ιταλικές δηλαδή) και ελληνικές. Διάλεξα να σας παρουσιάσω αυτούσιες δυο κριτικές, μιαν επαινετική και μια αρνητική. Στο τέλος, έχω απόσπασμα από μιαν άλλη κριτική και κάποια άλλα σχετικά με δυο πράγματα που γράφτηκαν σήμερα στον αστερισμό των ελληνικών μέσων.

Η πρώτη κριτική, η επαινετική, γράφτηκε για την ταινία “Δεύτερη πνοή”, όπως φαίνεται ότι ήταν ο ελληνικός τίτλος του γαλλικού Le Deuxième Souffle, αστυνομικής ταινίας του Ζαν-Πιερ Μελβίλ, με τον Λίνο Βεντούρα. Έγινε και ριμέικ της ταινίας το 2007. Η κριτική του Αγγελόπουλου:

Η «Δεύτερη πνοή» («Δεύτερη ανάσα» είναι η ακριβής μετάφραση του τίτλου), είναι αναμφισβήτητα μία από τις σημαντικότερες αστυνομικές ταινίες που έγιναν ποτέ. Σπάνια αστυνομική ταινία έχει φτάσει μια τέτοια πυκνότητα, τέτοια πλαστική ομορφιά. Μέσα από ένα κοινό, και στα δεδομένα και στην εξέλιξή του, σερί νουάρ του Ζοζέ Τζιοβανί (που έχει τροφοδοτήσει σεναριακά μαζί με τον Λε Μπρετόν όλη σχεδόν την πρόσφατη αστυνομική παραγωγή στη Γαλλία), ο Μελβίλ φτάνει σ’ ένα επίτευγμα. Η «Δεύτερη πνοή» λίγο απέχει απ’ το να είναι συγκλονιστική τραγωδία που το μέγεθός της να έχει ελάχιστες περιπτώσεις «ήδη ιδωμένου» στον παγκόσμιο κινηματογράφο.

Το θέμα του γερασμένου κακοποιού που επιχειρεί την τελευταία του «επιχείρηση» για να μπορέσει να αποτραβηχθεί, έχει συχνά δοθεί στον κινηματογράφο με περισσότερη ή λιγότερη επιτυχία. Το ειδικό βάρος που προσφέρει ο Μελβίλ δεν προέρχεται λοιπόν από την θεματική, ούτε ακόμα από την εκλογή ενός θανάτου αντί ενός άλλου που θα μπορούσε ώς ένα σημείο να αποτελεί ένα σημείο διαφορισμού, αλλά βασικά και ουσιαστικά από την δυνατότητα του σκηνοθέτη να σημαδεύει τα πιο κοινά γεγονότα με μια μοναδική ποιότητα, με μια αυθεντικότητα που συναντά κανείς μόνο στα εκ των έσω βιωμένα. Ο θάνατος, ο τοποθετημένος στον χώρο του υποκόσμου, σ’ ένα χώρο που κατ’ αρχήν δεν υπολογίζεται, γίνεται έτσι τραγικό γεγονός μοναδικό, λύση της τραγωδίας και δικαίωσή της.

Μια δραπέτευση, μια γυναίκα, μια ληστεία, ένας θάνατος. Η φανατική αγάπη του Μελβίλ για το αμερικανικό αστυνομικό του 31-35 ή του 40-45, που ήταν η δεύτερη χρυσή εποχή του αστυνομικού στην Αμερική, αν αρχικά είχε δώσει ταινίες με επιτυχή την σύζευξη στοιχείων της γαλλικής και της αμερικανικής αστυνομικής παράδοσης, εδώ έχει φτάσει σε ένα τόσο προσωπικό επίτευγμα, που οι σχετικές αναφορές δεν μπορούν παρά να είναι εξωτερικές.

Θα χρειαζόταν ο χώρος ενός ειδικευμένου περιοδικού για να μιλήσει κανείς όπως θα έπρεπε για τα ντεκόρ, τους ηθοποιούς (ένας Βεντούρα, όπως ποτέ δεν έχουμε ξαναδεί), την εκπληκτική φωτογραφία. Από τις σημαντικότερες ταινίες της χρονιάς η «Δεύτερη πνοή».

Η δεύτερη κριτική, η αρνητική, είναι γραμμένη για την ταινία “Εκείνος κι εκείνη”, του Ερρίκου Ανδρέου, με την Τζένη Καρέζη και τον Φαίδωνα Γεωργίτση. Δεν την είχα δει τότε (στο τσακ πρέπει να την έχασα, ένα-δυο χρόνια μετά πήγαινα ταχτικά σινεμά), ούτε σε επανάληψη στην τηλεόραση. Τη βρήκα στο γιουτούμπι και από το λίγο που την είδα έχω να πω ότι ο Αγγελόπουλος ασφαλώς είναι αυστηρός, αλλά και ότι είναι εύστοχα όσα λέει π.χ. για τους ψευδοποιητικούς διαλόγους, που φαντάζομαι ότι πριν από 45 χρόνια δεν θα ήταν τόσο φανερό αυτό το χαρακτηριστικό τους.

Δυστυχώς το «Εκείνος και εκείνη» δεν επαληθεύει την διαφημιστική εξαγγελία ότι «φέρνει τον ελληνικό κινηματογράφο είκοσι χρόνια μπροστά», κάτι που μοιάζουν, εν πάση περιπτώσει, να πιστεύουν οι κατασκευαστές της ταινίας και η εταιρεία παραγωγής.

Κάποια παρεξήγηση συμβαίνει. Ο ελληνικός κινηματογράφος είναι ακόμη στο έτος μηδέν.

Το γεγονός ότι ο Ανδρέου διαλέγει για να αφηγηθεί αυτή την αλλοπρόσαλλη και βλακώδη ιστορία με τους ψευδοποιητικούς διαλόγους, μια αφήγηση όπου ο χρόνος δεν έχει τη συνέχεια της κλασικής ανάπτυξης αλλά την αποσπασματικότητα μιας ανάμνησης, αυτό δεν σημαίνει ότι προωθείται η υπόθεση του ελληνικού κινηματογράφου, ούτε ότι αυτό είναι κάτι το καινούργιο έστω για τον ελληνικό χώρο. Άλλοι (Κανελλόπουλος, Κολλάτος) έχουν προηγηθεί. Το κοκτέιλ παρελθόντος-παρόντος είναι πολύς καιρός, εξάλλου, που έχει πάψει να ενδιαφέρει και το μυθιστόρημα και τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο. Πίνεται από καθυστερημένους του είδους και εν πάση περιπτώσει με καλύτερα υλικά. Ένα σενάριο κατ’ αρχήν υπαρκτότερο. Καμωμένη να συγκινήσει τις ευαίσθητες καρδιές αυτή η ιστορία της χαλασμένης γυναίκας της πόλης που έρχεται να αποτοξινωθεί στο περιβάλλον και τα χέρια ενός νεαρού χωριάτη, δεν έχει παρά μόνο δύο στιγμές δυνατές. Εξηγούμαστε: μουσικής ένεκα. Δυο τραγούδια του Μαρκόπουλου, εικονογραφημένα με έγχρωμο ρομαντισμό από τον σκηνοθέτη και τον φωτογράφο. Αυτές είναι και οι μόνες στιγμές που συγκαταβατικά κρατάμε από μια ταινία που λίγο πριν τα τραγούδια ήταν αφόρητη φλυαρία και λίγο μετά θα γινόταν φιλολογική συμφόρηση.

Θα ήθελα να βάλω αρνητική κριτική για κάποια γνωστότερη ταινία, αλλά οι άλλες που βρήκα είναι για ευρωπαϊκές ταινίες της σειράς, που δεν φαντάζομαι να έχουν αφήσει τη σφραγίδα τους στον κινηματογράφο. Βρήκα και μιαν εκτενή αρνητική κριτική για μια ταινία που θα την ξέρετε οι περισσότεροι, τις “Θαλασσιές τις χάντρες” του Δαλιανίδη (με Λάσκαρη, Γεωργίτση, Καραγιάννη και Βουτσά). Ο Αγγελόπουλος επικρίνει τον Δαλιανίδη ότι υπέκυψε στα κλισέ, ξεκαθαρίζει ότι κακώς χαρακτηρίστηκε μιούζικαλ, υποστηρίζει ότι η ταινία είναι εξαγώγιμο προϊόν, ένα γυαλιστερό κολλάζ με όλα όσα πίστευε ο Φίνος πως θα θάμπωναν τους θεατές στην Εσπερία. Ωστόσο, επαινεί κάτι στην ταινία:

Κρίμα γιατί μέσα σ’ όλη αυτή την ανομοιογένεια, το θετικότερο στοιχείο της ταινίας, η έγχρωμη φωτογραφία του πολύ νεαρού οπερατέρ Γιώργου Αρβανίτη, δεν βρίσκει το αντίκρισμα που θα της έπρεπε. Για πρώτη φορά είδαμε από Έλληνα διευθυντή φωτογραφίας ποιότητα χρώματος, όπως το παστέλ των εξωτερικών -τραβηγμένων με συννεφιά- της διαδρομής του Γεωργίτση και της Λάσκαρη με το αυτοκίνητο.

Λίγο αργότερα, ήρθε η απριλιανή χούντα και έκλεισε τη Δημοκρατική Αλλαγή. Ο Αγγελόπουλος άρχισε να σκηνοθετεί ταινίες (φαντάζομαι βέβαια πως αυτό θα γινόταν έτσι κι αλλιώς), και από την πρώτη στιγμή, από την μικρού μήκους “Εκπομπή” (1968) είχε στο πλάι του, βασικό συντελεστή, τον “πολύ νεαρό οπερατέρ” Γιώργο Αρβανίτη ως διευθυντή φωτογραφίας.

Πριν κλείσω, δυο πράγματα ακόμα. Ένα, είδα να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο ένα ποίημα του Αγγελόπουλου, το “Σας εύχομαι υγεία κι ευτυχία”:

Σας εύχομαι υγεία και ευτυχία, αλλά δε μπορώ να κάνω το ταξίδι σας.
Είμαι επισκέπτης.
Το κάθε τι που αγγίζω με πονάει πραγματικά..
Κι έπειτα, δε μου ανήκει.
Όλο και κάποιος βρίσκεται να πει ”δικό μου είναι”.

Εγώ δεν έχω τίποτε δικό μου, είχα πει κάποτε με υπεροψία.
Τώρα καταλαβαίνω πως το τίποτε είναι τίποτε.
Ότι δεν έχω, καν, όνομα.
Και πρέπει να γυρεύω ένα κάθε τόσο.
Δώστε μου ένα μέρος να κοιτάζω. Ξεχάστε με στη θάλασσα.

Σας εύχομαι υγεία και ευτυχία.

Μια μικρή λεπτομέρεια σε σχέση με αυτό. Αναφέρεται ότι είναι ανέκδοτο, που δεν ξέρω αν είναι ακριβές. Το ποίημα σίγουρα έχει δημοσιευτεί τουλάχιστον μία φορά, πιθανώς και αρκετές ακόμη, στη δεκαετία του 1980. Τη μία φορά την ξέρω, γιατί ήταν στο περιοδικό Πολιτιστική, με το οποίο συνεργαζόμουν τότε, στο δεύτερο ή στο τρίτο τεύχος του, συνοδευτικό ενός αφιερώματος στην ταινία “Ταξίδι στα Κύθηρα” που γυριζόταν τότε. Το θυμάμαι επειδή είχε γίνει  κι ένας καβγάς ανάμεσα στον μακαρίτη τον Αντώνη Στεμνή, τον διευθυντή του περιοδικού, και σε έναν πραγματικά καλό δημοσιογράφο, σχετικά με τα πρωτεία της αποκλειστικότητας.

Τέλος, δεν μπορώ να μη σχολιάσω αρνητικά το σημερινό κομμάτι των Νέων, “Τα κουσούρια του“, που μου φέρνει στο νου αυτό που είχε πει ο Μποντλέρ για τα σκυλιά που δεν πρέπει να μπαίνουν στα νεκροταφεία, πολύ περισσότερο που τα βέλη βρίσκουν όχι μόνο τον νεκρό αλλά και τη χήρα του -απάνθρωπο αυτό. Αλλά, για να πω και τα ελαφρυντικά του συντάκτη (μάλλον είναι ο Δ. Δανίκας), υποθέτω ότι το ενοχλητικό κομμάτι ήταν ενταγμένο σε ένα αφιέρωμα-σαλόνι, όπου όλα τα υπόλοιπα κομμάτια, πιθανώς από τον ίδιο συντάκτη γραμμένα, θα ήταν επαινετικά. Αυτό βέβαια το βλέπει μόνο όποιος διαβάζει στο χαρτί (ή σε πεντέφι) την εφημερίδα, όχι όμως εσείς κι εγώ από το Διαδίκτυο, έτσι αποσπασματικά και κομματιασμένα, λουριδίτσα-λουριδίτσα, που σερβίρει την ύλη του ο ιστότοπος των Νέων -και η νέα τεχνολογία γενικώς, έτσι κομματιασμένη που έχει γίνει η ζωή μας, από σήμερα λίγο περισσότερο…

(Το πρώτο καλοκαίρι είναι το καλοκαίρι του 1936. Ο πατέρας μου είναι 7 χρονών. Η οικογένεια επιστρέφει στη Μυτιλήνη, ύστερα από ένα διάλειμμα τριών χρόνων που έζησαν στην Αθήνα και στην Κρήτη για επαγγελματικούς λόγους του παππού μου).

Το καλοκαίρι εκείνο το πέρασα στο χωριό του παππού μου (από τη γενιά της μητέρας μου). Απ’ ό,τι θυμάμαι ήταν ζεστό και ξερό. Για μένα κύλησε πολύ ευτυχισμένα και έτσι μού ‘μεινε αξέχαστο, αλλά για τους μεγάλους ήταν ένα τρομερό καλοκαίρι. Στην Ισπανία είχε ξεσπάσει η ανταρσία των εθνικιστών, στην Αβησσυνία τέλειωνε ο κατακτητικός πόλεμος του Μουσολίνι, στην Κίνα άρχισε ο πόλεμος με τους Γιαπωνέζους, ο Χίτλερ φοβέριζε την Ευρώπη, στη Σοβιετική Ένωση τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα. Και στην Ελλάδα εκείνο το καλοκαίρι θα γινόταν δικτατορία. […] Αποφασίστηκε να περάσουμε το καλοκαίρι στο νησί. Η μαμά μου το απαιτούσε επίμονα, επιταχτικά σχεδόν, κι ο πατέρας μου το δέχτηκε χωρίς πολλές αντιρρήσεις, γιατί περίμενε πως μέσα στο καλοκαίρι θα διοριζόταν στο υποκατάστημα της Τράπεζας στο νησί.
Το πλοίο λεγόταν «Αρντένα» και θα ξεκινούσε το απόγεμα. Πρώτοι θα φεύγαμε η μαμά μου κι εγώ και ο πατέρας θα ακολουθούσε σε έναν περίπου μήνα, όταν θα έπαιρνε το χαρτί της μετάθεσής του. Πήγαμε όλοι μαζί με ταξί στον Πειραιά κι ο πατέρας μου μας συνόδεψε μέσα στο πλοίο, στο οποίο ανεβήκαμε από μία πανύψηλη λοξή σκάλα, που οδηγούσε από την προκυμαία στην πρύμνη του. Μας ταχτοποίησε στην καμπίνα μας, που τη μοιραστήκαμε με άλλες δύο κυρίες κι έμεινε μαζί μας στο σαλόνι του καραβιού, ώσπου πέρασε ένας ναυτικός με πηλίκιο και χρυσά γαλόνια, που χτυπούσε ένα κουδούνι και φώναζε:
«Παρακαλούνται οι κύριοι επισκέπται να αποβιβασθούν. Το πλοίο θα αναχωρήσει αμέσως.»

Τότε ο μπαμπάς μου μας φίλησε και κατέβηκε από τη μεγάλη σκάλα στο μουράγιο του λιμανιού.
Για λίγην ώρα μείναμε στην πρύμνη, βλέποντας τον μπαμπά μου, που έστεκε ακόμα στο μουράγιο, να μικραίνει συνεχώς. Το μεγαλύτερο μέρος του καταστρώματος βρισκόταν σ’ αυτή την κατάσταση, που δεν προσφερόταν καθόλου για ρεμβασμό και ήσυχο διάβασμα, όπως ήθελε εκείνη κι έτσι στραφήκαμε στην πιο απόμερη γωνιά του, πίσω από το δεύτερο φουγάρο, όπου υπήρχε μόνο μια ήσυχη παρέα από καμιά δεκαπενταριά πολίτες και πεντέξι χωροφύλακες.
Από την αρχή μού κίνησε την περιέργεια αυτή η παρέα, γιατί είχε κάτι το παράταιρο, που δεν ταίριαζε με τους υπόλοιπους επιβάτες της τρίτης θέσης. Δε μοιάζανε με τους τσιγγάνους, τους χωριάτες και τους φαντάρους, που κυριαρχούσαν στο κατάστρωμα. Ήταν καθαροί και ντυμένοι με ρούχα της πόλης, σακάκια, παντελόνια, καμπαρτίνες και φορούσαν ρεπούμπλικες ή τραγιάσκες. Είχαν όλοι δίπλα τους βαλίτσες κι όχι μπόγους ή καλάθια, μιλούσαν μεταξύ τους χαμηλόφωνα και δε δείχνανε καμμιάν ανησυχία ή βιασύνη. Δεν είχαν το ανήσυχο βλέμμα που ρίχναν οι χωριάτες γύρω τους, μαζεύοντας κοντά τους τα τσουμπλέκια τους μην τύχει και τους τα κλέψουν. Μου φάνηκαν ήσυχοι και πειθαρχικοί σαν φαντάροι κι ας μη φορούσαν στολή, εκτός από τους χωροφύλακες.

Στην αρχή τούς πέρασα πως ήταν μια παρέα, κατόπιν όμως πρόσεξα πως οι πολίτες δεν άλλαζαν ούτε κουβέντα με τους χωροφύλακες, που κάθονταν λίγο παράμερα, κρατώντας ανάμεσα στα γόνατά τους τα ντουφέκια τους. Μια φορά μόνο ένας χωροφύλακας έβγαλε από την τσέπη της στολής του μια φωτογραφία, την κοίταξε λίγο και μετά την έδωσε σ’ έναν άλλο χωροφύλακα. Αυτός την παρατήρησε αρκετήν ώρα χαμογελώντας και την έδωσε σε άλλο συνάδελφό του. Η φωτογραφία πέρασε έτσι από όλους τους χωροφύλακες και ο τελευταίος, χαμογελώντας, την έδειξε σε έναν πολίτη, από εκείνη την παρέα. Έναν κοντό και γεροδεμένο, μεγάλης ηλικίας, με κόκκινο γελαστό πρόσωπο, που φορούσε τραγιάσκα, καθόταν σ’ ένα πάνινο διπλωτό σκαμνί κι είχε την καμπαρτίνα του αναρριχτή στους ώμους.
Αυτός πήρε τη φωτογραφία, την κοίταξε αμίλητος, ενώ το πρόσωπό του σκυθρώπιαζε. Μερικοί από την παρέα του σκύψανε πάνω από τον ώμο του να δουν κι αυτοί. Ύστερα ο γέρος έδωσε τη φωτογραφία πίσω στο χωροφύλακα, διόρθωσε την καμπαρτίνα του, που του ‘χε πέσει από τους ώμους και σκύβοντας στο διπλανό του, λες κι ήθελε να του πει κάτι εμπιστευτικά, άρχισε απροσδόκητα να τραγουδά με χαμηλή μπάσα φωνή:

«Θύελλες, άνεμοι, γύρω μας πνέουν
τέκνα του σκότους εμάς κυνηγούν»
Όλη η παρέα έπιασε το τραγούδι χαμηλόφωνα:
«σε άνισες μάχες ριχνόμαστε τώρα
κι άγνωστες τύχες εμάς καρτερούν».
Αμέσως έγινε ταραχή. Οι χωροφύλακες σηκώθηκαν όρθιοι κι άρχισαν να φωνάζουν:
«Πάψτε» «Σκασμός» «Σιωπή».
Ακούγοντας το σούσουρο οι λοιποί επιβάτες της τρίτης θέσης, άλλοι σηκώθηκαν από τις θέσεις τους και κοίταζαν με περιέργεια και κάποιοι πλησίασαν να δουν τι τρέχει.
Δεν μπόρεσα να δω τι έγινε από κει και πέρα, γιατί η μαμά μου σηκώθηκε βιαστικά, μ’ άρπαξε από το μπράτσο και με τράβηξε προς τη σκάλα που οδηγούσε στο κάτω κατάστρωμα. Εκεί η μαμά μου μού ‘πε σιγανά:
«Είναι κομμουνιστές και τους πάνε στον Άι-Στράτη, εξορία»
Δε ζήτησα άλλες εξηγήσεις, γιατί ήξερα τι θα πει «κομμουνιστές». Πολλοί φίλοι μας ήταν τέτοιοι. Μάλιστα λέγανε πως κι ο πατέρας μου ήταν κομμουνιστής, η μαμά μου όμως όταν γινόταν σχετική συζήτηση τους διόρθωνε:
«Όχι ακριβώς, είναι αριστερός».

Πραγματολογική προσθήκη:

Το πλοίο Αρντένα, που έκανε τη γραμμή της Μυτιλήνης το 1936, το επιτάξαν οι Γερμανοί στον πόλεμο και βυθίστηκε έξω από το Αργοστόλι το 1943 πέφτοντας σε νάρκη, με αποτέλεσμα να πνιγούν οι περισσότεροι από τους Ιταλούς αιχμάλωτους που μετέφερε -οι Γερμανοί, σύμφωνα με μαρτυρίες, πυροβολούσαν όποιον Ιταλό πλησίαζε στις σωσίβιες λέμβους. Περισσότερα και πολύ ενδιαφέροντα βρήκε η Λένα Σαραντάκου.

Δυστυχώς η σελίδα δεν είναι σκαναρισμένη αλλά φωτογραφημένη και όχι πολύ καλά, γι’ αυτό το σκίτσο έχει χάσει τις αλφαδιές του, όχι όμως και το πνεύμα του. Ευχαριστώ τον φίλο Δρ. Ζίμπενμαλ που σουλούπωσε ό,τι επιδεχόταν σουλούπωμα και την φίλη από το Φέισμπουκ που διόρθωσε ακόμα περισσότερο την αρχική εικόνα που είχα αναρτήσει εδώ -πώς τα καταφέρνουν αυτά τα θαύματα, παραμένει μυστήριο για μένα. (Τα θαύματα συνεχίζονται, μου έστειλαν ακόμα καλύτερο το σκίτσο!)

Το σκίτσο είναι απλό και αδρά ζωγραφισμένο. Καθιστός μπροστά σ’ ένα τραπέζι με κουτσό πόδι, ο Πειναλέων συμπληρώνει τη δήλωση με μια σειρά μηδενικά, ενώ όρθια στο πλάι του η αδερφή του η Ανεργίτσα παρακολουθεί σκυθρωπή, με το αιώνιο «βιβλιάριον απόρων κορασίδων» παραμάσχαλα. Στον τοίχο, ένα κάδρο δείχνει τη μαμα-Ελλάς στα νιάτα της.

Μεταγράφω τον μονόλογο του Πειναλέοντα, ώστε να γκουγκλίζεται. Ίσως ιερόσυλος, τον μεταγράφω σε κανονική ορθογραφία, κυρίως επειδή μου είναι πολύ δύσκολο να αντιγράψω πιστά τηρώντας τη μπόστεια ορθογραφία. Αν κάποιος κάνει τον κόπο, ας το βάλει σε σχόλιο και το ανεβάζω μετά στο κείμενο.  Ένας καλός φίλος μου έστειλε με ιμέιλ και το κείμενο με την ορθογραφία του πρωτοτύπου (εκτός από τα σκουληκάκια) και το παραθέτω στο τέλος.

Διά της παρούσης μου δηλώ εντός στη δήλωσή μου
λαβών γνώσιν ο έφορος και άνευ χαρτοσήμου
ότι δεν έχω κότερον και ούτε λιμουζίνα
άνεργος όντος πάσχοντος συνήθως από πείνα.
Η μήτηρ η γεννήσαντος προσφέρων τας θηλάσεις
ζει εκ δανείων δωρεών και πρόθυμος διά βάσεις
και η μικρά μου αδελφή βαρύνας να νηστεύει,
έχει εξάγει τα χαρτιά διά να μεταναστεύει.
Όντες πολλάκις νηστικών και πάσχων η μητέρα
είναι βολεύων εναλλάξ, αλλάζοντος πατέρα.
Έχοντος πρώτον Βρετανόν, μετά Αμερικάνον
νυν θα συζεί με Γερμανόν και άνθρωπον τσογλάνον,
όστις βιάσας την μαμά, ελλείποντες οι άλλοι
τώρα τα θέλει και αυτή μη έχοντος κεφάλι.
Η φιλαρέσκεια αυτής και θέλων να αρέσει,
προσέχει πάντα εις λεφτά κι αν έχει καλή θέση,
ων ερωτύλος εις βαθμόν ανώτερον τυγχάνων
ποθεί ενδύσεις εκλεκτάς, τα τέκνα της ξεχάνων
ξεχάνοντες κι εμείς αυτήν, που πάντας προσκυνεί
εξέρχεται στην Αγοράν διά να γινεί Κοινή
με Ευρωπαίους συζητεί κι ενώ την αποθώσι,
αρκεί που είναι δυτικοί, απεχθανεί τους Ρώσοι.
Κέρδη δηλώνουν άπαντα μικρά-μεγάλα κράτη,
και η μαμά μας δόσεων δίδει διά το κρεβάτι,
το «λίκνον του πολιτισμού», έτσι αυτή το λέει,
κι όλον αυτό μας κοπανεί και κάθεται και κλαίει,
ενώ δυο λόγια να της πουν, κι αν δει ότι αρέσει,
ξανά μανά διά Ζάλογγον και στη φωτιά θα πέσει,
Όθεν το κέρδος μας μηδέν, μηδέν δηλώ εισπράξεις
πάσχων μαζί με την μαμά και άπαντες οι τάξεις.
Είναι μυστήρια μαμά! Ίσως κι εμείς να φταίμε,
είναι αυτό που λέγουσι, Θε μου συγχώρεσέ με.

Ήταν η εποχή που η Ελλάδα επιδίωκε να συνδεθεί με την Κοινή Αγορά (τη σημερινή ΕΕ), που εξαρτιόταν από τα γερμανικά δάνεια, η εποχή της μαζικής μετανάστευσης. Ίσως κάποιοι αναζητήσουν ομοιότητες και διαφορές με σήμερα.

Η αναφορά στο Ζάλογγο είναι υπαινιγμός σε παλιότερη δήλωση του Π. Κανελλόπουλου, σχετικά με τις υπέρογκες, λόγω ΝΑΤΟ, στρατιωτικές δαπάνες: «Δεν αντέχομεν αλλά δεν μειώνομεν τας δαπάνας… Εμείς έχομεν Ζάλογγα εις την ιστορίαν μας». Και εδώ υπάρχουν ομοιότητες με σήμερα, αν σκεφτούμε την υπερήφανη στάση της Ελλάδας να συμφωνήσει στο εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο παρά το γεγονός ότι το Ιράν μας έδινε πετρέλαιο με πίστωση ενώ από αλλού θα το αγοράζουμε ακριβότερα και χωρίς πίστωση. Το Ζάλογγο εξακολουθεί να δείχνει το δρόμο.

Το κείμενο στην ορθογραφία του Μποστ (αλλά με μονοτονικό, λόγω της διατάξεως περί βαρέων και ανθυγιεινών):

ΥΠΟΒΟΛΗ  ΔΗΛΟΣΕΟΣ

Διά της παρούσησ μου δηλώ, εντός στη δήλοσή μου
λαβών γνόσιν ο έφορος κε άνεφ χαρτοσήμου
ότη δεν έχο κότταιρον και ούτε λοιμουζήνα
άνεργος όντος πάσχωντος σινίθος από πίνα.
Η μύτηρ η γενήσαντος προσφέρων τας θηλάσεις,
ζη εκ δανείον, δορεών κε πρόθιμος διά βάσεις,
κε η μικρά μου αδελφή βαρύνας να νιστέβη,
έχη εξάγη τα χαρτιά διά να μεταναστέβη.
Όντες πολάκις νιστικών κε πάσχων η μυτέρα
είναι βολέβων εναλάξ, αλάζοντος πατέρα.
Έχοντος πρότον βρετανόν, μετά αμερικάνον
νυν θα συζή με γερμανόν κε άνθροπον τσογλάνον,
όστις βιάσας την μαμά, ελείποντες οι άλλοι
τόρα τα θέλη κε αφτή μη έχοντος κεφάλι.
Η φυλαρέσκια αφτής κε θέλων να αρέση,
προσέχη πάντα εις λεφτά κι αν έχη καλή θέση,
ων εροτήλος εις βαθμόν ανότερον τυγχάνων
ποθή ενδύσεις εκλεκτάς, τα τέκνα της ξεχάνων,
ξεχάνοντες κι εμείς αφτήν, που πάντας προσκινεί
εξέρχετε στην Αγοράν διά να γινή Κοινή
με εβροπαίους σηζητή κι ενώ την αποθώσι,
αρκεί που είνε δυτικοί, απεχθανεί τους Ρώσοι.
Κέρδη δηλόνουν άπαντα μικρά-μεγάλα κράτη,
κε η μαμά μας δόσεων δίδη δια το κρεβάτη,
το «λύκνον του πολιτιζμού», έτσι αφτή το λέει,
κι’όλον αφτό μας κοπανεί κε κάθετε κε κλέει,
ενώ δυό λόγια να της πουν, κι αν δη ότι αρέση,
ξανά μανά διά Ζάλονκον κε στη φοτιά θα πέση.
Όθεν το κέρδος μας μηδέν, μηδέν δηλό εισπράκσεις
πάσχων μαζύ με την μαμά και άπαντες οι τάξεις.
Είνε μιστήρια μαμά! Ίσως κι’εμείς να φταίμε,
είνε αφτό που λέγουσι, Θεμου σινχόρεσέ με.

Μια πολύ γνωστή παροιμιακή έκφραση είναι η «μπάτε σκύλοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», που τη χρησιμοποιούμε για καταστάσεις στις οποίες δεν υπάρχει κανένας έλεγχος και καμιά πειθαρχία, ας πούμε σε μια οικογένεια ή μια δημόσια υπηρεσία, ή και σε μια χώρα, όταν υπάρχει κακοδιοίκηση, επικρατεί πλήρης ασυδοσία και ο καθένας κάνει ό,τι θέλει. Τις περισσότερες φορές λέμε μόνο το πρώτο μισό της φράσης, μπάτε σκύλοι αλέστε, και το υπόλοιπο εννοείται. Και συχνά αυτό το πρώτο μισό χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο: εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε.

Αν και δεν είναι απολύτως απαραίτητο, ας δώσουμε μερικά παραδείγματα χρήσης. Ο Τσιρκας στη Λέσχη λέει: «οι φίλοι στη διοίκηση της Ταξιαρχίας κατάφεραν να με περάσουν στην κατάσταση του Φρουραρχείου Καΐρου, κι εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε», δεν υπήρχε δηλαδή κανείς έλεγχος. Πολύ πιο κοντά στην εποχή μας, σε πρόσφατη συζήτηση που κάναμε, εδώ στο ιστολόγιο, για την απελευθέρωση των ταξί, είχα γράψει ότι «ανοιχτό επάγγελμα δεν θα πει μπάτε σκύλοι αλέστε». Συχνά τη φράση τη χρησιμοποιούμε σαν συνώνυμη ή περίπου συνώνυμη με την «είναι ξέφραγο αμπέλι», όχι άδικα άλλωστε.

Αν και είναι σαφής η σημασία της φράσης, δεν ισχύει το ίδιο για την εξήγησή της, για την «ετυμολογία» της θα έλεγα. Τι δουλειά έχουν οι σκύλοι να μπουν στο μύλο και να αλέθουν; Την ίδια απορία την είχε και ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας, ο Ν. Πολίτης, όταν κατέγραψε τη φράση στον 1ο τόμο της συλλογής του (σ. 444) παρατηρώντας: «Οι σκύλοι είναι επιζήμιοι στο μύλο γιατί τρώνε το αλεύρι. Εδώ, όχι μόνο τους επιτρέπεται η είσοδος, αλλά και δωρεάν». Ο Πολίτης φανερά δεν ήταν ικανοποιημένος από την εξήγηση αυτή, και αργότερα, στον 3ο τόμο του περιοδικού Λαογραφία (σ. 696‑7) με αφορμή επιστολή του γυμνασιάρχη Δ. Παπαγεωργίου, υποθέτει ότι αρχική μορφή της παροιμίας θα πρέπει να ήταν «Χίλιοι μύριοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», μια παραλλαγή που έχει επίσης καταγραφεί, όπως επίσης και άλλες παραλλαγές: «Μπάτε χίλιοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε», ή «Ελάτε φίλοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε» ή και «Μπάτε χοίροι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε» στα Δωδεκάνησα. Ανασκόπηση της διαμάχης Πολίτη και Γ. Χατζιδάκι σχετικά με αυτή την παροιμία με παράθεση όλων των αποθησαυρισμένων παραλλαγών της, και εμπεριστατωμένη ανερεύνηση του πιθανού αρχικού τύπου μπορεί κανείς να βρει στο άρθρο του Δ. Λουκάτου «Πιθανοί αρχικοί τύποι σε τρεις παροιμίες», Ελληνικά, Τόμ. 15, σ. 76 κ.ε. Ο Λουκάτος προτείνει ως αρχική μορφή το «Μπάτε φίλοι αλέστε» και θυμίζει ότι σε αρκετές παροιμίες ο φίλος συνυπάρχει με τον σκύλο (π.χ. μπρος φίλος και πίσω σκύλος), επομένως τη φράση θα μπορούσε να την είχε πει ένας μυλωνάς απελπισμένος για τα βερεσέδια που τον είχαν φορτώσει οι χωρικοί. Κατά την προσωπική μου γνώμη, αρχική μορφή πρέπει μάλλον να είναι η «Μπάτε χίλιοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε», αλλά σε κάθε περίπτωση προσωπικά είμαι πεπεισμένος ότι οι εξηγήσεις των Πολίτη – Λουκάτου δείχνουν τη σωστή κατεύθυνση.

Σωστή κατεύθυνση, αλλά μάλλον βαρετή, αφού δεν συνδέεται με κανέναν ήρωα ή με κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Διότι, σας το έχω ξαναπεί, υπάρχει μια τάση στη φρασεολογία μας, που θέλει απαραιτήτως να συνδέει τη γέννηση των παροιμιακών φράσεων με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα. Βασικός εκφραστής αυτής της τάσης είναι ο μακαρίτης Τάκης Νατσούλης, για τον οποίο έχουμε συζητήσει κι άλλες φορές στο ιστολόγιο, σε σημείο που οι ευφάνταστες και ατεκμηρίωτες (ωραίες αλλά άπιστες) εξηγήσεις να έχουν χαρακτηριστεί «νατσουλισμός» στο ιδιόλεκτο του ιστολογίου.

Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Τάκης Νατσούλης έδωσε την εξής “εντυπωσιακή” εξήγηση στη φράση «μπάτε σκύλοι αλέστε»:

Οι Φράγκοι, που είχαν υποδουλώσει άλλοτε την Ελλάδα, έκαναν τόσα μαρτύρια στούς κατοίκους, ώστε οι Έλληνες τούς βάφτισαν «Σκυλόφραγκους». Ό,τι είχαν και δεν είχαν, τούς το έπαιρναν, κυρίως όμως ενδιαφερόντουσαν για το αλεύρι, που τούς ήταν απαραίτητο για να φτιάχνουν ψωμί.

Κάποτε σ’ ένα χωριουδάκι της Πάτρας μπήκαν μερικοί στρατιώτες σ’ ένα μύλο και απαίτησαν από τον μυλωνά να τους αλέσει όλο το σιτάρι που υπήρχε εκεί, με την υπόσχεση ότι θα τού πλήρωναν τ’ αλεστικά. Ο μυλωνάς ονομαζόταν Γιάννης Ζήσιμος, κι ήταν γνωστός για την παλικαριά του και την εξυπνάδα του. Όταν είδε τους Φράγκους να θέλουν να τού αρπάξουν το βιος του με το έτσι το θέλω, φούντωσε ολόκληρος. Συγκρατήθηκε, όμως, και δικαιολογήθηκε ότι δεν μπορεί μόνος του ν’ αλέσει τόσες οκάδες σιτάρι. Οι στρατιώτες τού είπαν τότε ότι θα τον βοηθούσαν αυτοί. Ο Ζήσιμος τούς πέρασε στον μύλο και τούς είπε δήθεν ευγενικά: «Μπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δώσετε». Ύστερα τούς κλείδωσε μέσα κι έβαλε φωτιά στο μύλο. Εκεί τούς έκαψε όλους σαν ποντίκια κι αυτός εξαφανίστηκε.

Η εξήγηση αυτή, που έχω δει να την αναπαράγουν κάμποσα ιστολόγια, αλλά και έντυπα που θεωρούνται σοβαρά, δεν νομίζω ότι αντέχει σε κριτική. Εννοείται ότι ο Νατσούλης δεν τεκμηριώνει με κανένα τρόπο αυτή την άποψή του· αν γεννήθηκε η φράση από τον ηρωικό μυλωνά Γιάννη Ζήσιμο, πού το μάθαμε εμείς; Δεν θα έπρεπε να έχει καταγραφεί σε κάποια πηγή της εποχής; Αυτό αρκεί πιστεύω για να απορρίψουμε την ευφάνταστη εξήγηση του Νατσούλη, πολύ περισσότερο που στην προκείμενη περίπτωση, όπως είδαμε, κατά πάσα πιθανότητα ο αρχικός τύπος δεν είχε «σκύλους».

Αξίζει να σημειώσουμε ότι τη φράση την έχει και ο Παπαδιαμάντης και μάλιστα με τη μορφή «Μπάτε χίλιοι αλέστε», την οποία ο Ν. Πολίτης θεωρεί αρχικό τύπο. Πράγματι, στην «Ασπροφουστανούσα» υπάρχει ο τύπος «Εμβάτε χίλιοι αλέσετε», ενώ στα «Δύο τέρατα» ο αφηγητής, ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης δηλαδή, τη χρησιμοποιεί για να χαρακτηρίσει το χάος που επικρατεί σε μια δημόσια υπηρεσία:

– Σε παρακαλώ, μπάρμπα· ξέρεις πώς τα κατάφερε ο γερο-Κατσουλής στη δημαρχία; Μπάτε χίλι’ αλέστε…  Ούτε τάξιν, ούτε αρχείον, ούτε θυρίδα· κανέν έγγραφον δεν ενεργείται. Ούτε τον αριθμόν του πρωτοκόλλου δεν μπορεί να φυλάξει καλά-καλά.

Πάντως, για να πούμε και του στραβού το δίκιο, η παλιότερη ανεύρεση της φράσης έχει τον σκύλο μέσα. Τη φράση τη διασώζει ο ιερομόναχος Παρθένιος Κατζιούλης, ο οποίος, γύρω στα 1720 κατέγραψε παροιμίες, μεταγλωττίζοντάς τις όμως από τη λαϊκή γλώσσα σε αρχαΐζουσα, τη συγκεκριμένη παροιμία την καταγράφει: Εισέλθετε, κύνες, αλήσετε, μισθούς δε μη παρέξητε, πράγμα που σημαίνει ότι την είχε ακούσει ως Εμπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε. Όμως, τουλάχιστον κατά τη γνώμη του Λουκάτου και του Ν. Πολίτη, αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν αυτή η αρχική μορφή της παροιμίας.

Κάτι που δεν είπαμε ακόμα· γιατί να τοποθετείται η φράση σε μύλο; (διότι όταν λέει «μπάτε και αλέστε», εννοεί «μπείτε στον μύλο και αλέστε»). Νομίζω, αν και μπορεί να κάνω λάθος, ότι τον παλιό καιρό που υπήρχαν μύλοι, τύχαινε συχνά να είναι ο μύλος αφύλαχτος και να δουλεύει, χωρίς να είναι παρών ο μυλωνάς -ο οποίος δεν είχε τίποτα να κάνει, οπότε πεταγόταν μέχρι το σπίτι του για άλλες δουλειές. Ο χωρικός που είχε στάρι να αλέσει περνούσε και το άφηνε, και συνενογιόταν μετά με τον μυλωνά. Δηλαδή, στον μύλο έμπαινε κανείς ανεμπόδιστα.

Υπάρχει μάλιστα και μια γαλλική φράση (είχαν κι οι Γάλλοι μύλους), on entre là comme dans un moulin (εκεί μπαίνεις όπως στον μύλο), ή, ακόμα περισσότερο, on entre là comme un âne dans un moulin (εκεί μπαίνεις όπως ο γάιδαρος στο μύλο), που λέγεται για ένα μέρος που είναι ξέφραγο αμπέλι, που μπαίνει ελεύθερα όποιος θέλει. Φαντάζομαι ότι συχνά θα τύχαινε να μπει ο γάιδαρος στον άδειο μύλο. Η γαλλική φράση χρησιμοποιείται και σήμερα, παρόλο που δεν υπάρχουν πια και τόσο πολλοί μύλοι και γάιδαροι (τουλάχιστον τετράποδοι). Τον Δεκέμβριο που μας πέρασε, ακτιβιστές της Γκρίνπις, θέλοντας να δείξουν ότι τα μέτρα ασφαλείας στους πυρηνικούς σταθμούς της Γαλλίας είναι ελλιπή, κατάφεραν να διεισδύσουν τη νύχτα σε δυο πυρηνικούς σταθμούς. Στη δίκη τους, που έγινε την περασμένη εβδομάδα, ένας πράσινος βουλευτής κατέθεσε ότι στους πυρηνικούς σταθμούς on rentre comme dans un moulin, δηλαδή «μπαίνεις όπως στο μύλο» ή «είναι μπάτε σκύλοι αλέστε» που θα λέγαμε εμείς -ή «είναι ξέφραγο αμπέλι». Τα σκυλιά και τα αμπέλια συναντιώνται σε μιαν άλλη παροιμιαή φράση, “πήγε σαν το σκυλί στ’ αμπέλι”, αλλά αυτή είναι θέμα για άλλο σημείωμα.