Αλλά να πούμε μερικά πράγματα για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Το έτος 1892 άρχισε με πρωθυπουργό τον Θ. Δηλιγιάννη, ο οποίος είχε κερδίσει τις εκλογές του 1891 με άνετη πλειοψηφία. Όμως, τις πρώτες κιόλας μέρες του χρόνου ο Δηλιγιάννης ήρθε σε σύγκρουση με ομάδα Γάλλων κεφαλαιούχων, που τα συμφέροντά τους εκπροσωπούσε ο Ανδρέας Συγγρός και ο βασιλιάς Γεώργιος Α’, που ήταν προσωπικός φίλος του Συγγρού, έπαυσε την κυβέρνηση, σε μια κίνηση που χαρακτηρίστηκε «ήπιο κοινοβουλευτικό πραξικόπημα» -για το οποίο μπορείτε να διαβάσετε ένα παλιότερο άρθρο μου.

Προκηρύχτηκαν νέες εκλογές, τον Μάιο του 1892, στις οποίες ο Τρικούπης θριάμβευσε, αλλά αυτό δεν έκανε πιο εύκολη την αντιμετώπιση του χρέους της χώρας. Η νέα κυβέρνηση πήρε αντιδημοτικά μέτρα, επιβάλλοντας νέους φόρους, καθώς και δίδακτρα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης (τα έλεγαν «εκπαιδευτικά τέλη»). Ταυτόχρονα, και αποσκοπώντας στο να ζητήσει νέο δάνειο, ο Τρικούπης ζήτησε από την κυβέρνηση της Αγγλίας να στείλει στην Ελλάδα έναν εμπειρογνώμονα για να αξιολογήσει την πραγματική κατάσταση της ελληνικής οικονομίας. Οι Άγγλοι έστειλαν τον λόρδο Εδουάρδο Λω (Sir Edward Fitzgerald Law, 1846-1908), Ιρλανδό οικονομολόγο, πρώην στρατιωτικό που είχε περάσει στη δημόσια διοίκηση της αυτοκρατορίας και αναλάμβανε αποστολές οικονομικής διπλωματίας. Αυτή η εξέλιξη θορύβησε τους Γάλλους δανειστές, που έστειλαν δικόν τους κόντρα εμπειρογνώμονα, τον Ρου.

Στο μεταξύ, τον Σεπτέμβριο, στην Αθήνα που περίμενε την άφιξη του Λω (ή Λόου όπως θα τον δείτε στους στίχους του Ρωμηού), η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι για το νέο ακαδημαϊκό έτος δεν θα ανανεωθούν οι εγγραφές  όσων φοιτητών δεν έχουν πληρώσει τα δίδακτρα. Οι φοιτητές διαμαρτυρήθηκαν και συγκεντρώθηκαν στα Προπύλαια στις 23 Σεπτεμβρίου απαιτώντας την αναστολή εφαρμογής του νόμου και, όταν επιχείρησαν να διαδηλώσουν, συγκρούστηκαν με την αστυνομία που τους διέλυσε. Ο Τρικούπης δέχτηκε επιτροπή φοιτητών, αλλά τους είπε ότι τους δέχεται ως πολίτες της Ελλάδος, διότι δεν είναι πια φοιτητές εφόσον δεν έχουν ανανεώσει την εγγραφή τους. Επιπλέον, τους επιτίμησε επειδή δείχνουν αστοργία προς τις ανάγκες της πατρίδος. Τέσσερις μέρες μετά έγινε νέα συγκέντρωση και πάλι, όταν επιχείρησαν να διαδηλώσουν οι φοιτητές, η αστυνομία τους εμπόδισε και τους διέλυσε.

Τελικά η φοιτητική αντίδραση εκφυλίστηκε: την 1η Οκτωβρίου, που έληξε η προθεσμία εγγραφής στο νέο ακαδημαϊκό έτος, είχαν γραφτεί 2000 φοιτητές από τους 3000 συνολικά. Όπως έγραψε η συμπολιτευόμενη εφημερίδα «Άστυ», το θετικό του νόμου θα ήταν «να θέσει κάποιον φραγμόν εις την επιστημονικήν υπερτροφίαν από την οποίαν πάσχει η Ελλάς», παρατηρώντας ότι είχε αυξηθεί υπερβολικά ο αριθμός των επιστημόνων με συνέπεια την κατακόρυφη μείωση της ποιότητας της μόρφωσής τους. Βέβαια, επειδή γράφτηκαν μόνο τα 2/3 των δικαιουμένων, τα έσοδα από τα εκπαιδευτικά τέλη ήταν κατώτερα από το αναμενόμενο.

Το φύλλο αριθ. 401 του Ρωμηού, που κυκλοφόρησε στις 3 Οκτωβρίου 1892, είναι αφιερωμένο στις φοιτητικές διαδηλώσεις. Μπορείτε να το διαβάσετε όλο εδώ, ενώ εγώ θα σταχυολογήσω τα πιο χαρακτηριστικά αποσπάσματα.

Καταρχάς, ο Τρικούπης παρακαλεί τους φοιτητές να δεχτούν τα δίδακτρα, προβάλλοντας σαν φόβητρο την επικείμενη άφιξη του Λόου που θα ξεσκονίσει τα ελληνικά οικονομικά.

Ο Τρικούπης κατ’ αυτάς
στους κυρίους φοιτητάς

Πληρώσετε, μωρέ παιδιά, και σεις με το καλό…
σας ικετεύω ένδακρυς και σας παρακαλώ.
Δεν σκέπτεσθε πως η Ελλάς κι εδώ κι εκεί οφείλει,
πως η Αγγλία κατ’ αυτάς τον Λόου θα μας στείλει
να εξετάσει και να δει από παρά πως πάμε
κι αν εις το μέλλον το νερό μονάχα θα τρυπάμε;

Δεν σκέπτεσθε ως χρήσιμα της πολιτείας μέλη
πως αν και σεις τα νόμιμα μας αρνηθείτε τέλη
Μυλόρδου λόρδα δυνατή αφεύκτως θα πλακώσει
κι ο Λόου τόσα θα μας πει και θα μας χαντακώσει
και τότε δεν θα βρίσκει πια το κράτος να δανείζεται;
πληρώσετε με το καλό και μη μας βασανίζετε.

Αμ έτσι τώρα θέλετε να γίνει προκοπή;
δεν συλλογίζεσθε και σεις ο Λόου τι θα πει;
ακόμη δεν γνωρίζετε τι μέλλον μας προσμένει;
γνωρίζετε κι η άφιξις του Λόου τι σημαίνει;
Περί του Λόου μυστικά εμένα να ρωτήσετε
κι αμέσως αύξησιν τελών μόνοι σας θα ζητήσετε.

Πληρώσετε με το καλό γιατ’ είναι κι εντροπή…
συλλογισθείτε προς στιγμήν ο Λόου τι θα πει.
Αυτόν τον Λόου, φοιτηταί, μην τον θαρρείτε βόδι,
αυτός ο Λόου, φοιτηταί, θα μας κτυπήσει πόδι,
αυτός ο Λόου θα μας πει «βαρδάτε απ’ εδώ
και στρώστε τα τεφτέρια σας αμέσως να τα δω».

Αυτός ο Λόου έμαθε σωστήν διπλογραφίαν
και τόσην οικονομικήν απέκτησε σοφίαν,
αυτός ο Λόου εύκλειαν Ρωμιών δεν χαμπαρίζει,
αυτός ο Λόου κάστανα δεν ξέρει να χαρίζει,
αυτός και Δούναι και Λαβείν τελειώνει στο μουμέντο
κι όπου πατεί το πόδι του μυρίζει φαλιμέντο.

Αυτός ο Λόου φαίνεται πως θα μας ερεθίσει,
αυτός ο Λόου παλουκιά γερή θα μας καθίσει,
αυτόν τον Λόου, φοιτηταί, ανάγκη να τον τρέμετε,
από τον Λόου σήμερα το μέλλον όλον κρέμεται,
κι αν τ’ άδεια μας κατάστιχα δεν του φανούν γεμάτα
πάνε τα Ισοζύγια τα τρις ανάθεμά τα.

(…)

Διαδηλώσεις από σάς δεν ήλπιζα ποτέ…
αν όμως δεν πληρώσετε τα τέλη, φοιτηταί,
ορκίζομαι στους αργυρούς του Βασιλέως γάμους
και στων Ανάκτων των σεπτών τους νυμφικούς θαλάμους
πως θα σας κυνηγήσομεν με τον Μπαϊρακτάρη
κι όπου ο νόμος δεν χωρεί δουλεύει το στειλιάρι.

Την ίδια εποχή γιορτάζονταν οι αργυροί γάμοι του βασιλιά Γεωργίου του Α’ και της βασίλισσας Όλγας. Ο Μπαϊρακτάρης ήταν ο φοβερός και τρομερός Αστυνομικός Διευθυντής Αθηνών, που έμεινε ονομαστός από τη σύγκρουσή του με τους κουτσαβάκηδες του Ψυρρή.

Απάντησις των φοιτητών
με σκούφους επαναστατών.
____
Εμείς βαριά, Πρωθυπουργέ, την κάπα μας θα στρώσομε
κι ο Λόου με την Λόενα να ’λθεί δεν θα πληρώσομε,
κι όσο μ’ εμάς κι αν φουρκισθείς κι όσο κι αν μας μαλώσεις
θα σε χρεοκοπήσομε με τας διαδηλώσεις.
____
Αγρίεψαν οι φοιτηταί, κι ελεύθεροι και δούλοι
εις το Πανεπιστήμιον θα στήσουν καραούλι,
κι όποιον πως πάει να γραφεί ολίγον υποπτεύουν
με ξύλα θα του ρίχνονται και θα τον σακατεύουν.
____
Δεν θα πληρώσουμε λεπτό και θα πετσοκοπούμε
και στον Μεγαλειότατον ορθά κοφτά θα πούμε:
«αν αγαπάς κουνήματα να μη γενούν μεγάλα,
αν θέλεις γάμους αργυρούς και ήσυχα γεράματα,
αν θέλεις μ’ όλους και μ’ εμάς να τα ’χεις μέλι γάλα,
διάταξέ τους δωρεάν να μας μαθαίνουν γράμματα».

(…)

Στη σκηνή μπαίνει ο Φασουλής, ο ξύλινος ήρωας του Ρωμηού, που ναι μεν συμπαραστέκεται στους φοιτητές, αλλά ασκεί και υπόγεια κριτική (ο Σουρής ήταν φιλικά διακείμενος στον Τρικούπη, αλλά έπαιρνε υπόψη του και προς τα πού φυσούσε ο άνεμος).
____
Βʹ.
(Εις το Πανεπιστήμιον διάφοροι μιλούν
και τέλη και Κυβέρνησιν τα κεραυνοβολούν,
τονίζει δε κι ο Φασουλής δριμύν Φιλιππικόν
και γύρω στέκουν εύζωνοι, κλητήρες κι ιππικόν).
____
Φ. Αγαπητοί μου φοιτηταί και φίλοι συμπολίται,
με τέλη κι η Παιδεία μας δεινώς επαπειλείται
κι επλάκωσαν τα γράμματα δυστυχισμένοι χρόνοι
κι ω ξείν αγγέλλειν πως κανείς πεντάρα δεν πληρώνει.
Αν έχει τέλη κι η σπουδή, γενναίοι πατριώται,
ειπέτε μου, παρακαλώ, τι θα μας μείνει τότε;
Αν ήτο κι η Παιδεία μας με φόρους φορτωμένη
δεν θα υπήρχαν σήμερα παντού γραμματισμένοι,
μήτε κι εγώ θα πήγαινα ποτέ μου να σπουδάσω,
μήτ’ εξετάσεις θα ’δινα για να διασκεδάσω,
μήτε θα φόρτωνα κι εγώ στον πετεινό τα γράμματα
και για τις γούνες των σοφών δεν θα ’χα διόλου ράμματα.

Εδώ ο Σουρής αυτοσατιρίζεται, διότι το 1883 είχε διακόψει την έκδοση του Ρωμηού για να μελετήσει για το πτυχίο της Φιλοσοφικής, αλλ’ «απερρίφθη μετά πολλών επαίνων». Και συνεχίζει προς τους φοιτητές:

____
Αυτά τα τέλη, φοιτηταί, να πληρωθούν δεν πρέπει,
νομίζω και το Σύνταγμα πως δεν το επιτρέπει.
Αυτό, καθώς γνωρίζετε, σαφώς καθιερώνει
πως ο Ρωμιός για γράμματα δεν πάει να πληρώνει,
κι όχι μονάχα δωρεάν σοφότατος να γίνεται
μα και να τρώγει χάρισμα και χάρισμα να ντύνεται.
____
Κι αν τώρα του Πρωθυπουργού του κάπνισε και θέλει
εις τους παρόντας ευκλεείς κι ευδαίμονας καιρούς
με τα δικά μας έξοδα, με τα δικά μας τέλη
να κάνει φέστες δυνατές και γάμους αργυρούς,
αν για τα τέλη, φοιτηταί, καμήλας πείσμα κράτησε
και συμβουλές σχολαστικές στ’ αυτιά μας ετσαμπούνισε,
τον βεβαιώνω, κύριοι, πως μες στην πίτα πάτησε,
τον βεβαιώνω, κύριοι, πως από σβέρκο ψούνισε.
____
Σημαίας ας υψώσομεν και λάβαρα μεγάλα
και μην το βάλει, κύριοι, κανένας στην φευγάλα·
κι αν επιπέσουν όργανα των κυβερνώντων δείλαια
εμείς ας πέσομεν νεκροί απάνω στα Προπύλαια,
προσφέροντες το αίμα μας ως ιεράν θυσίαν
εις της σοφίας την θεάν και την ασυδοσίαν.
____

Επεμβαίνουν οι εύζωνοι:

(Ένας βαρβάτος εύζωνος του Φασουλή τις βρέχει
κι εκείνος ως μαινόμενος εις τα θρανία τρέχει)

———–

Φ. Μη με βαράς, κυρ Εύζωνα, κατά τον αφαλό…
Εύ. Ορέ, του στόμα δεν σφαλάς;
Φ.            Στιγμή δεν το σφαλώ…
υπέρ των νόμων μάχομαι και σύρε να κουρεύεσαι.
Εύ. Ο Λόου έρχετι, ορέ, κι σύ μου κουκορεύεσαι;
Φ.             Και σαν έρχεται και τι;
κι ο χορός καλά κρατεί.
Και σαν έλθει τι μ’ αυτό;
δεν πληρώνομε λεφτό.
Εύ. Κι τότες τι θα κρένομε, ορέ, στην Εγγλιτέρα;
χάσου, ορέ, κι ο διάουλος σας πήρε τουν πατέρα.
Φ. Ό,τι κι αν κρένομε γι’ αυτό κουκούτσι δεν με μέλει,
Κι αν ο Μιλόρδος σας ζητά με τα δικά μας τέλη
να φιγουράρει δυνατά στον Λόου τον Εγγλέζο,
εγώ τα κότσα μάτια μου, δεν έμαθα να παίζω.
Εύ. Όρσι λοιπούν τρεις κουντακιές…
Φ.            Μη με βαράς, κολίγα…
δεν ντρέπεσαι τον Κοραή, δεν ντρέπεσαι τον Ρήγα;
Εύ. Κι αυτοί θα φάνι κουντακιές σαν δεν πλερώσουν τέλη…
ο Λόου έρχετι κι συ χουρεύεις του καγκέλι;
Φ. Μακράν σου λέγω απ’ εδώ…
Εύ.             Ορέ, ακούμα κρένεις;
Φ. Μ’ αυτή την βαρβατίλα σου τας Μούσας μη μιαίνεις.
Εύ. Ορέ θα βγάλου σύρριζα του μούσι σου μαγκούφη,
κι αν δεν πλερώσεις θα σου πιού του γιαίμα μουνουρούφι.

Στη συνέχεια, στιχουργώντας πάνω στο μοτίβο του ποιήματος «Το Χάνι της Γραβιάς» του Ζαλοκώστα, ο Σουρής διηγείται πώς οι αντλίες της αστυνομίας διέλυσαν τους φοιτητές:

Γ’
Από κρότο και λόγους βουίζει
καθεμιά της Καμίνου Σχολή
και φωνάζουν απ΄ έξω πολλοί
πως μπαρούτι μυρίζει.

Φασουλής ο γενναίος ηγείται
του μαχίμου εκείνου χορού
και με σκέψεις ανδρός τολμηρού
πρώτος πάντων κινείται.

Με σημαίες και λάβαρα τρέχει
προς τα κάτω γοργός να τραπεί
μα δεν πρόφθασε μαρς  να ειπεί
και μια τρούμπα τον βρέχει.

Του δροσίζουν και μούτρα και σκέλια
και τον πήρε θυμός στην αρχή
μα τον λούζουν με νέα βροχή
και τον πιάνουν τα γέλια.

Δεν μπορεί όπως πριν ν΄ αλαλάξει
εν τω μέσω ραγδαίας βροχής
και στο σπίτι του σπεύδει ταχύς
τα βρεγμένα ν΄ αλλάξει.

Το υπόλοιπο φύλλο του Ρωμηού θα το βρείτε εδώ, εγώ θα συνεχίσω την ιστορία του Εδουάρδου Λω ή Λόου. Ο Σουρής κάνει λόγο για «Λόου και Λόενα» στο ποίημά του, αλλά πρόκειται για σχήμα λόγου ή για ποιητική άδεια. Λόενα δεν υπήρχε• ο Λόου κατέβηκε στην Ελλάδα ελεύθερος και έφυγε αρραβωνιασμένος. Θα εξετάσουμε, ίσως πιο συνοπτικά απ’ ό,τι της αξίζει, αυτή την ιστορία.

Η Καίτη και ο Εδουάρδος Λω την εποχή του γάμου τους

Ο Λόου έμεινε στην Ελλάδα κάτι παραπάνω από τέσσερις μήνες• στο διάστημα αυτό αγάπησε την Ελλάδα γενικά, αλλά ειδικότερα είχε προλάβει να αγαπήσει την ωραιότατη (και πολύ νεότερή του) Καίτη Χατσοπούλου, κόρη του νομάρχη Αθηνών Νικ. Χατσοπούλου-Χατζανέστη και αδελφή του Γ. Χατζανέστη, του στρατιωτικού που έμελλε να εκτελεσθεί ως υπαίτιος της ήττας στη μικρασιατική καταστροφή (γιατί τα δυο αδέρφια είχαν διαφορετικό επώνυμο και γιατί ο πατέρας τους είχε διπλό επώνυμο, δεν το ξέρω• επίσης, βρίσκω «Χατσοπούλου» αντί για το αναμενόμενο «Χατζοπούλου»). Πριν αναχωρήσει ο Λόου από την Ελλάδα τον Μάρτιο του 1893, αρραβωνιάστηκαν αλλά ο αρραβώνας κρατήθηκε μυστικός για να μη θεωρηθεί μεροληπτική η έκθεση του Λόου. (Τελικά παντρεύτηκαν λίγους μήνες αργότερα).

Ύστερα από σχολαστική μελέτη των οικονομικών του κράτους, ο Λόου εκπόνησε μια έκθεση αυστηρή μεν αλλά αισιόδοξη. Σε μια ιστοσελίδα βρήκα (και το μεταφέρω με επιφύλαξη, αφού δεν το έχω διασταυρώσει) ότι είχε γράψει: «Η Ελλάδα μπορεί να ελπίζει σε ένα λαμπρό μέλλον, αν λάβει κανείς υπ΄ όψιν του ότι διαθέτει εύφορη γη, ιδιαίτερα ολιγαρκείς κατοίκους και αξιόλογους ηγέτες.» Ωστόσο, οι Γάλλοι έκαναν κόντρα-έκθεση, στην οποία παρουσίασαν πολύ διαφορετικές τις προοπτικές της Ελλάδας και υποστήριξαν ότι ο Λόου είχε εξαπατηθεί (ή αφεθεί να εξαπατηθεί) από τον Τρικούπη, με αποτέλεσμα οι επίδοξοι δανειστές να θέσουν απαράδεκτους όρους για το νέο δάνειο, το οποίο τελικά δεν ευοδώθηκε κι έτσι επήλθε η πτώχευση του 1893.

Ύστερα από τον άτυχο πόλεμο του 1897, στην ηττημένη Ελλάδα επιβλήθηκε Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος, που είχε αντικείμενο να εξασφαλίσει ότι τα έσοδα του κράτους θα κατευθύνονταν πρώτα στην πληρωμή των αποζημιώσεων και του χρέους της Ελλάδας και μετά στην κάλυψη των εσωτερικών αναγκών. Στην Επιτροπή Ελέγχου μετείχαν έξι αντιπρόσωποι των αντίστοιχων μεγάλων δυνάμεων. Αντιπρόσωπος της Αγγλίας και Πρόεδρος της Επιτροπής ήταν ο Λόου, ίσως ο μόνος φιλικά διακείμενος προς την Ελλάδα. Ο ίδιος συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις με την Υψηλή Πύλη και κατάφερε να μειώσει σημαντικά τις οθωμανικές απαιτήσεις.

Μετά την Κωνσταντινούπολη, ο Λόου μετατέθηκε στην Ινδία, όπου ανέλαβε υπουργός Οικονομικών από το 1900 ως το 1905, οπότε για λόγους υγείας γύρισε στο Λονδίνο• το 1906 είχε μια σύντομη αποστολή οικονομικής διπλωματίας στην (αυτόνομη τότε) Κρήτη, ενώ το 1908 η υγεία του χειροτέρεψε• πέθανε τον Νοέμβριο του 1908 στο Παρίσι αλλά θάφτηκε με τιμές στην Αθήνα. Προς τιμή του, η οδός που ενώνει τη Σταδίου με την Πανεπιστημίου μετά τη Σίνα ονομάστηκε «Εδουάρδου Λω».

Για την ηλικία των γυναικών δεν ρωτούσαν την εποχή εκείνη, πάντως η χήρα του, η λαίδη Λω, ήταν, όπως είπαμε, πολύ νεότερη. Συνέχισε να ζει μεταξύ Ελλάδας και Ευρώπης και στα τέλη της δεκαετίας του 1920 προκάλεσε αίσθηση στην αθηναϊκή κοινωνία όταν παντρεύτηκε τον πολύ νεότερό της αστυνομικό διευθυντή Γεώργιο Πειρουνάκη. Σύμφωνα με μία πηγή εκείνη ήταν 67 κι εκείνος 30, σύμφωνα με μιαν άλλη, πιο ευλογοφανή, εκείνη ήταν 60 κι εκείνος 37. Περισσότερα για την ιστορία αυτή δεν έχω καιρό να ψάξω, πάντως βρήκα στο Διαδίκτυο μια επιστολή της λαίδης Λω-Πειρουνάκη, όπως υπογράφει, σταλμένη το 1930 στον Ελευθ. Βενιζέλο, στην οποία του ζητάει να επιλεγεί το δικό της οικόπεδο, στη γωνία των οδών Πεσμαζόγλου και Σταδίου, για την ανέγερση του κτιρίου της Εθνικής Τράπεζας. Όμως είναι κρίμα να στριμώξω τις ιστορίες της Λαίδης στον επίλογο του άρθρου, οπότε κλείνω εδώ το σημείωμά μου που άρχισε το 1892 και μας έχει ήδη φέρει στο 1930 ή ίσως στο 2012 αν σκεφτούμε τις αναλογίες με τη σημερινή εποχή…

Ο τίτλος του άρθρου παραπέμπει βέβαια στον αναπάντεχο θάνατο του μεγάλου Θόδωρου Αγγελόπουλου. Για το γεγονός καθαυτό γράψαμε και συζητήσαμε προχτές, και η συζήτηση ακόμα συνεχίζεται όπως αρμόζει σε έναν δημιουργό πρώτης γραμμής. Γράφτηκαν πολλά στον Τύπο, μεταξύ των οποίων και μερικά μαργαριτάρια, ακόμα και σε σχετικά καλές οικογένειες, ας πούμε στο διάσημο Huffington Post, όπου πληροφορούμαστε πως μια από τις ταινίες του ήταν το “The Suspended Stride of the Stalk.” Το μετέωρο βήμα του πελαργού, λέτε; Αλλά ο πελαργός δεν είναι stalk στα αγγλικά, είναι stork. Ολοφάνερα, εδώ δούλεψε ο δαίμονας του σπασμένου τηλεφώνου -ή ίσως της υπαγόρευσης στον υπολογιστή. Και, όπως μας λέει το λεξικό, stalk είναι, στα φυτά, το κοτσάνι, το καλάμι, ο μίσχος. Το μετέωρο βήμα του κοτσανιού λοιπόν… ή της κοτσάνας, κι έτσι προέκυψε ο σημερινός μας τίτλος.

Τον τίτλο της ταινίας του Αγγελόπουλου τον παράλλαξε, αλλά εσκεμμένα, ο συντάκτης της ανακοίνωσης του ΛΑΟΣ: Το «μετέωρο βήμα του Πλούτωνα» στη μέση της οδού, μας πήρε έναν άνθρωπο που μας είχε συγκλονίσει, συγκινήσει και προβληματίσει βαθιά». Αμφίβολης ποιότητας γούστο’ πάντως, ο βουλευτής του κόμματος Πολατίδης δεν συμμερίστηκε το πνεύμα της ανακοίνωσης. Προφανώς ασυγκίνητος και απροβλημάτιστος, έσπευσε στη Βουλή να ξεκαθαρίσει πως άλλη είναι η δική του Ελλάδα και άλλη του Αγγελόπουλου. Όσο για τον Δημήτρη Δανίκα, που άκουσε πολλά τις τελευταίες μέρες επειδή έγραψε (και) για τα “κουσούρια” του Αγγελόπουλου, ας μάθει ότι το επίθετο “μεγιστοτεράστιος”, (ενός μεγιστοτεράστιου στοχαστή και καλλιτέχνη που με το έργο του δόξασε την Ελλάδα…) για όποιον και να λέγεται, ακούγεται κωμικό!

Από τον Σ. Πολυμίλη στο ηλεΒήμα: Πώς αλλιώς να εξηγήσεις αυτά που συμβαίνουν στο ΠαΣοΚ κι αυτά που ακούμε τις τελευταίες μέρες από διάφορους φέρελπεις και μη δελφίνους; Ναι, αλλά αν είναι να βάλεις μεταξωτά παντελόνια βάζε τα σωστά: ο φέρελπις στον πληθυντικό κάνει “οι φερέλπιδες”, δεν είναι δα και τόσο δύσκολο, ξέρουμε τη σχολή ευελπίδων.

Πώς είναι το αντίθετο του “ασύμφορος”; Μα, φυσικά σύμφορος, μας λέει το nooz.gr: οι κάτοχοι ΙΧ αυτοκινήτων διαπιστώνεται ότι έχουν μειώσει τις μετακινήσεις τους κατά 80% και έχουν στραφεί στην χρήση των ΚΤΕΛ, καθώς περίπου το 85% την θεωρεί ως οικονομικά σύμφορη λύση. Προτού αναφωνήσετε “Συμφορά μου!” σκεφτείτε ότι έτσι πλουτίζει η γλώσσα μας κατά μία λέξη -να φτάσουμε τα 5 εκατομμύρια λέξεις που λέει κι ο ακαδημαϊκός κ. Κουνάδης, να πουλήσουμε τα μισά στους Γερμανούς, να βγάλουμε το χρέος.  (Κοτσάνα έγραψα, το “σύμφορος” υπάρχει σε όλα τα λεξικά, όσο κι αν είναι σπάνιο.) Όσο για το “θεωρώ ως” εγώ δεν θα το έβαζα, αλλά έχω αρχίσει να μην το θεωρώ λάθος. Εσείς τι λέτε;

Από το ηλεΒήμα πάλι, διαβάζω: Πρόθεση και στόχος, επί του παρόντος, είναι όχι τόσο η επισήμανση αποτιμήσεων – συμπερασμάτων «μελανούς χροιάς» λόγω της κοινώς διαπιστουμένης δύσκολης συγκυρίας… Μελανός και μελανή, αυτό το ξέρει και η γιαγιά μου. Για να ξεχωρίσεις από την πλέμπα πρέπει να εφεύρεις νέο επίθετο, “Ο, η μελανής, το μελανές”, όπως στο άζμα: Η μοίρα μου είναι μελανής / γιατί δε με βοηθάει κανείς (δεν υπάρχει, τώρα το σκάρωσα διερευνώντας τις δυνατότητες που δίνει η νέα λέξη). Το πιο ωραίο: ο… μελανής αρθρογράφος είναι ο κ. Αντ. Κόντος, Πρόεδρος του Ομίλου Καβάλας για τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας! Έτσι εξηγείται.

Το επόμενο θα σας το σερβίρω σαν κουίζ. Διαβάστε το προχτεσινό άρθρο του Τάκη Θεοδωρόπουλου στα Νέα και βρείτε τι δεν πάει καλά. Μη μου πείτε ότι ο αρθρογράφος (ή ο διορθωτής) έχει λάθος το όνομα της ηρωίδας της όπερας, δεν εννοώ αυτό. Πράγματι, λέει για Βιολέτα Μαλορί, ενώ ο λιμπρετίστας του Βέρντι την ονόμασε Βιολέτα Βαλερί, αλλά δεν στέκομαι σ’ αυτό. Δεν το βρήκατε; Προσέξτε τον τίτλο “Το μνημόνιο και η γραβάτα“. Όμως, στο άρθρο δεν γίνεται λόγος για γραβάτα, αλλά για την Τραβιάτα! Ολοφάνερα ο αρθρογράφος είχε δώσει τίτλο “Το μνημόνιο και η Τραβιάτα”, αλλά κάποιος δαίμονας από τους πολλούς που κατοικοεδρεύουν στα γραφεία των εφημερίδων φρόντισε να το μετατρέψει σε γραβάτα! Αγνοώ αν το λάθος τυπώθηκε και στην έντυπη έκδοση, αλλά με παραξενεύει λίγο που δεν το είδε κανείς ή δεν νοιάστηκε να το διορθώσει.

Καμιά φορά νιώθω πως έχω γεράσει και όσα γράφω σε μερικά θέματα είναι γκρίνιες και χαμένη μάχη. Για παράδειγμα, όλο και περισσότερο βλέπω να γράφουν με λατινικό αλφάβητο λέξεις που παλιότερα τις έγραφαν όλοι στα ελληνικά (ξέρετε, σταρ, σέξι, τέτοιες, όχι σπάνια και εξωτικά πράγματα). Τουλάχιστον όμως, αν είναι να τις γράφουν στα ξένα, να τις γράφουν σωστά. Διότι, διάβασα χτες πως ο Άστον Κούτσερ (φυσικά τον έγραφαν Aston Kutscher): Διασκεδάζει με top models και κάνει serf στους δρόμους του Σάο Πάολο… αλλά πολλές φορές τα φαινόμενα απατούν. Και πάλι έχουμε τα μεταξωτά βρακιά -αν θες να το γράψεις στα ξένα, γράψε το surf. Τώρα, αν σας γεννήθηκε η απορία πώς έκανε ο λεγάμενος σερφ στους δρόμους του Σάο Πάολο (και όχι της Βενετίας, ας πούμε), η απάντηση είναι πως είχε βρέξει πολύ και είχαν πλημμυρίσει οι δρόμοι και ο Κούτσερ έγραψε στο τουίτερ του: Surfing the streets of Sao Paulo. Κι ο δικός μας, που διάβασε το άρθρο στα αγγλικά, διάβασε surfing, το μετέφρασε μέσα στο μυαλό του “κάνω σερφ” και το έγραψε… κάνω serf. Είπαμε, έχω γεράσει.

Και άλλη αίσθηση μάχης αν όχι χαμένης πάντως δύσκολης μου δημιουργεί το φαινόμενο της σχιζολεξίας, που όλο και πιο συχνά το βλέπω, σε όλο και περισσότερους τομείς να εξαπλώνεται. Νέο κρούσμα: διαπίστωσα ότι στο γιουτούμπ, η τραγουδάρα του Λοΐζου με τον Καζαντζίδη κυκλοφορεί με τον τίτλο της φριχτά διαμελισμένο: “Δε θα ξαν’ αγαπήσω”! Δεν το είχα ξαναδεί (ή ξανα’δεί; ) και δεν θέλω να το ξαναδώ…

Και κλείνω με ένα μεζεδάκι που το πρόσφερε τις προάλλες σε σχόλιό της μια νέα φίλη. Πρόκειται για άρθρο από το Έθνος: Αναρωτιόμαστε, πάντως, γιατί τα μέλη της Ακαδημίας σνόμπαραν την ακριβοθώρητη παραγωγή του Στίβεν Σπίλμπεργκ «Οι περιπέτειες του Τεντέν: Το μυστικό του μονόκερου». Ρωτάει με το δίκιο της η φίλη: Για πείτε κι εσείς οι πιο σοφοί, έχω άδικο εγώ που αναρωτιέμαι γιατί είναι “ακριβοθώρητη” η παραγωγή του Σπίλμπεργκ; Και τι ήθελε τέλος πάντων να πει ο ποιητής;

Προφανώς εδώ έχουμε ακυρολεξία -ακριβοθώρητος, σύμφωνα με τα λεξικά, είναι αυτός που εμφανίζεται σπάνια, που είναι δύσκολο να τον συναντήσεις. Τη λέξη τη χρησιμοποιούμε συνήθως με κάπως ειρωνική χροιά: “πολύ ακριβοθώρητος μας έγινες τελευταία”, λέμε σε κάποιον της παρέας που έχει αραιώσει την παρουσία του. Ολοφάνερα, ο συντάκτης της εφημερίδας ήθελε να πει κάτι σαν “πανάκριβη” αλλά στο πιο επίσημο, και επιστράτευσε την “ακριβοθώρητη”, ίσως κάνοντας μέσα στο μυαλό του πάντρεμα του “ακριβού” με το “δυσθεώρητη”. Με έβαλε σε σκέψεις η περίπτωση, διότι δείχνει ότι δεν είναι μόνο λόγιες λέξεις που χάνουν τη σημασιολογική τους διαφάνεια, σαν τον ευάριθμο, αλλά και λαϊκές, όπως εδώ ο ακριβοθώρητος, αφού το “ακριβός” χρησιμοποιείται εδώ με τη σημασία “σπάνιος”, που δεν είναι η συνηθισμένη.

Κλείνω επαναλαμβάνοντας (επικαιροποιημένη) την τελευταία παράγραφο από τα μεζεδάκια του περασμένου Σαββάτου: Να πούμε επίσης ότι αυτή τη στιγμή πλησιάζουμε τα 98.000 σχόλια από καταβολής ιστολογίου (μετράνε όλα τα σχόλια, και όσα είναι σπαμ ή διπλά και σβήνονται). Με τον ρυθμό που πάμε, γύρω στις 10 του Φλεβάρη, δηλαδή κοντά στα τρίτα γενέθλια του ιστολογίου, θα γίνει το σχόλιο αριθ. 100.000 -μάλιστα, το ιστολόγιο θα προσφέρει ένα σπάνιο δώρο στον σχολιαστή αυτόν, και στον αμέσως προηγούμενο και τον αμέσως επόμενο. Και για να μην πάει το μυαλό σας σε ακριβά πράγματα, θα είναι κάτι που στέλνεται με ατάτσμεντ (άρα, όχι σπανακόπιτα).

Οι λέξεις τoυ λεξιλoγίoυ μας πoυ έχoυν την αφετηρία τoυς σε κύρια oνόματα, oνόματα πρoσώπων ή λαών ή γεωγραφικά oνόματα (πόλεων, πoταμών, κτλ.) είναι πoλύ περισσότερες απ’ όσες θα υπέθετε κανείς. Γιατί λέξεις με πρoέλευση από κάπoιo κύριo όνoμα δεν βρίσκoυμε μόνo στην oρoλoγία των φυσικών επιστημών με τα βατ, τα βoλτ, τα αμπέρ και τα διάφoρα φαινόμενα Ντόπλερ, όπου η ορολογία είναι κατά μέγα μέρoς βασισμένη στα oνόματα επιστημόνων και εφευρετών, oύτε μόνo στoυς πoλυπoίκιλoυς -ισμoύς. Πoλλές ακόμα είναι oι λέξεις πoυ έλκoυν την καταγωγή από κάπoιoν άνθρωπo ή κάπoιoν τόπo, μόνo πoυ αυτό δεν φαίνεται με πρώτη ματιά.

Η oρoλoγία τoυ φαγητoύ και τoυ ντυσίματoς έχει πάρα πoλλά δείγματα να δώσει. Ας δoύμε μερικά από τo λεξιλόγιο των ενδυμάτων: η μoυσελίνα δεν είναι παρά ένα κεντημένo ύφασμα πoυ ερχόταν (τoν καιρό τoυ Μάρκo Πόλo) από την εξωτική Μoσoύλη του σημερινού Ιράκ. Τα παντελόνια ετυμoλoγoύνται από τoν Πανταλεόνε, έναν κωμικό ήρωα της βενετικής Κoμμέντια ντελ ‘Αρτε πoυ τα φoρoύσε, έναν ήρωα, να προσθέσω, με κάποια ελληνικά χαρακτηριστικά και ελληνικής αρχής όνομα, από το Παντελεήμων ή το Πανταλέων. Η ζακέτα πρoέρχεται από τo κύριo όνoμα Ζακ, παρατσoύκλι περιφρoνητικό πoυ δίναν στo Μεσαίωνα στoυς χωριάτες. Οι βερμoύδες είναι λέξη μεταπoλεμική, όταν μετά τις στερήσεις τoυ πoλέμoυ oι εύπoρoι αμερικανoί άρχισαν πάλι να κατακλύζoυν τα νησιά Βερμoύδες για τις διακοπές τους, φoρώντας πoλύχρωμα μακριά σoρτς. Η ιστoρία τoυ μπικίνι πάλι, ξεκίνησε τoν Ioύνιo τoυ 1946 όταν oι αμερικανoί έκαναν την πρώτη δoκιμή ατoμικής βόμβας στα oμώνυμα νησιά τoυ Ειρηνικoύ: δέκα μέρες αργότερα, o Γάλλoς Ρεάρ κατoχύρωσε εμπoρικά τo όνoμα για τo (τότε) εκρηκτικά απoκαλυπτικό γυναικείo μπανιερό, και η λέξη πoλύ σύντoμα έγινε διεθνής. Μια και στις λατινικές γλώσσες τo πρόθεμα bi- σημαίνει ό,τι και σε μας τo δι-, όταν αργότερα τo πάνω κoμμάτι τoυ μπικίνι εξαφανίστηκε μέσα στη γενική τέρψη, τo απoτέλεσμα πoυ πρoέκυψε oνoμάστηκε ‘μoνoκίνι’, παρετυμoλoγικά και λoγικά. Τέλoς η γραβάτα έρχεται από τα Βαλκάνια: τoν 17o αιώνα, oι Κρoάτες μισθoφόρoι συνήθιζαν να φoρoύν γύρω από τo λαιμό ένα φoυλάρι πoυ έκανε μεγάλη εντύπωση…

Για να μείνουμε στα υφάσματα: θα περίμενε κανείς το παντελόνι τζην (jean, jeans) και το ύφασμα ντενίμ (denim) να έχουν ακραιφνώς αμερικάνικη την προέλευση, αλλά και τα δύο έρχονται από την παλαιά Ευρώπη: το τζην από τη Γένοβα (αμερικάνικη προφορά της γαλλικής ονομασίας της πόλης, Gênes) και το denim από τη Νιμ, de Nîmes!

Πoλλά λoυλoύδια oφείλoυν επίσης τo όνoμά τoυς σε κάπoιo κύριo όνoμα: η ντάλια στoν σoυηδό βoτανoλόγo Ανδρέα Νταλ, πoυ την έφερε από τo Μεξικό στην Ευρώπη, η γαρδένια στoν σκωτσέζo Γκάρντεν, η καμέλια στoν ιησoυίτη μoναχό και βoτανoλόγo Γκ. Κάμελ, και βέβαια η φoύξια στoν βαυαρό κ. Φoυξ. Και, εδώ που τα λέμε, δύσκολα θα βρεθεί καλύτερος τρόπος για να κερδίσεις την αθανασία από το να δώσεις το όνομά σου σε ένα λουλούδι!

Όμως, κύρια ονόματα δίνονται και σε λιγότερο ευχάριστα ουσιαστικά. Η λέξη μπoϊκoτάζ oφείλεται στoν Charles Cunningham Boycott, επιστάτη των κτημάτων ενός κόμητα στo Mayo της Iρλανδίας. Η σκληρότητά τoυ ήταν παρoιμιώδης, μέχρι πoυ κάπoτε είδαν κι απόειδαν oι ντόπιoι και τoυ κήρυξαν ολοκληρωτικόν απoκλεισμό: κανείς δεν ερχόταν να τoυ δoυλέψει, κανείς δεν τoυ μιλoύσε στo δρόμo, κανείς δεν τoυ πoυλoύσε τα εμπoρεύματά τoυ. Όταν o κόμπoς έφτασε στo χτένι, o κόμης απέλυσε τoν Μπόικoτ, αλλά τo όνoμα -και η μέθoδoς- έμεινε.

Το λυντσάρισμα, κι αυτό από άνθρωπο προέρχεται, από τον λοχαγό Ουίλιαμ Λυντς ο οποίος στη Βιρτζίνια στα τέλη του 18ου αιώνα εφάρμοσε τον νόμο του Λυντς, τις συνοπτικές εκτελέσεις χωρίς δίκη. Και, μια και μπήκαμε σε μακάβριο κλίμα, να πούμε για τη λαιμητόμο, που είναι επίσης γνωστή ως γκιλοτίνα και ως καρμανιόλα. Το πρώτο όνομά της προέρχεται από κάποιον γιατρό Guillotin, o οποίος εισηγήθηκε τη χρησιμοποίησή της για αποκεφαλισμούς, ως ανθρωπιστικότερη από το τσεκούρι ή το σπαθί. Το όνομα καρμανιόλα είχε πιο περίπλοκη διαδρομή. Έτσι ονομάζεται μια ιταλική πόλη της Τοσκάνης (Carmagnola) που έδωσε το όνομά της σ’ ένα είδος χωριάτικου σακακιού, το οποίο φορούσαν οι πιεμοντέζοι εργάτες στις γιορτές. Οι εργάτες μετανάστευσαν στη Γαλλία, και μαζί και η λέξη. Και στις γιορτές χόρευαν, και ένας από τους χορούς αυτούς ονομάστηκε χορός της καρμανιόλας –στα χρόνια της επαναστατικής τρομοκρατίας, χόρευαν τον χορό αυτόν ενώ ο δήμιος αποκεφάλιζε τους πλούσιους και διάσημους στη γκιλοτίνα, που ονομάστηκε καρμανιόλα κι αυτή.

Οι λέξεις είναι απολιθώματα που κρύβουν μέσα τους ψήγματα από παλιότερες εποχές. Σε έναν Μεσογειοκεντρικό κόσμο, πριν από το σφάλμα του Κολόμβου, η Δαμασκός ήταν ζηλευτή για τα πλούτη της και είχε δώσει τ’ όνομά της στο δαμάσκηνο, στο δαμασκί σπαθί (με ένθετα χρυσά ή αργυρά σχέδια) και στο δαμάσκο ύφασμα. Πιο παλιά, ο αλγόριθμος έρχεται από τον μεγάλο άραβα μαθηματικό του 9ου αιώνα, τον al-Khowarizmi. Το όνομά του εκλατινίστηκε ως algorismus, σημαίνοντας το αραβικό αριθμητικό σύστημα, και με την παρετυμολογική επίδραση του αριθμός πλάστηκε το algorithm. Το πιο γνωστό βιβλίο του Μοχάμεντ αλ-Χοβαριζμί, ήταν το αλ-τζαμπρ αλ-μουκάβαλα, κατά λέξη “ένωση και σύγκριση” (εννοείται των τμημάτων των εξισώσεων), που βεβαίως έδωσε τη λέξη άλγεβρα.

Αν βάλουμε ως κριτήριο την ετυμολογία, ο ενδοξότερος ηγέτης στην παγκόσμια ιστορία είναι αναμφίβολα ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρ: το όνομά του δόθηκε ως τίτλος στους ρωμαίους αυτοκράτορες και χρησιμοποιήθηκε με την ίδια σημασία όχι μόνο στα ελληνικά, αλλά και στα παλιά γερμανικά, εξ ου και ο κάιζερ, και από εκεί στα ρωσικά, εξ ου και ο τσάρος. Αλλά και η λέξη των σλαβικών λαών για τον βασιλιά, που είναι krol στα πολωνικά, kral στα τσέχικα, korol στα ρωσικά (και έχει περάσει ως κράλης στα βυζαντινά ελληνικά), από άλλον μεγάλο αυτοκράτορα προέρχεται, τον Καρλομάγνο.

Αλλά ας περάσουμε στα δικά μας. Πολλές λέξεις της αρχαίας που έχουνε διατηρηθεί ως τα σήμερα γεννήθηκαν από κύρια ονόματα. Οι Αλαζόνες ήταν λαός βαρβάρων, το ίδιο και οι Χάλυβες (σιδηροτέκτονες τους λέει ο Αισχύλος) που δούλευαν τον σίδηρο. Οι Σόλοι, πόλη που οι κάτοικοί της μιλούσαν άγαρμπα ελληνικά, γέννησαν τον σολοικισμό. Ο θεός Παν έκανε θόρυβο που έφερνε φόβο ακατάσχετο, και αυτός ο πανικός θόρυβος και ο πανικός τάραχος γέννησαν (όταν εξέπεσε το ουσιαστικό) τη λέξη πανικός. Ο πακτωλός χρημάτων πήρε το όνομά του από έναν ποταμό της Λυδίας, που έφερνε ψήγματα χρυσού. Εκεί κοντά κι ο άλλος ποταμός, ο Μαίανδρος, που η στριφογυριστή του κοίτη έδωσε τ’ όνομά του στο ομώνυμο διακοσμητικό σχήμα -και, πολύ αργότερα, έγινε επώνυμο στα τουρκικά, μεταξύ άλλων και του πρωθυπουργού Μεντερές που τελείωσε τις μέρες του στην αγχόνη.

Στη νεότερη εποχή δεν έχουμε πολλούς έλληνες εφευρέτες που να κέρδισαν την υστεροφημία δίνοντας τ’ όνομά τους σε μια λέξη. Ο γκράς, όπλο του ελληνικού στρατού στα τέλη του 19ου αιώνα, πήρε το όνομά του από τον κατασκευαστή, τον γάλλο B. Gras, ενώ με παρόμοιο τρόπο λέγεται ότι γεννήθηκε και το ένδοξο καριοφίλι, από την επωνυμία των ιταλών οπλοποιών Carlo e figli. Μάλιστα ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης είχε απογοητευτεί σφόδρα όταν ήρθε στην επιφάνεια η ετυμολογία της λέξης, προτιμώντας την παρετυμολογική ορθογράφησή της, καρυοφύλλι που παρέπεμπε σε φυλλοκάρδια. Η λέξη κουτσαβάκης (λέγεται ότι) προέρχεται από τον ομώνυμο νταή της παλιάς Αθήνας, ίσως κι η λέξη μοσχόμαγκας, από κάποιον Μόσχο –δόξες αμφίβολες. Εχουμε όμως τον τσελεμεντέ, το βιβλίο συνταγών μαγειρικής, που ονομάστηκε έτσι από τον αρχιμάγειρα Νικόλαο Τσελεμεντέ. Κι αυτός, σκέφτομαι, είναι καλός τρόπος για να περάσεις στην αθανασία: να νοστιμεύεις τη ζωή των επόμενων γενεών. Καλή σας όρεξη!

Υστερόγραφο σημερινό: Καθώς χτένιζα το άρθρο, αντιστάθηκα στον πειρασμό να προσθέσω υλικό, αλλά στο τέλος μετρίασα τη βεβαιότητα σε σχέση με την ετυμολογία της λέξης καριοφίλι. Η τρέχουσα άποψη των λεξικών είναι ότι προέρχεται από τη φίρμα Carlo e figli (Κάρολος και υιοί), αλλά πολύ αξιοπρόσεκτες είναι οι αντιρρήσεις που εκφράζονται σε αυτό το εξαιρετικό άρθρο του Earion στη Λεξιλογία.Το θέμα θέλει περαιτέρω μελέτη.

Και με την ευκαιρία, να προσθέσω και κάτι: σε παλιότερο άρθρο είχα περιγράψει τη ζωή του παράτολμου αεροπόρου Δημήτρη Καμπέρου, ενός από τους πρωτοπόρους της αεροπορίας στην Ελλάδα, που από τα ριψοκίνδυνα ακροβατικά του ονομάστηκε “τρελοκαμπέρος”, απ’ όπου προέκυψε και η λέξη “τρελοκαμπέρω”. Την πανέξυπνη αυτή πρόταση την οφείλουμε στον φίλο Θ. Μωυσιάδη, και την είχα αποδεχτεί, αλλά τώρα δεν είμαι πια τόσο σίγουρος γιατί έχω βρει μια ένδειξη προς το αντίθετο. Συγκεκριμένα, σε ένα άρθρο του Ν. Λάσκαρη, μεγάλης μορφής του ελληνικού θεάτρου προπολεμικά (και πριν από τον πρώτο πόλεμο ακόμα), άρθρο που μιλάει για τα παρατσούκλια των παλιών ηθοποιών, αναφέρεται ότι η μεγάλη ηθοποιός Ευαγγελία Παρασκευοπούλου είχε το παρατσούκλι “καμπέρω”.

Δεδομένου ότι η Παρασκευοπούλου αποσύρθηκε από τη σκηνή την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, είναι παλιότερη από τον αεροπόρο Καμπέρο, άρα δεν μπορεί να πήρε το παρατσούκλι της από αυτόν, αλλά προφανώς από το τουρκικό kamber (πιστός σύντροφος). Η διαφορά της σημασίας βέβαια είναι μεγάλη, αλλά αν υπήρχε, είτε στην Πόλη (η Παρασκευοπούλου ήταν Πολίτισσα) είτε στους θεατρικούς κύκλους, η λέξη “καμπέρω” σε ευρύτερη διάδοση (πράγμα φυσικά που μένει να αποδειχτεί), τότε η τρελοκαμπέρω ασφαλώς από εκεί θα βγαίνει.

Έχω και μιαν άλλη ένδειξη που συνηγορεί υπέρ της τελευταίας αυτής εκδοχής. Η παλιότερη ανεύρεση της λέξης “τρελοκαμπέρω” βρίσκεται σε αναμνήσεις της Ελένης Χαλκούση, γραμμένες στη δεκ. 1960, αλλά από την εποχή της Κατοχής. Η Χαλκούση θυμάται ένα περιστατικό, μέσα στην Κατοχή, όπου έκανε μια παλαβομάρα και ο Λογοθετίδης την αποκάλεσε “μωρή τρελοκαμπέρω”. Προσέξτε ότι και ο Λογοθετίδης και η Χαλκούση μεγάλωσαν στην Πόλη, και ήταν και οι δυο ηθοποιοί, δηλαδή όπως και η Παρασκευοπούλου. Μπορούμε λοιπόν να φανταστούμε μια λέξη της θεατρικής πολίτικης αργκό, που κατεβαίνει στην Αθήνα και κάποια στιγμή, για κάποιο λόγο, βγαίνει από τα όρια του σιναφιού των ηθοποιών και καθιερώνεται -κάτι που υποστηρίζω επίσης ότι έγινε με τη λ. αλαλούμ. Όλα αυτά που λέω δεν είναι καθόλου σίγουρα και λείπουν πολλές ψηφίδες για να συμπληρωθεί η εικόνα, αλλά η διαίσθησή μου μού λέει ότι η τρελοκαμπέρω δεν προέρχεται από τον ριψοκίνδυνο κ. Καμπέρο!

Η Μιράντα και η καταιγίδα, πίνακας του Waterhouse (1916)

Πένθιμοι καιροί μας έχουν περικυκλώσει, ας βάλουμε ένα πιο ανάλαφρο θέμα σήμερα. Προτού ξεκινήσω, σπεύδω να διευκρινίσω ότι το άρθρο δεν αποτελεί υπαινιγμό για καμία συγκεκριμένη Μιράντα -μάλιστα, μόνο μία γυναίκα έχω γνωρίσει με το όνομα αυτό κι έχω χάσει εδώ και καιρό τα ίχνη της. Το όνομα είναι αφορμή για να αφηγηθώ μια παλιά ιστορία για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία, που είναι άλλωστε και τα βασικά μας ενδιαφέροντα εδώ.

Το όνομα Μιράντα είναι μάλλον σπάνιο στα ελληνικά αλλά βέβαια μερικές γνωστές Μιράντες έχουμε, ας πούμε τις ηθοποιούς Μιράντα Κουνελάκη και Μιράντα Μυράτ. Το όνομα πάντως δεν είναι ντόπιο και στο eortologio.gr, που έχει όλες τις γιορτές, ακόμα και τις πιο σπάνιες, βρίσκουμε ότι «δεν γιορτάζει», δηλαδή ότι το όνομα δεν περιλαμβάνεται στο εορτολόγιο της εκκλησίας μας. Αν ξέρετε κάτι άλλο εσείς, πείτε μας. Για την προέλευσή της, βρίσκω ότι είναι το θηλυκό του λατινικού mirandus, από το mirare = θαυμάζω, δηλαδή Μιράντα είναι η θαυμαστή, η αξιοθαύμαστη.

Πότε άρχισαν ελληνίδες να ονομάζονται Μιράντες, δεν ξέρω. Πάντως, τον Γενάρη του 1899 δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Η τέχνη το ποίημα «Μιράντα» του Στέφανου Ραμά, κι εδώ θα σταθούμε. Αλλά πρώτα να κάνουμε τις συστάσεις.

Το περιοδικό «Η τέχνη», με εκδότη τον ποιητή Κώστα Χατζόπουλο, ήταν μάλλον βραχύβιο, αφού έκλεισε μόλις συμπλήρωσε έναν χρόνο ζωής, δώδεκα μηνιαία τεύχη από τον Νοέμβρη του 1898 έως τον Οκτώβριο του 1899. Ωστόσο, έγραψε ιστορία. Όπως είχε φιλοδοξήσει ο ιδρυτής της, η Τέχνη δεν έμοιαζε με κανένα από τα ως τότε περιοδικά. Ήταν το πρώτο λογοτεχνικό περιοδικό που γραφόταν στη δημοτική, πριν ακόμα κι από τον Νουμά. Και ήταν καθαρά λογοτεχνικό περιοδικό, με συνεργάτες τα πιο λαμπρά ονόματα της πνευματικής ζωής. Οι συντελεστές του περιοδικού ονομάστηκαν «μαλλιαροί» και έγιναν στόχος του χλευασμού των καθαρευουσιάνων δημοσιογράφων –όμως τα δικά τους ονόματα θυμόμαστε σήμερα.

Ο Παύλος Νιρβάνας, που ήταν από τους πρωτεργάτες της «Τέχνης» (δικό του ποίημα, ομότιτλο με το περιοδικό, υπήρχε στο εξώφυλλο του πρώτου τεύχους, που μπορείτε να το δείτε εδώ) σε φιλολογικές αναμνήσεις που δημοσίευσε πολλά χρόνια αργότερα, μεταφέρει το κλίμα της εποχής με το αφήγημά του Η «Τέχνη» και ο μαλλιαρισμός.

Για να πάρετε μια γεύση από την εκλεκτή ύλη του περιοδικού, σας παραπέμπω σε μιαν ανθολογία που έχω φτιάξει στον παλιό μου ιστότοπο.

Τη Μιράντα την είχε γράψει ο Στέφανος Ραμάς, όπως ήταν το ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε εκείνη την περίοδο ο Μάρκος Τσιριμώκος, αδελφός του Γιάννου, της γνωστής οικογένειας της Φθιώτιδας. Ο Ραμάς/Τσιριμώκος ήταν δημοτικιστής από τους πρώτους, ανήκε μάλιστα στην “μη σοσιαλιστική” πτέρυγα των δημοτικιστών, μαζί με τον Δραγούμη. Το ποίημα μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.

Η πρώτη στροφή ήταν:

Δε θα βρούνε λιόκαλα
κι άθαμπα διαμάντια
τα τρανά τα μάτια σου
στα δικά μου αγνάντια.
Στην ψυχή μου τρίσβαθα
κρύβω το πετράδι
με την όψη ανέγγιχτη
σα φιλί, σα χάδι.
Της λευκής αγάπης μου
ένα χάδι πάντα,
στην ψυχή μου ολόβαθα
γύρεψε ω Μιράντα.

Κι οι άλλες τρεις στροφές τελείωναν με τη Μιράντα, πάντοτε σε ομοιοκαταληξία με το «πάντα». Η Μιράντα που έδωσε την έμπνευση στον Ραμά ήταν η σεξπιρική ηρωίδα: στην Καταιγίδα του Σέξπιρ (σικ, είπαμε) Μιράντα είναι η κόρη του Πρόσπερου -τη βλέπουμε και στον πίνακα που κοσμεί τη σελίδα μας.

Η Μιράντα, για κάποιο λόγο, σκανδάλισε τους αντιδημοτικιστές δημοσιογράφους, οι οποίοι έτσι κι αλλιώς είχαν ταραχτεί από την έκδοση της Τέχνης. Για παράδειγμα, στην Εστία (η οποία, πρέπει να πούμε, δεν ήταν και από τις συντηρητικότερες γλωσσικά εφημερίδες στα τέλη του 19ου αιώνα, αντίθετα μάλιστα) ύστερα από κάθε τεύχος της Τέχνης γράφονταν ένα σωρό εξυπνακίστικα σχόλια, για πολλές μέρες. Μάλιστα, πιστοί στις συκοφαντικές κουτοπονηριές τύπου «Παλιοκουβέντα» (ότι τάχα οι μαλλιαροί αποκαλούν Κώτσο Παλιοκουβέντα τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, που είναι ένα θέμα για άλλο άρθρο), είχαν παραλλάξει σε «Μαστοροσύνη» τον τίτλο του περιοδικού και έτσι το ανέφεραν!

Ο Νιρβάνας θυμάται στα απομνημονεύματά του: Ο Νίκος Λάσκαρης – ποιος θα το ΄λεγε πως ύστερα από τριάντα χρόνια θα καταντούσε κι ο ίδιος να γράψει δημοτικά – είχε σκαρώσει και μία σχετική παρωδία, που χάλασε κόσμο. Δυστυχώς δε θυμούμαι πια παρά δύο-τρεις στίχους της.

               Αγόρασα μια τιράντα
Προς μία και τριάντα,
Ω Μιράντα, Μιράντα!

Τελείως τυχαία τις προάλλες, καθώς έψαχνα έναν μικροσκοπικό ψύλλο σε κάτι πανάρχαια άχυρα, βρήκα την παρωδία της Μιράντας, που τόσο ντόρο είχε κάνει πριν από 110 και βάλε χρόνια. Δημοσιεύτηκε στην Εστία, στις 6 Ιανουαρίου 1899:

Μιράντα
(από την Τέχνη με τέχνη φκιασμένο)

Σ’ ονειροφάνταχτη μέσα λοκάντα
Ω! Μιράντα!
Μαγναδοστάζοντας φύκια στην μπάντα
Ω! Μιράντα, Μιράντα!
Με ντεκαντέντζα και φιόρα και ράντα
Ω! Μοίρα μου, Μοίρα, Μιράντα!
Γαμποφαινότανε μια τιράντα
(Honni soit qui mal y pense Μιράντα!)
Αγορασμένη με μία τριάντα
(Ω! τι φτήνια, τι φτήνια, Μιράντα!)
Και ψευδή καθώς ήτανε πάντα
Ω! Μιράντα!
Τον άντρα τον γύρευε: άντα!
Ω! Μιράντα, Μιράντα, Μιράντα!
Μιράντα, Μιράντα!
Μιράντα!
Και τράβα κορδέλα για πάντα
Για πάντα, για πάντα, για πάντα!
Ω! Μιράντα!

Υπογραφή:  Λεβιάθαν

Ομολογώ ότι μόλις το διάβασα αισθάνθηκα απογοήτευση, γιατί η παρωδία ήταν κατώτερη από τις προσδοκίες μου -κι εγώ εκτιμώ πολύ τη λεπτή τέχνη της παρωδίας. Ώστε γι’ αυτό το μέτριο στιχούργημα χάλασε ο κόσμος;

Βέβαια, μπορεί να υπάρχει κι άλλη παρωδία, μπορεί ο Λεβιάθαν που υπογράφει να μην είναι ο Λάσκαρης, αλλά μάλλον αυτός είναι (κάπου βρήκα ότι είχε χρησιμοποιήσει αυτό το ψευδώνυμο). Το ότι ο Νιρβάνας δίνει κάπως διαφορετικά τους στίχους δεν είναι σοβαρή ένδειξη, γιατί γράφει πολλά χρόνια μετά (αφού θυμάται και λάθος τη χρονιά ίδρυσης του περιοδικού, 1907 αντί 1899!)

Θα μπορούσα να τελειώσω εδώ, όμως αυτή δεν ήταν η μοναδική συνάντηση της Μιράντας με την τιράντα. Σε ένα εύθυμο ελαφρό τραγούδι επιθεωρησιακού ύφους του 1951, με τίτλο «Η γυναίκα είναι ζημιά», του Θόδωρου Παπαδόπουλου, σε στίχους Σακελλάριου-Γιαννακόπουλου, τραγουδισμένο από τον Φώτη Πολυμέρη, βρίσκουμε πάλι τη Μιράντα πλάι στην τιράντα.

Η γυναίκα είναι ζημιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
η γυναίκα είναι ζημιά!

Για κάποια Μπέτη, πρωτοβγήκα πιτσιρίκος στο κουρμπέτι,
για κάποια Νίνα, ένα βράδυ πήρα είκοσι κινίνα,
για κάποια Ρόζα, ξεφτιλίστηκα Σταδίου Σανταρόζα
και για μια Νίκη, περπατούσα τρεις χρονιές με δεκανίκι.

Η γυναίκα είναι ζημιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
μην μπλεχτείτε με καμιά,
η γυναίκα είναι ζημιά!

Για κάποια Στέλλα, μου τη στήσανε μια νύχτα στη Καστέλα,
για κάποια Ρήνα, την εδάγκωσα τρελά τη λαμαρίνα,
για μια Μιράντα, εξηλώθηκα, παιδιά, μέχρι τιράντα
και για μια Ρέα, φεύγω τώρα εθελοντής για την Κορέα.

Δεν ξέρω αν οι στιχουργοί είχαν υπόψη την παλιά παρωδία του Λάσκαρη/Λεβιάθαν, δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό, πάντως ήταν σε φόρμα, με ευρηματικές και πλούσιες ομοιοκαταληξίες για τα γυναικεία ονόματα, με αποκορύφωμα βέβαια τη Ρέα που κάνει τον λεγάμενο να φύγει εθελοντής για την Κορέα -κι έτσι χρονολογείται και το άσμα. Ας το ακούσουμε (υπάρχει και νεότερη εκτέλεση με τον Γιάννη Πάριο, αλλά δεν πιάνει χαρτωσιά κατά τη γνώμη μου):

Στη σελίδα του Βασίλη Νόττα, σε ένα θαυμάσιο «μισογυνικό» άρθρο (είναι πολύ καλό, κοιτάξτε το!) που μπλέκει τον Τσιτσάνη, τον Πολυμέρη και τον Μπρασένς, βρήκα κι ένα τρίτο τετράστιχο με ονόματα γυναικών. Το παραθέτω εδώ:

Για κάποια Σόνια, με τραβάγανε δέκα οκτώ γκαρσόνια,
για κάποια Μπίλλυ, με ρημάξανε δυό μάγκες στο σκαμπίλι,
για μι’ Αντιγόνη, μού στραβώσανε τρεις πόντους το σαγόνι
και για μια Μόνια, με ταράξανε στα σάπια τα λεμόνια.

Δεν φαντάζομαι να είναι προσθήκη του Νόττα, προφανώς κάπου θα υπάρχει κάποια εκτέλεση με αυτή την τρίτη μισογυνική στροφή, αλλά δεν τη βρήκα. Αν σας έρθει όρεξη για παρόμοια στιχάκια με άλλα γυναικεία ονόματα, καταθέστε τον οβολό σας. Ή μάλλον, ας κάνω εγώ την αρχή, ξεκινώντας από την περίεργη Μόνια του τελευταίου στίχου πιο πάνω και αντικαθιστώντας την από την κάπως λιγότερο εξωτική Σόνια.

Για κάποια Σόνια, μου τις βρέξαν ένα βράδυ δυο γκαρσόνια,
για κάποια Βάλια, κυκλοφόραγα ντυμένος με τσουβάλια
για μιαν Ελένη ξαναδιάβασα τα άπαντα του Λένιν,
και για μια Λία απαρνήθηκα τιμές και μεγαλεία.

Είμαι βέβαιος πως θα βρείτε καλύτερα, αν και δεν είναι ανάγκη να δώσετε ολόκληρο τετράστιχο.

Γεννημένος το 1935, ο Αγγελόπουλος άφησε τη Νομική στο πτυχίο, και το 1961 πήγε στο Παρίσι να σπουδάσει κινηματογράφο, δουλεύοντας παράλληλα για να συντηρείται. Επέστρεψε για λίγο στην Ελλάδα το 1964 και, όπως λέει, τον σημάδεψε ότι ενώ βάδιζε αμέριμνος τον έπιασαν και τον έδειραν κάτι αστυνομικοί. Ίσως γι’ αυτό, όταν η Τόνια Μαρκετάκη τού πρότεινε να αναλάβει την κριτική κινηματογράφου στην αριστερή απογευματινή εφημερίδα “Δημοκρατική Αλλαγή”, προς γενική έκπληξη (και του ιδίου, όπως λέει) δέχτηκε, αντί να επιστρέψει στο Παρίσι.

Βρήκα μερικές από τις τελευταίες κριτικές του Αγγελόπουλου στη Δημοκρατική Αλλαγή, γραμμένες τους πρώτους μήνες του 1967. Τότε, ο Αγγελόπουλος μοιραζόταν τη στήλη της κριτικής (κάθε Τρίτη) με τον Βασίλη Ραφαηλίδη. Δεν ξέρω αν τα είχαν συμφωνήσει μεταξύ τους, αλλά ο Ραφαηλίδης έκρινε κυρίως αμερικάνικες και σοβιετικές ταινίες, ενώ ο Αγγελόπουλος κυρίως ευρωπαϊκές (γαλλικές και ιταλικές δηλαδή) και ελληνικές. Διάλεξα να σας παρουσιάσω αυτούσιες δυο κριτικές, μιαν επαινετική και μια αρνητική. Στο τέλος, έχω απόσπασμα από μιαν άλλη κριτική και κάποια άλλα σχετικά με δυο πράγματα που γράφτηκαν σήμερα στον αστερισμό των ελληνικών μέσων.

Η πρώτη κριτική, η επαινετική, γράφτηκε για την ταινία “Δεύτερη πνοή”, όπως φαίνεται ότι ήταν ο ελληνικός τίτλος του γαλλικού Le Deuxième Souffle, αστυνομικής ταινίας του Ζαν-Πιερ Μελβίλ, με τον Λίνο Βεντούρα. Έγινε και ριμέικ της ταινίας το 2007. Η κριτική του Αγγελόπουλου:

Η «Δεύτερη πνοή» («Δεύτερη ανάσα» είναι η ακριβής μετάφραση του τίτλου), είναι αναμφισβήτητα μία από τις σημαντικότερες αστυνομικές ταινίες που έγιναν ποτέ. Σπάνια αστυνομική ταινία έχει φτάσει μια τέτοια πυκνότητα, τέτοια πλαστική ομορφιά. Μέσα από ένα κοινό, και στα δεδομένα και στην εξέλιξή του, σερί νουάρ του Ζοζέ Τζιοβανί (που έχει τροφοδοτήσει σεναριακά μαζί με τον Λε Μπρετόν όλη σχεδόν την πρόσφατη αστυνομική παραγωγή στη Γαλλία), ο Μελβίλ φτάνει σ’ ένα επίτευγμα. Η «Δεύτερη πνοή» λίγο απέχει απ’ το να είναι συγκλονιστική τραγωδία που το μέγεθός της να έχει ελάχιστες περιπτώσεις «ήδη ιδωμένου» στον παγκόσμιο κινηματογράφο.

Το θέμα του γερασμένου κακοποιού που επιχειρεί την τελευταία του «επιχείρηση» για να μπορέσει να αποτραβηχθεί, έχει συχνά δοθεί στον κινηματογράφο με περισσότερη ή λιγότερη επιτυχία. Το ειδικό βάρος που προσφέρει ο Μελβίλ δεν προέρχεται λοιπόν από την θεματική, ούτε ακόμα από την εκλογή ενός θανάτου αντί ενός άλλου που θα μπορούσε ώς ένα σημείο να αποτελεί ένα σημείο διαφορισμού, αλλά βασικά και ουσιαστικά από την δυνατότητα του σκηνοθέτη να σημαδεύει τα πιο κοινά γεγονότα με μια μοναδική ποιότητα, με μια αυθεντικότητα που συναντά κανείς μόνο στα εκ των έσω βιωμένα. Ο θάνατος, ο τοποθετημένος στον χώρο του υποκόσμου, σ’ ένα χώρο που κατ’ αρχήν δεν υπολογίζεται, γίνεται έτσι τραγικό γεγονός μοναδικό, λύση της τραγωδίας και δικαίωσή της.

Μια δραπέτευση, μια γυναίκα, μια ληστεία, ένας θάνατος. Η φανατική αγάπη του Μελβίλ για το αμερικανικό αστυνομικό του 31-35 ή του 40-45, που ήταν η δεύτερη χρυσή εποχή του αστυνομικού στην Αμερική, αν αρχικά είχε δώσει ταινίες με επιτυχή την σύζευξη στοιχείων της γαλλικής και της αμερικανικής αστυνομικής παράδοσης, εδώ έχει φτάσει σε ένα τόσο προσωπικό επίτευγμα, που οι σχετικές αναφορές δεν μπορούν παρά να είναι εξωτερικές.

Θα χρειαζόταν ο χώρος ενός ειδικευμένου περιοδικού για να μιλήσει κανείς όπως θα έπρεπε για τα ντεκόρ, τους ηθοποιούς (ένας Βεντούρα, όπως ποτέ δεν έχουμε ξαναδεί), την εκπληκτική φωτογραφία. Από τις σημαντικότερες ταινίες της χρονιάς η «Δεύτερη πνοή».

Η δεύτερη κριτική, η αρνητική, είναι γραμμένη για την ταινία “Εκείνος κι εκείνη”, του Ερρίκου Ανδρέου, με την Τζένη Καρέζη και τον Φαίδωνα Γεωργίτση. Δεν την είχα δει τότε (στο τσακ πρέπει να την έχασα, ένα-δυο χρόνια μετά πήγαινα ταχτικά σινεμά), ούτε σε επανάληψη στην τηλεόραση. Τη βρήκα στο γιουτούμπι και από το λίγο που την είδα έχω να πω ότι ο Αγγελόπουλος ασφαλώς είναι αυστηρός, αλλά και ότι είναι εύστοχα όσα λέει π.χ. για τους ψευδοποιητικούς διαλόγους, που φαντάζομαι ότι πριν από 45 χρόνια δεν θα ήταν τόσο φανερό αυτό το χαρακτηριστικό τους.

Δυστυχώς το «Εκείνος και εκείνη» δεν επαληθεύει την διαφημιστική εξαγγελία ότι «φέρνει τον ελληνικό κινηματογράφο είκοσι χρόνια μπροστά», κάτι που μοιάζουν, εν πάση περιπτώσει, να πιστεύουν οι κατασκευαστές της ταινίας και η εταιρεία παραγωγής.

Κάποια παρεξήγηση συμβαίνει. Ο ελληνικός κινηματογράφος είναι ακόμη στο έτος μηδέν.

Το γεγονός ότι ο Ανδρέου διαλέγει για να αφηγηθεί αυτή την αλλοπρόσαλλη και βλακώδη ιστορία με τους ψευδοποιητικούς διαλόγους, μια αφήγηση όπου ο χρόνος δεν έχει τη συνέχεια της κλασικής ανάπτυξης αλλά την αποσπασματικότητα μιας ανάμνησης, αυτό δεν σημαίνει ότι προωθείται η υπόθεση του ελληνικού κινηματογράφου, ούτε ότι αυτό είναι κάτι το καινούργιο έστω για τον ελληνικό χώρο. Άλλοι (Κανελλόπουλος, Κολλάτος) έχουν προηγηθεί. Το κοκτέιλ παρελθόντος-παρόντος είναι πολύς καιρός, εξάλλου, που έχει πάψει να ενδιαφέρει και το μυθιστόρημα και τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο. Πίνεται από καθυστερημένους του είδους και εν πάση περιπτώσει με καλύτερα υλικά. Ένα σενάριο κατ’ αρχήν υπαρκτότερο. Καμωμένη να συγκινήσει τις ευαίσθητες καρδιές αυτή η ιστορία της χαλασμένης γυναίκας της πόλης που έρχεται να αποτοξινωθεί στο περιβάλλον και τα χέρια ενός νεαρού χωριάτη, δεν έχει παρά μόνο δύο στιγμές δυνατές. Εξηγούμαστε: μουσικής ένεκα. Δυο τραγούδια του Μαρκόπουλου, εικονογραφημένα με έγχρωμο ρομαντισμό από τον σκηνοθέτη και τον φωτογράφο. Αυτές είναι και οι μόνες στιγμές που συγκαταβατικά κρατάμε από μια ταινία που λίγο πριν τα τραγούδια ήταν αφόρητη φλυαρία και λίγο μετά θα γινόταν φιλολογική συμφόρηση.

Θα ήθελα να βάλω αρνητική κριτική για κάποια γνωστότερη ταινία, αλλά οι άλλες που βρήκα είναι για ευρωπαϊκές ταινίες της σειράς, που δεν φαντάζομαι να έχουν αφήσει τη σφραγίδα τους στον κινηματογράφο. Βρήκα και μιαν εκτενή αρνητική κριτική για μια ταινία που θα την ξέρετε οι περισσότεροι, τις “Θαλασσιές τις χάντρες” του Δαλιανίδη (με Λάσκαρη, Γεωργίτση, Καραγιάννη και Βουτσά). Ο Αγγελόπουλος επικρίνει τον Δαλιανίδη ότι υπέκυψε στα κλισέ, ξεκαθαρίζει ότι κακώς χαρακτηρίστηκε μιούζικαλ, υποστηρίζει ότι η ταινία είναι εξαγώγιμο προϊόν, ένα γυαλιστερό κολλάζ με όλα όσα πίστευε ο Φίνος πως θα θάμπωναν τους θεατές στην Εσπερία. Ωστόσο, επαινεί κάτι στην ταινία:

Κρίμα γιατί μέσα σ’ όλη αυτή την ανομοιογένεια, το θετικότερο στοιχείο της ταινίας, η έγχρωμη φωτογραφία του πολύ νεαρού οπερατέρ Γιώργου Αρβανίτη, δεν βρίσκει το αντίκρισμα που θα της έπρεπε. Για πρώτη φορά είδαμε από Έλληνα διευθυντή φωτογραφίας ποιότητα χρώματος, όπως το παστέλ των εξωτερικών -τραβηγμένων με συννεφιά- της διαδρομής του Γεωργίτση και της Λάσκαρη με το αυτοκίνητο.

Λίγο αργότερα, ήρθε η απριλιανή χούντα και έκλεισε τη Δημοκρατική Αλλαγή. Ο Αγγελόπουλος άρχισε να σκηνοθετεί ταινίες (φαντάζομαι βέβαια πως αυτό θα γινόταν έτσι κι αλλιώς), και από την πρώτη στιγμή, από την μικρού μήκους “Εκπομπή” (1968) είχε στο πλάι του, βασικό συντελεστή, τον “πολύ νεαρό οπερατέρ” Γιώργο Αρβανίτη ως διευθυντή φωτογραφίας.

Πριν κλείσω, δυο πράγματα ακόμα. Ένα, είδα να κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο ένα ποίημα του Αγγελόπουλου, το “Σας εύχομαι υγεία κι ευτυχία”:

Σας εύχομαι υγεία και ευτυχία, αλλά δε μπορώ να κάνω το ταξίδι σας.
Είμαι επισκέπτης.
Το κάθε τι που αγγίζω με πονάει πραγματικά..
Κι έπειτα, δε μου ανήκει.
Όλο και κάποιος βρίσκεται να πει ”δικό μου είναι”.

Εγώ δεν έχω τίποτε δικό μου, είχα πει κάποτε με υπεροψία.
Τώρα καταλαβαίνω πως το τίποτε είναι τίποτε.
Ότι δεν έχω, καν, όνομα.
Και πρέπει να γυρεύω ένα κάθε τόσο.
Δώστε μου ένα μέρος να κοιτάζω. Ξεχάστε με στη θάλασσα.

Σας εύχομαι υγεία και ευτυχία.

Μια μικρή λεπτομέρεια σε σχέση με αυτό. Αναφέρεται ότι είναι ανέκδοτο, που δεν ξέρω αν είναι ακριβές. Το ποίημα σίγουρα έχει δημοσιευτεί τουλάχιστον μία φορά, πιθανώς και αρκετές ακόμη, στη δεκαετία του 1980. Τη μία φορά την ξέρω, γιατί ήταν στο περιοδικό Πολιτιστική, με το οποίο συνεργαζόμουν τότε, στο δεύτερο ή στο τρίτο τεύχος του, συνοδευτικό ενός αφιερώματος στην ταινία “Ταξίδι στα Κύθηρα” που γυριζόταν τότε. Το θυμάμαι επειδή είχε γίνει  κι ένας καβγάς ανάμεσα στον μακαρίτη τον Αντώνη Στεμνή, τον διευθυντή του περιοδικού, και σε έναν πραγματικά καλό δημοσιογράφο, σχετικά με τα πρωτεία της αποκλειστικότητας.

Τέλος, δεν μπορώ να μη σχολιάσω αρνητικά το σημερινό κομμάτι των Νέων, “Τα κουσούρια του“, που μου φέρνει στο νου αυτό που είχε πει ο Μποντλέρ για τα σκυλιά που δεν πρέπει να μπαίνουν στα νεκροταφεία, πολύ περισσότερο που τα βέλη βρίσκουν όχι μόνο τον νεκρό αλλά και τη χήρα του -απάνθρωπο αυτό. Αλλά, για να πω και τα ελαφρυντικά του συντάκτη (μάλλον είναι ο Δ. Δανίκας), υποθέτω ότι το ενοχλητικό κομμάτι ήταν ενταγμένο σε ένα αφιέρωμα-σαλόνι, όπου όλα τα υπόλοιπα κομμάτια, πιθανώς από τον ίδιο συντάκτη γραμμένα, θα ήταν επαινετικά. Αυτό βέβαια το βλέπει μόνο όποιος διαβάζει στο χαρτί (ή σε πεντέφι) την εφημερίδα, όχι όμως εσείς κι εγώ από το Διαδίκτυο, έτσι αποσπασματικά και κομματιασμένα, λουριδίτσα-λουριδίτσα, που σερβίρει την ύλη του ο ιστότοπος των Νέων -και η νέα τεχνολογία γενικώς, έτσι κομματιασμένη που έχει γίνει η ζωή μας, από σήμερα λίγο περισσότερο…

(Το πρώτο καλοκαίρι είναι το καλοκαίρι του 1936. Ο πατέρας μου είναι 7 χρονών. Η οικογένεια επιστρέφει στη Μυτιλήνη, ύστερα από ένα διάλειμμα τριών χρόνων που έζησαν στην Αθήνα και στην Κρήτη για επαγγελματικούς λόγους του παππού μου).

Το καλοκαίρι εκείνο το πέρασα στο χωριό του παππού μου (από τη γενιά της μητέρας μου). Απ’ ό,τι θυμάμαι ήταν ζεστό και ξερό. Για μένα κύλησε πολύ ευτυχισμένα και έτσι μού ‘μεινε αξέχαστο, αλλά για τους μεγάλους ήταν ένα τρομερό καλοκαίρι. Στην Ισπανία είχε ξεσπάσει η ανταρσία των εθνικιστών, στην Αβησσυνία τέλειωνε ο κατακτητικός πόλεμος του Μουσολίνι, στην Κίνα άρχισε ο πόλεμος με τους Γιαπωνέζους, ο Χίτλερ φοβέριζε την Ευρώπη, στη Σοβιετική Ένωση τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα. Και στην Ελλάδα εκείνο το καλοκαίρι θα γινόταν δικτατορία. […] Αποφασίστηκε να περάσουμε το καλοκαίρι στο νησί. Η μαμά μου το απαιτούσε επίμονα, επιταχτικά σχεδόν, κι ο πατέρας μου το δέχτηκε χωρίς πολλές αντιρρήσεις, γιατί περίμενε πως μέσα στο καλοκαίρι θα διοριζόταν στο υποκατάστημα της Τράπεζας στο νησί.
Το πλοίο λεγόταν «Αρντένα» και θα ξεκινούσε το απόγεμα. Πρώτοι θα φεύγαμε η μαμά μου κι εγώ και ο πατέρας θα ακολουθούσε σε έναν περίπου μήνα, όταν θα έπαιρνε το χαρτί της μετάθεσής του. Πήγαμε όλοι μαζί με ταξί στον Πειραιά κι ο πατέρας μου μας συνόδεψε μέσα στο πλοίο, στο οποίο ανεβήκαμε από μία πανύψηλη λοξή σκάλα, που οδηγούσε από την προκυμαία στην πρύμνη του. Μας ταχτοποίησε στην καμπίνα μας, που τη μοιραστήκαμε με άλλες δύο κυρίες κι έμεινε μαζί μας στο σαλόνι του καραβιού, ώσπου πέρασε ένας ναυτικός με πηλίκιο και χρυσά γαλόνια, που χτυπούσε ένα κουδούνι και φώναζε:
«Παρακαλούνται οι κύριοι επισκέπται να αποβιβασθούν. Το πλοίο θα αναχωρήσει αμέσως.»

Τότε ο μπαμπάς μου μας φίλησε και κατέβηκε από τη μεγάλη σκάλα στο μουράγιο του λιμανιού.
Για λίγην ώρα μείναμε στην πρύμνη, βλέποντας τον μπαμπά μου, που έστεκε ακόμα στο μουράγιο, να μικραίνει συνεχώς. Το μεγαλύτερο μέρος του καταστρώματος βρισκόταν σ’ αυτή την κατάσταση, που δεν προσφερόταν καθόλου για ρεμβασμό και ήσυχο διάβασμα, όπως ήθελε εκείνη κι έτσι στραφήκαμε στην πιο απόμερη γωνιά του, πίσω από το δεύτερο φουγάρο, όπου υπήρχε μόνο μια ήσυχη παρέα από καμιά δεκαπενταριά πολίτες και πεντέξι χωροφύλακες.
Από την αρχή μού κίνησε την περιέργεια αυτή η παρέα, γιατί είχε κάτι το παράταιρο, που δεν ταίριαζε με τους υπόλοιπους επιβάτες της τρίτης θέσης. Δε μοιάζανε με τους τσιγγάνους, τους χωριάτες και τους φαντάρους, που κυριαρχούσαν στο κατάστρωμα. Ήταν καθαροί και ντυμένοι με ρούχα της πόλης, σακάκια, παντελόνια, καμπαρτίνες και φορούσαν ρεπούμπλικες ή τραγιάσκες. Είχαν όλοι δίπλα τους βαλίτσες κι όχι μπόγους ή καλάθια, μιλούσαν μεταξύ τους χαμηλόφωνα και δε δείχνανε καμμιάν ανησυχία ή βιασύνη. Δεν είχαν το ανήσυχο βλέμμα που ρίχναν οι χωριάτες γύρω τους, μαζεύοντας κοντά τους τα τσουμπλέκια τους μην τύχει και τους τα κλέψουν. Μου φάνηκαν ήσυχοι και πειθαρχικοί σαν φαντάροι κι ας μη φορούσαν στολή, εκτός από τους χωροφύλακες.

Στην αρχή τούς πέρασα πως ήταν μια παρέα, κατόπιν όμως πρόσεξα πως οι πολίτες δεν άλλαζαν ούτε κουβέντα με τους χωροφύλακες, που κάθονταν λίγο παράμερα, κρατώντας ανάμεσα στα γόνατά τους τα ντουφέκια τους. Μια φορά μόνο ένας χωροφύλακας έβγαλε από την τσέπη της στολής του μια φωτογραφία, την κοίταξε λίγο και μετά την έδωσε σ’ έναν άλλο χωροφύλακα. Αυτός την παρατήρησε αρκετήν ώρα χαμογελώντας και την έδωσε σε άλλο συνάδελφό του. Η φωτογραφία πέρασε έτσι από όλους τους χωροφύλακες και ο τελευταίος, χαμογελώντας, την έδειξε σε έναν πολίτη, από εκείνη την παρέα. Έναν κοντό και γεροδεμένο, μεγάλης ηλικίας, με κόκκινο γελαστό πρόσωπο, που φορούσε τραγιάσκα, καθόταν σ’ ένα πάνινο διπλωτό σκαμνί κι είχε την καμπαρτίνα του αναρριχτή στους ώμους.
Αυτός πήρε τη φωτογραφία, την κοίταξε αμίλητος, ενώ το πρόσωπό του σκυθρώπιαζε. Μερικοί από την παρέα του σκύψανε πάνω από τον ώμο του να δουν κι αυτοί. Ύστερα ο γέρος έδωσε τη φωτογραφία πίσω στο χωροφύλακα, διόρθωσε την καμπαρτίνα του, που του ‘χε πέσει από τους ώμους και σκύβοντας στο διπλανό του, λες κι ήθελε να του πει κάτι εμπιστευτικά, άρχισε απροσδόκητα να τραγουδά με χαμηλή μπάσα φωνή:

«Θύελλες, άνεμοι, γύρω μας πνέουν
τέκνα του σκότους εμάς κυνηγούν»
Όλη η παρέα έπιασε το τραγούδι χαμηλόφωνα:
«σε άνισες μάχες ριχνόμαστε τώρα
κι άγνωστες τύχες εμάς καρτερούν».
Αμέσως έγινε ταραχή. Οι χωροφύλακες σηκώθηκαν όρθιοι κι άρχισαν να φωνάζουν:
«Πάψτε» «Σκασμός» «Σιωπή».
Ακούγοντας το σούσουρο οι λοιποί επιβάτες της τρίτης θέσης, άλλοι σηκώθηκαν από τις θέσεις τους και κοίταζαν με περιέργεια και κάποιοι πλησίασαν να δουν τι τρέχει.
Δεν μπόρεσα να δω τι έγινε από κει και πέρα, γιατί η μαμά μου σηκώθηκε βιαστικά, μ’ άρπαξε από το μπράτσο και με τράβηξε προς τη σκάλα που οδηγούσε στο κάτω κατάστρωμα. Εκεί η μαμά μου μού ‘πε σιγανά:
«Είναι κομμουνιστές και τους πάνε στον Άι-Στράτη, εξορία»
Δε ζήτησα άλλες εξηγήσεις, γιατί ήξερα τι θα πει «κομμουνιστές». Πολλοί φίλοι μας ήταν τέτοιοι. Μάλιστα λέγανε πως κι ο πατέρας μου ήταν κομμουνιστής, η μαμά μου όμως όταν γινόταν σχετική συζήτηση τους διόρθωνε:
«Όχι ακριβώς, είναι αριστερός».

Πραγματολογική προσθήκη:

Το πλοίο Αρντένα, που έκανε τη γραμμή της Μυτιλήνης το 1936, το επιτάξαν οι Γερμανοί στον πόλεμο και βυθίστηκε έξω από το Αργοστόλι το 1943 πέφτοντας σε νάρκη, με αποτέλεσμα να πνιγούν οι περισσότεροι από τους Ιταλούς αιχμάλωτους που μετέφερε -οι Γερμανοί, σύμφωνα με μαρτυρίες, πυροβολούσαν όποιον Ιταλό πλησίαζε στις σωσίβιες λέμβους. Περισσότερα και πολύ ενδιαφέροντα βρήκε η Λένα Σαραντάκου.

Δυστυχώς η σελίδα δεν είναι σκαναρισμένη αλλά φωτογραφημένη και όχι πολύ καλά, γι’ αυτό το σκίτσο έχει χάσει τις αλφαδιές του, όχι όμως και το πνεύμα του. Ευχαριστώ τον φίλο Δρ. Ζίμπενμαλ που σουλούπωσε ό,τι επιδεχόταν σουλούπωμα και την φίλη από το Φέισμπουκ που διόρθωσε ακόμα περισσότερο την αρχική εικόνα που είχα αναρτήσει εδώ -πώς τα καταφέρνουν αυτά τα θαύματα, παραμένει μυστήριο για μένα. (Τα θαύματα συνεχίζονται, μου έστειλαν ακόμα καλύτερο το σκίτσο!)

Το σκίτσο είναι απλό και αδρά ζωγραφισμένο. Καθιστός μπροστά σ’ ένα τραπέζι με κουτσό πόδι, ο Πειναλέων συμπληρώνει τη δήλωση με μια σειρά μηδενικά, ενώ όρθια στο πλάι του η αδερφή του η Ανεργίτσα παρακολουθεί σκυθρωπή, με το αιώνιο «βιβλιάριον απόρων κορασίδων» παραμάσχαλα. Στον τοίχο, ένα κάδρο δείχνει τη μαμα-Ελλάς στα νιάτα της.

Μεταγράφω τον μονόλογο του Πειναλέοντα, ώστε να γκουγκλίζεται. Ίσως ιερόσυλος, τον μεταγράφω σε κανονική ορθογραφία, κυρίως επειδή μου είναι πολύ δύσκολο να αντιγράψω πιστά τηρώντας τη μπόστεια ορθογραφία. Αν κάποιος κάνει τον κόπο, ας το βάλει σε σχόλιο και το ανεβάζω μετά στο κείμενο.  Ένας καλός φίλος μου έστειλε με ιμέιλ και το κείμενο με την ορθογραφία του πρωτοτύπου (εκτός από τα σκουληκάκια) και το παραθέτω στο τέλος.

Διά της παρούσης μου δηλώ εντός στη δήλωσή μου
λαβών γνώσιν ο έφορος και άνευ χαρτοσήμου
ότι δεν έχω κότερον και ούτε λιμουζίνα
άνεργος όντος πάσχοντος συνήθως από πείνα.
Η μήτηρ η γεννήσαντος προσφέρων τας θηλάσεις
ζει εκ δανείων δωρεών και πρόθυμος διά βάσεις
και η μικρά μου αδελφή βαρύνας να νηστεύει,
έχει εξάγει τα χαρτιά διά να μεταναστεύει.
Όντες πολλάκις νηστικών και πάσχων η μητέρα
είναι βολεύων εναλλάξ, αλλάζοντος πατέρα.
Έχοντος πρώτον Βρετανόν, μετά Αμερικάνον
νυν θα συζεί με Γερμανόν και άνθρωπον τσογλάνον,
όστις βιάσας την μαμά, ελλείποντες οι άλλοι
τώρα τα θέλει και αυτή μη έχοντος κεφάλι.
Η φιλαρέσκεια αυτής και θέλων να αρέσει,
προσέχει πάντα εις λεφτά κι αν έχει καλή θέση,
ων ερωτύλος εις βαθμόν ανώτερον τυγχάνων
ποθεί ενδύσεις εκλεκτάς, τα τέκνα της ξεχάνων
ξεχάνοντες κι εμείς αυτήν, που πάντας προσκυνεί
εξέρχεται στην Αγοράν διά να γινεί Κοινή
με Ευρωπαίους συζητεί κι ενώ την αποθώσι,
αρκεί που είναι δυτικοί, απεχθανεί τους Ρώσοι.
Κέρδη δηλώνουν άπαντα μικρά-μεγάλα κράτη,
και η μαμά μας δόσεων δίδει διά το κρεβάτι,
το «λίκνον του πολιτισμού», έτσι αυτή το λέει,
κι όλον αυτό μας κοπανεί και κάθεται και κλαίει,
ενώ δυο λόγια να της πουν, κι αν δει ότι αρέσει,
ξανά μανά διά Ζάλογγον και στη φωτιά θα πέσει,
Όθεν το κέρδος μας μηδέν, μηδέν δηλώ εισπράξεις
πάσχων μαζί με την μαμά και άπαντες οι τάξεις.
Είναι μυστήρια μαμά! Ίσως κι εμείς να φταίμε,
είναι αυτό που λέγουσι, Θε μου συγχώρεσέ με.

Ήταν η εποχή που η Ελλάδα επιδίωκε να συνδεθεί με την Κοινή Αγορά (τη σημερινή ΕΕ), που εξαρτιόταν από τα γερμανικά δάνεια, η εποχή της μαζικής μετανάστευσης. Ίσως κάποιοι αναζητήσουν ομοιότητες και διαφορές με σήμερα.

Η αναφορά στο Ζάλογγο είναι υπαινιγμός σε παλιότερη δήλωση του Π. Κανελλόπουλου, σχετικά με τις υπέρογκες, λόγω ΝΑΤΟ, στρατιωτικές δαπάνες: «Δεν αντέχομεν αλλά δεν μειώνομεν τας δαπάνας… Εμείς έχομεν Ζάλογγα εις την ιστορίαν μας». Και εδώ υπάρχουν ομοιότητες με σήμερα, αν σκεφτούμε την υπερήφανη στάση της Ελλάδας να συμφωνήσει στο εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο παρά το γεγονός ότι το Ιράν μας έδινε πετρέλαιο με πίστωση ενώ από αλλού θα το αγοράζουμε ακριβότερα και χωρίς πίστωση. Το Ζάλογγο εξακολουθεί να δείχνει το δρόμο.

Το κείμενο στην ορθογραφία του Μποστ (αλλά με μονοτονικό, λόγω της διατάξεως περί βαρέων και ανθυγιεινών):

ΥΠΟΒΟΛΗ  ΔΗΛΟΣΕΟΣ

Διά της παρούσησ μου δηλώ, εντός στη δήλοσή μου
λαβών γνόσιν ο έφορος κε άνεφ χαρτοσήμου
ότη δεν έχο κότταιρον και ούτε λοιμουζήνα
άνεργος όντος πάσχωντος σινίθος από πίνα.
Η μύτηρ η γενήσαντος προσφέρων τας θηλάσεις,
ζη εκ δανείον, δορεών κε πρόθιμος διά βάσεις,
κε η μικρά μου αδελφή βαρύνας να νιστέβη,
έχη εξάγη τα χαρτιά διά να μεταναστέβη.
Όντες πολάκις νιστικών κε πάσχων η μυτέρα
είναι βολέβων εναλάξ, αλάζοντος πατέρα.
Έχοντος πρότον βρετανόν, μετά αμερικάνον
νυν θα συζή με γερμανόν κε άνθροπον τσογλάνον,
όστις βιάσας την μαμά, ελείποντες οι άλλοι
τόρα τα θέλη κε αφτή μη έχοντος κεφάλι.
Η φυλαρέσκια αφτής κε θέλων να αρέση,
προσέχη πάντα εις λεφτά κι αν έχη καλή θέση,
ων εροτήλος εις βαθμόν ανότερον τυγχάνων
ποθή ενδύσεις εκλεκτάς, τα τέκνα της ξεχάνων,
ξεχάνοντες κι εμείς αφτήν, που πάντας προσκινεί
εξέρχετε στην Αγοράν διά να γινή Κοινή
με εβροπαίους σηζητή κι ενώ την αποθώσι,
αρκεί που είνε δυτικοί, απεχθανεί τους Ρώσοι.
Κέρδη δηλόνουν άπαντα μικρά-μεγάλα κράτη,
κε η μαμά μας δόσεων δίδη δια το κρεβάτη,
το «λύκνον του πολιτιζμού», έτσι αφτή το λέει,
κι’όλον αφτό μας κοπανεί κε κάθετε κε κλέει,
ενώ δυό λόγια να της πουν, κι αν δη ότι αρέση,
ξανά μανά διά Ζάλονκον κε στη φοτιά θα πέση.
Όθεν το κέρδος μας μηδέν, μηδέν δηλό εισπράκσεις
πάσχων μαζύ με την μαμά και άπαντες οι τάξεις.
Είνε μιστήρια μαμά! Ίσως κι’εμείς να φταίμε,
είνε αφτό που λέγουσι, Θεμου σινχόρεσέ με.

Μια πολύ γνωστή παροιμιακή έκφραση είναι η «μπάτε σκύλοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», που τη χρησιμοποιούμε για καταστάσεις στις οποίες δεν υπάρχει κανένας έλεγχος και καμιά πειθαρχία, ας πούμε σε μια οικογένεια ή μια δημόσια υπηρεσία, ή και σε μια χώρα, όταν υπάρχει κακοδιοίκηση, επικρατεί πλήρης ασυδοσία και ο καθένας κάνει ό,τι θέλει. Τις περισσότερες φορές λέμε μόνο το πρώτο μισό της φράσης, μπάτε σκύλοι αλέστε, και το υπόλοιπο εννοείται. Και συχνά αυτό το πρώτο μισό χρησιμοποιείται ως κατηγορούμενο: εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε.

Αν και δεν είναι απολύτως απαραίτητο, ας δώσουμε μερικά παραδείγματα χρήσης. Ο Τσιρκας στη Λέσχη λέει: «οι φίλοι στη διοίκηση της Ταξιαρχίας κατάφεραν να με περάσουν στην κατάσταση του Φρουραρχείου Καΐρου, κι εκεί είναι μπάτε σκύλοι αλέστε», δεν υπήρχε δηλαδή κανείς έλεγχος. Πολύ πιο κοντά στην εποχή μας, σε πρόσφατη συζήτηση που κάναμε, εδώ στο ιστολόγιο, για την απελευθέρωση των ταξί, είχα γράψει ότι «ανοιχτό επάγγελμα δεν θα πει μπάτε σκύλοι αλέστε». Συχνά τη φράση τη χρησιμοποιούμε σαν συνώνυμη ή περίπου συνώνυμη με την «είναι ξέφραγο αμπέλι», όχι άδικα άλλωστε.

Αν και είναι σαφής η σημασία της φράσης, δεν ισχύει το ίδιο για την εξήγησή της, για την «ετυμολογία» της θα έλεγα. Τι δουλειά έχουν οι σκύλοι να μπουν στο μύλο και να αλέθουν; Την ίδια απορία την είχε και ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας, ο Ν. Πολίτης, όταν κατέγραψε τη φράση στον 1ο τόμο της συλλογής του (σ. 444) παρατηρώντας: «Οι σκύλοι είναι επιζήμιοι στο μύλο γιατί τρώνε το αλεύρι. Εδώ, όχι μόνο τους επιτρέπεται η είσοδος, αλλά και δωρεάν». Ο Πολίτης φανερά δεν ήταν ικανοποιημένος από την εξήγηση αυτή, και αργότερα, στον 3ο τόμο του περιοδικού Λαογραφία (σ. 696‑7) με αφορμή επιστολή του γυμνασιάρχη Δ. Παπαγεωργίου, υποθέτει ότι αρχική μορφή της παροιμίας θα πρέπει να ήταν «Χίλιοι μύριοι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε», μια παραλλαγή που έχει επίσης καταγραφεί, όπως επίσης και άλλες παραλλαγές: «Μπάτε χίλιοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε», ή «Ελάτε φίλοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε» ή και «Μπάτε χοίροι αλέστε κι αλεστικά μη δώστε» στα Δωδεκάνησα. Ανασκόπηση της διαμάχης Πολίτη και Γ. Χατζιδάκι σχετικά με αυτή την παροιμία με παράθεση όλων των αποθησαυρισμένων παραλλαγών της, και εμπεριστατωμένη ανερεύνηση του πιθανού αρχικού τύπου μπορεί κανείς να βρει στο άρθρο του Δ. Λουκάτου «Πιθανοί αρχικοί τύποι σε τρεις παροιμίες», Ελληνικά, Τόμ. 15, σ. 76 κ.ε. Ο Λουκάτος προτείνει ως αρχική μορφή το «Μπάτε φίλοι αλέστε» και θυμίζει ότι σε αρκετές παροιμίες ο φίλος συνυπάρχει με τον σκύλο (π.χ. μπρος φίλος και πίσω σκύλος), επομένως τη φράση θα μπορούσε να την είχε πει ένας μυλωνάς απελπισμένος για τα βερεσέδια που τον είχαν φορτώσει οι χωρικοί. Κατά την προσωπική μου γνώμη, αρχική μορφή πρέπει μάλλον να είναι η «Μπάτε χίλιοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε», αλλά σε κάθε περίπτωση προσωπικά είμαι πεπεισμένος ότι οι εξηγήσεις των Πολίτη – Λουκάτου δείχνουν τη σωστή κατεύθυνση.

Σωστή κατεύθυνση, αλλά μάλλον βαρετή, αφού δεν συνδέεται με κανέναν ήρωα ή με κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Διότι, σας το έχω ξαναπεί, υπάρχει μια τάση στη φρασεολογία μας, που θέλει απαραιτήτως να συνδέει τη γέννηση των παροιμιακών φράσεων με συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα. Βασικός εκφραστής αυτής της τάσης είναι ο μακαρίτης Τάκης Νατσούλης, για τον οποίο έχουμε συζητήσει κι άλλες φορές στο ιστολόγιο, σε σημείο που οι ευφάνταστες και ατεκμηρίωτες (ωραίες αλλά άπιστες) εξηγήσεις να έχουν χαρακτηριστεί «νατσουλισμός» στο ιδιόλεκτο του ιστολογίου.

Όπως ήταν αναμενόμενο, ο Τάκης Νατσούλης έδωσε την εξής “εντυπωσιακή” εξήγηση στη φράση «μπάτε σκύλοι αλέστε»:

Οι Φράγκοι, που είχαν υποδουλώσει άλλοτε την Ελλάδα, έκαναν τόσα μαρτύρια στούς κατοίκους, ώστε οι Έλληνες τούς βάφτισαν «Σκυλόφραγκους». Ό,τι είχαν και δεν είχαν, τούς το έπαιρναν, κυρίως όμως ενδιαφερόντουσαν για το αλεύρι, που τούς ήταν απαραίτητο για να φτιάχνουν ψωμί.

Κάποτε σ’ ένα χωριουδάκι της Πάτρας μπήκαν μερικοί στρατιώτες σ’ ένα μύλο και απαίτησαν από τον μυλωνά να τους αλέσει όλο το σιτάρι που υπήρχε εκεί, με την υπόσχεση ότι θα τού πλήρωναν τ’ αλεστικά. Ο μυλωνάς ονομαζόταν Γιάννης Ζήσιμος, κι ήταν γνωστός για την παλικαριά του και την εξυπνάδα του. Όταν είδε τους Φράγκους να θέλουν να τού αρπάξουν το βιος του με το έτσι το θέλω, φούντωσε ολόκληρος. Συγκρατήθηκε, όμως, και δικαιολογήθηκε ότι δεν μπορεί μόνος του ν’ αλέσει τόσες οκάδες σιτάρι. Οι στρατιώτες τού είπαν τότε ότι θα τον βοηθούσαν αυτοί. Ο Ζήσιμος τούς πέρασε στον μύλο και τούς είπε δήθεν ευγενικά: «Μπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δώσετε». Ύστερα τούς κλείδωσε μέσα κι έβαλε φωτιά στο μύλο. Εκεί τούς έκαψε όλους σαν ποντίκια κι αυτός εξαφανίστηκε.

Η εξήγηση αυτή, που έχω δει να την αναπαράγουν κάμποσα ιστολόγια, αλλά και έντυπα που θεωρούνται σοβαρά, δεν νομίζω ότι αντέχει σε κριτική. Εννοείται ότι ο Νατσούλης δεν τεκμηριώνει με κανένα τρόπο αυτή την άποψή του· αν γεννήθηκε η φράση από τον ηρωικό μυλωνά Γιάννη Ζήσιμο, πού το μάθαμε εμείς; Δεν θα έπρεπε να έχει καταγραφεί σε κάποια πηγή της εποχής; Αυτό αρκεί πιστεύω για να απορρίψουμε την ευφάνταστη εξήγηση του Νατσούλη, πολύ περισσότερο που στην προκείμενη περίπτωση, όπως είδαμε, κατά πάσα πιθανότητα ο αρχικός τύπος δεν είχε «σκύλους».

Αξίζει να σημειώσουμε ότι τη φράση την έχει και ο Παπαδιαμάντης και μάλιστα με τη μορφή «Μπάτε χίλιοι αλέστε», την οποία ο Ν. Πολίτης θεωρεί αρχικό τύπο. Πράγματι, στην «Ασπροφουστανούσα» υπάρχει ο τύπος «Εμβάτε χίλιοι αλέσετε», ενώ στα «Δύο τέρατα» ο αφηγητής, ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης δηλαδή, τη χρησιμοποιεί για να χαρακτηρίσει το χάος που επικρατεί σε μια δημόσια υπηρεσία:

– Σε παρακαλώ, μπάρμπα· ξέρεις πώς τα κατάφερε ο γερο-Κατσουλής στη δημαρχία; Μπάτε χίλι’ αλέστε…  Ούτε τάξιν, ούτε αρχείον, ούτε θυρίδα· κανέν έγγραφον δεν ενεργείται. Ούτε τον αριθμόν του πρωτοκόλλου δεν μπορεί να φυλάξει καλά-καλά.

Πάντως, για να πούμε και του στραβού το δίκιο, η παλιότερη ανεύρεση της φράσης έχει τον σκύλο μέσα. Τη φράση τη διασώζει ο ιερομόναχος Παρθένιος Κατζιούλης, ο οποίος, γύρω στα 1720 κατέγραψε παροιμίες, μεταγλωττίζοντάς τις όμως από τη λαϊκή γλώσσα σε αρχαΐζουσα, τη συγκεκριμένη παροιμία την καταγράφει: Εισέλθετε, κύνες, αλήσετε, μισθούς δε μη παρέξητε, πράγμα που σημαίνει ότι την είχε ακούσει ως Εμπάτε σκύλοι αλέστε και αλεστικά μη δώστε. Όμως, τουλάχιστον κατά τη γνώμη του Λουκάτου και του Ν. Πολίτη, αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν αυτή η αρχική μορφή της παροιμίας.

Κάτι που δεν είπαμε ακόμα· γιατί να τοποθετείται η φράση σε μύλο; (διότι όταν λέει «μπάτε και αλέστε», εννοεί «μπείτε στον μύλο και αλέστε»). Νομίζω, αν και μπορεί να κάνω λάθος, ότι τον παλιό καιρό που υπήρχαν μύλοι, τύχαινε συχνά να είναι ο μύλος αφύλαχτος και να δουλεύει, χωρίς να είναι παρών ο μυλωνάς -ο οποίος δεν είχε τίποτα να κάνει, οπότε πεταγόταν μέχρι το σπίτι του για άλλες δουλειές. Ο χωρικός που είχε στάρι να αλέσει περνούσε και το άφηνε, και συνενογιόταν μετά με τον μυλωνά. Δηλαδή, στον μύλο έμπαινε κανείς ανεμπόδιστα.

Υπάρχει μάλιστα και μια γαλλική φράση (είχαν κι οι Γάλλοι μύλους), on entre là comme dans un moulin (εκεί μπαίνεις όπως στον μύλο), ή, ακόμα περισσότερο, on entre là comme un âne dans un moulin (εκεί μπαίνεις όπως ο γάιδαρος στο μύλο), που λέγεται για ένα μέρος που είναι ξέφραγο αμπέλι, που μπαίνει ελεύθερα όποιος θέλει. Φαντάζομαι ότι συχνά θα τύχαινε να μπει ο γάιδαρος στον άδειο μύλο. Η γαλλική φράση χρησιμοποιείται και σήμερα, παρόλο που δεν υπάρχουν πια και τόσο πολλοί μύλοι και γάιδαροι (τουλάχιστον τετράποδοι). Τον Δεκέμβριο που μας πέρασε, ακτιβιστές της Γκρίνπις, θέλοντας να δείξουν ότι τα μέτρα ασφαλείας στους πυρηνικούς σταθμούς της Γαλλίας είναι ελλιπή, κατάφεραν να διεισδύσουν τη νύχτα σε δυο πυρηνικούς σταθμούς. Στη δίκη τους, που έγινε την περασμένη εβδομάδα, ένας πράσινος βουλευτής κατέθεσε ότι στους πυρηνικούς σταθμούς on rentre comme dans un moulin, δηλαδή «μπαίνεις όπως στο μύλο» ή «είναι μπάτε σκύλοι αλέστε» που θα λέγαμε εμείς -ή «είναι ξέφραγο αμπέλι». Τα σκυλιά και τα αμπέλια συναντιώνται σε μιαν άλλη παροιμιαή φράση, “πήγε σαν το σκυλί στ’ αμπέλι”, αλλά αυτή είναι θέμα για άλλο σημείωμα.

Ο Κοτζιούλας χρησιμοποιεί τη λέξη «επιτίμιο», που ανήκει στην εκκλησιαστική ορολογία (είναι η ποινή που επιβάλλει ο πνευματικός στον πιστό που αμάρτησε) για να απευθύνει δριμύ κατηγορώ προς τους συμπατριώτες του, τους Ηπειρώτες για την αντιπνευματική τους στάση, για τον συντηρητισμό τους, για τον στενόμυαλο προσανατολισμό τους στη συσσώρευση χρημάτων και μόνο. Περιγράφει πώς κατέβηκαν πάμφτωχοι από το χωριό και κατάφεραν με αιματηρές οικονομίες και στερούμενοι τα πάντα να μαζέψουν ένα κομπόδεμα, αποφεύγοντας να μπλέκουν σε περιπέτειες, διοχετεύοντας όλη τους την ευφυΐα στη συσσώρευση χρημάτων και γαλουχώντας με το ίδιο πνεύμα τα παιδιά τους.

Τους κατηγορεί ότι άφησαν το πνεύμα να κοιμάται, κι ότι στα σπίτια τους δεν μπαίνει βιβλίο, κι όποιος διαβάζει λαϊκό περιοδικό περνιέται για σοφός (σοφότερος κι απ’ τον Ψαλλίδα, τον γιαννιώτη διαφωτιστή!) «Βγάλαμε κι εμείς έναν καψο-Κρυστάλλη», παραθέτει τη δικαιολογία των Ηπειρωτών, όταν τους κατηγορεί κάποιος για άμουσους και ξένους προς την τέχνη. Μα, εσείς ή τέλος πάντων οι παππούδες σας τον άφησαν να πεθάνει φυματικός, τους απαντάει -και τον έχετε μόνο για απαγγελίες στις γιορτές.

Και στη συνέχεια περνάει στα δικά του βάσανα, και σκέφτεται πως αν δεν είχε ακολουθήσει τον δύσβατο δρόμο του λογοτέχνη, αν είχε προτιμήσει να προσκολληθεί σε κανέναν βουλευτή, τώρα θα είχε γίνει μέγας και τρανός, αντί να ζητάει δανεικά με τόκο υπέρογκο (στο ένα άλλο ένα) για να τυπώσει (ιδίοις αναλώμασι, βέβαια) τα ποιήματά του. Και καταλήγει με μια μεγαλόπρεπη βρισιά, άλλος Καμπρόν: μες στο έχος σας, την περιουσία σας δηλαδή, να χέσω!

Και σε άλλα ποιήματά του ο Κοτζιούλας οικτίρει την φτώχεια που τον κατάτρεχε σε όλη του τη ζωή, παρά τις καλές σπουδές του και τις λογοτεχνικές του επιδόσεις (ή ίσως, εξαιτίας τους)· στον Κοντό ψαλμό, ποίημα του 1948 που, όχι τυχαία, το έβαλε ως επίμετρο στο αυτοβιογραφικό του αφήγημα «Από μικρός στα γράμματα», καταλήγει στο πικρό συμπέρασμα: «Για σπουδάματα όποιος τρέχει, διάφορο [= κέρδος] τη φτώχεια του έχει», ενώ στην «Προσωπική καταγγελία» διεκτραγωδεί τη μοίρα του που είναι πιασμένος «στη μέγγενη του κακοπληρωτή με τη βαριά σακούλα». Σε άλλα του ποιήματα, θεωρεί και τον εαυτό του υπαίτιο για τα βάσανά του: αρχή κακού ήταν που δεν είχα κουκούτσι πνεύμα πρακτικό, λέει στην Αυτοβιογραφία του, στην οποία προφητεύει “αργότερα θα μ’ έχουν βάλει με δυο σειρές στο λεξικό” -ανταμοιβή για μια ζωή στα γράμματα.  Σε ένα ανέκδοτο ημερολόγιο που έχει διασωθεί από την ίδια εποχή περιγράφει τα παρακάλια και τους εξευτελισμούς που αναγκαζόταν να υφίσταται για να εισπράξει έστω και ένα μικρό κλάσμα των ποσών που του χρωστούσαν εφημερίδες και περιοδικά για δουλειά του ήδη δημοσιευμένη.

Στο Επιτίμιο έχει στίχους που μοιάζουν βγαλμένοι λες από τα ποιήματα του Πτωχοπρόδρομου, ιδίως εκεί που περιγράφει τα εκλεκτά πεσκέσια που θα χαιρόταν αν είχε την εξυπνάδα να γίνει χωροφύλακας ή τσιράκι βουλευτή. Όμως ο Κοτζιούλας δεν είναι πτωχοπρόδρομος, δεν κάνει εδαφιαίες υποκλίσεις, δεν κολακεύει -πετάει στα μούτρα των καλοθρεμμένων συντοπιτών του το ξεροκόμματο της ελεημοσύνης· μόνο δανεικά θέλει, έστω και με τοκογλυφικό τόκο, για να βγάλει τα ποιήματά του!

Το Επιτίμιο δεν εκδόθηκε όσο ζούσε ο Κοτζιούλας· μόνο μετά τον πρόωρο (αλλά προδιαγραμμένο, έτσι που είχε χαλάσει την υγεία του από τις στερήσεις) θάνατό του βρέθηκαν κάποιοι φίλοι και συντοπίτες και έβγαλαν σε τρεις τόμους τα περισσότερα ποιήματά του και λογοτεχνικά πεζά του (όχι όλα, πάρα πολύ υλικό έμεινε ανέκδοτο ή ασυγκέντρωτο). Τύψεις, εξαίρεση του κανόνα ή μήπως είχε κάνει λάθος ο ποιητής; Δεν έχει σημασία, ούτε έχει νόημα να το δούμε σαν κατηγορητήριο ειδικά για τους Ηπειρώτες, όσο περισσότερο για την κραυγή ενός ποιητή που τον πνίγει η ανέχεια και η αδικία.

Το ποίημα έχει μεταφερθεί σε μονοτονικό και έγιναν ελάχιστες προσαρμογές της ορθογραφίας. Μερικά για το λεξιλόγιο θα πω στο τέλος. Ευχαριστώ θερμά την Σοφία Θ. που ανέλαβε την πληκτρολόγηση.

Μαικήνα δε θα βρεις ποτέ στους Ηπειρώτες,

σ’ αυτούς που ξέρουνε μόνο από σόι μπομπότες

και, με καρβέλι πια, της πόλης το προσφάι

τους χαμοφαίνεται παραπανίσιο – βάι!

Με μισοτσάρουχο κινήσαν από πέρα,

με γκόλφι της γιαγιάς κατάσαρκα και λέρα,

μην αγοράζοντας ποτές ουδέ γαζέτα

(τι γράφτουνε; ψευτιές·  χαμπέρια; μούτζωξέ τα!)

και γιοματίζοντας μ’ ελιές, χαλβά δειπνώντας,

μόνο πρωτομηνιές αλλάζοντας, αφόντας                    10

μονέδα στρογγυλή πιάσαν στα δάχτυλά τους

χώρια σταθήκανε για χρόνια απ’ τους χορτάτους,

πάντ’ από στριμωξιές τραβώντα αυτοί τον κώλο

και σακουλιάζοντας, κλαψομοιρώντας όλο,

βρέθηκαν να ’χουν ποιος οικόπεδο, ποιος σπίτι,

τα όσα περίσσεψαν καπάτσου Μοραΐτη.

Μα αφήνετε τυφλό το πνεύμα να κοιμάται

και  κακομοίρικα παπάδες προσκυνάτε

βάνοντας όλη σας την τέχνη, την αξιάδα,

ν’ αναδειχτείτε οι πιο κονόμοι στην Ελλάδα.                 20

Στων γιων σας τις ψυχές από νωρίς ριζώνει

ζήλος αχόρταγος για λίρα, ναπολεόνι,

και κάτου απ’ της χοντρής βελέντζας τους τα κλόσσια

κακοδασκάλευτα νειριάζονται όλο γρόσια·

μα κι η νοικοκυρά σταυρώνει την πεντάρα,

που από τη μάνα της το πήρε ευκή κατάρα,

κι αντίς ολόζεστο να τρων τ’ αυγό απ’ την κότα,

δεν το πουλάν αν δεν πολυκαιρίσει πρώτα.

«Βγάλαμε εμείς, σου λεν, έναν καψο-Κρυστάλλη».

Μα, ω παραδόπιστοι, σπαγγοραμμένοι, κι άλλοι                           30

Κρυστάλληδες θα βγουν ή βγήκαν και πεινάνε

κι εσείς θιαμαίνεστε τάχα- τι λες; πού να ’ναι;

Ντροπή σας που έπεσε, λες από Πλάστη χέρι,

σπόρος θεοτικός στα ξερικά σας μέρη,

σαν αυτοφύτρωτος, μεστώνοντας αγάλι

μονάχος του, κι εσείς (ο νους στο καπιτάλι!)

χέρι δεν ξάμωσε κανένας σας στο ζούδι

το σιχαμένο οπού κρυφότρωε το λουλούδι.

Τι θέλει το πουλί ; μια χούφτα τρίμματα, ούτε·

μα τ’ αψυχήσατε κι αυτά, μωρέ! τ’ ακούτε ;                           40

Κι αν χαίρεστε αγαθά διακονομαζωμένα,

για φτωχοπρόδρομο μη με περνάτε εμένα.

Στα μούτρα σας πετάω κομμάτι που για σχώριο

μπορεί να δώσετε, ω ατόφιοι από το εμπόριο

κι απ’ τα φουρνάρικα κοκκινομαγουλάτοι,

μπακαλοαφεντικά, ντοτόροι κι αβοκάτοι,

κι όσοι απ’ το τίποτα νεφρώσατε, κοθώνια

με σβέρκο δαμαλιού, με στάλα ψυχοπόνια,

που κρεμασμένος αν από έλεος Ηπειρώτη

να γλυτώσ’ έμελλε, θα πάαινε με την πρώτη.                     50

«Ου, βγάλαμε κι εμείς έναν καψο-Κρυστάλλη» ·

σα ν’ αλησμόνησαν το πως δεν ήταν άλλοι

παρά των ιδιανών ολόφτυστοι προγόνοι

που τον παράτησαν σάπιο να φτει πλεμόνι.

Μια που εγκωμιαστές δόξας θαμμένης είστε,

μ’ εκείνου κόλλυβα τους ζωντανούς ταΐστε·

μα αφού γι’ απαγγελίες βρήκατε αυτόν, για ζήτω,

τι να τον κάμετε και δεύτερο και τρίτο!

Κειμήλιο φαμιλιάς, μαζί και φώτισή της,

φτάνει μια Σύναψη κι ένας Ονειροκρίτης·                       60

μ’ αν πάρεις «Θησαυρό» (φρούτο από την πατρίδα),

τότε σοφότερος περνάς κι απ’ τον Ψαλίδα.

Για χωροφύλακας αν είχα ξεκινήσει,

θα ’μουν προσκυνητός, Κόπραινα ως Μεγανήσι,

κι από τους Κωστακιούς ως το Ματσούκι απάνω

τη σκούφια θα ’βγαζαν όλοι στον καπετάνο.

Είτε, μουτζώνοντας από νωρίς τη μούσα,

σε κάνα βουλευτή κόλακας αν κολλούσα,

την πόρτα να φυλάω, αμπόδιο στους χωριάτες,

πεσκέσια θα ’φερναν ολούθ’ οι ανοιχτομάτες:                      70

χέλια απ’ τα Γιάνενα, της Άρτας πορτοκάλια,

κρασί απ’ τη Ζίτσα που ’ν’ του λάρυγγα αναγάλλια,

βούτυρο Σκλίβανης, τυρί απ’ τ’ Ανώγι γνήσιο

κι απ’ τους Μελισσουργούς μέλι μαναστηρίσιο.

Μα άλλοι τα γεύονται, γραμματικοί με γνώση

χωμένοι εδώ κι εκεί, ποιος να τους ξετρυπώσει·

κι εγώ, π’ ακούστηκα, μαθαίνω, ως το Παρίσι,

δε βρίσκεται κανείς ούτε να μου δανείσει

με τόκο, και για το ’να ας μο ’παιρνε άλλον ένα,

να βγουν χειρόγραφα ποντικοφαγωμένα.                        80

Διπλοκομπόδιασ’ την, πατριώτη τη σακούλα:

τέτοια ευλογία ακούς απ’ τον ποιητή Κοτζιούλα.

Για λόγου μου ρωτάς; Κι αν απ’ τη νέκρα πέσω,

- μιλώ ηπειρώτικα – μες στο έχος σας να χέσω.

Καθώς “μιλάει ηπειρώτικα”, ο Κοτζιούλας χρησιμοποιεί κάμποσες ιδιωματικές λέξεις στο ποίημα, είτε ηπειρώτικες είτε γενικά λαϊκές.

Μερικές λέξεις εξηγώ εδώ, αν υπάρχουν απορίες τις συζητάμε στα σχόλια.

Γκόλφι το εγκόλπιο, εδώ το φυλαχτό· κλόσσια είναι τα κρόσια· θιαμαίνομαι σημαίνει απορώ· αβοκάτοι είναι οι δικηγόροι· το έχος, είπαμε, είναι η περιουσία. Σπάνια λέξη είναι και το «αψυχάω» (μα τ’ αψυχήσατε κι αυτά) που σημαίνει «τσιγγουνεύομαι, λυπάμαι να ξοδέψω».

Σε μια παλιά ελληνική ταινία, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας παίζει το ρόλο του καπετάνιου, που ναυαγεί και τον έχουν για πνιγμένο. Στο νησί του, συγγενείς, επιτήδειοι και προικοθήρες τού τρώνε την περιουσία και του ετοιμάζουν ένα περίλαμπρο μνημόσυνο, έχοντας παραπετάξει την αγαπημένη του και τον πιστό του βοηθό (φυσικά, τον ρόλο παίζει ο Λαυρέντης Διανέλλος). Ξάφνου, στο μνημόσυνο παρουσιάζεται φάντης μπαστούνι ο καπετάνιος, πετάει έξω τους λυμεώνες και αποκαθιστά την τάξη. Αυτά, στις ταινίες. Στην πραγματική ζωή είναι κάπως πιο δύσκολο να παρευρεθεί κάποιος στο μνημόσυνό του ή στην κηδεία του, όμως κάτι τέτοιο έγινε (έστω και προς στιγμή) στις ιστοσελίδες του ηλεΒήματος τις προάλλες, όταν δημοσιεύτηκε το ρεπορτάζ που βλέπετε αριστερά, για την κηδεία του Ραούφ Ντενκτάς.

Προσέξτε καλά τη φωτογραφία -ποιος είναι ο φαλακρός κύριος που προσεύχεται στο αριστερό άκρο της φωτογραφίας; Το βρήκατε, είναι ο Ραούφ Ντενκτάς!

Υπεύθυνος για το θαύμα, βέβαια, είναι ο δαίμων του φωτογραφικού αρχείου, που συνδύασε το ρεπορτάζ της κηδείας του Ντενκτάς με μια φωτογραφία από την κηδεία του Ετσεβίτ -κι αν προσέξετε, πάνω στο φέρετρο γράφει 1921-2006.

Πρέπει βέβαια να πούμε ότι οι υπεύθυνοι της ηλεφημερίδας αμέσως μόλις αντιλήφθηκαν το λάθος το διόρθωσαν, κι έτσι αν επισκεφθείτε τώρα τη σελίδα θα δείτε πως η φωτογραφία έχει αλλάξει. Ωστόσο, ο δαιμόνιος Δρ. Ζίμπενμαλ της Λεξιλογίας είχε προλάβει να αποθηκεύσει την πρώτη μορφή, που τη βλέπετε στη φωτογραφία αριστερά -με τον άνθρωπο που προσεύχεται πλάι στο φέρετρό του.

Βέβαια, οι άνθρωποι του ηλεΒήματος έσπευσαν μεν να διορθώσουν τη λάθος φωτογραφία, αλλά άφησαν απείραχτη, στη δεύτερη αράδα, την “ταφή της σΩρού” να βγάζει μάτι. Είναι αυτό που λέμε “δημοσιογραφία του σωρού”…

Βλέπετε, οι γαζεταζήδες (για να θυμηθώ μια παλιά λέξη) απολύσανε τους διορθωτές και προσλάβανε τον κ. Σπελ Τσέκερ στον οποίο ανέθεσαν τις διορθώσεις -αλλά το μηχανάκι είναι χαζό, δεν ξέρει να ξεχωρίσει τη σορό από τον σωρό….

Αυτό ήταν, ας πούμε, το κύριο πιάτο του σημερινού συμποσίου -τώρα περνάω στα επιδόρπια και μαλλώστε με που δεν σας έβγαλα ορντέβρ στην αρχή.

Ενώ γράφονται αυτές οι γραμμές, ανακοινώνεται ότι κοντεύουν να ολοκληρωθούν οι συνομιλίες για το PSI, την εξέλιξη των οποίων παρακολουθήσαμε όχι με αγωνία αλλά με τη νοσηρή περιέργεια του μελλοθάνατου που παρακολουθεί να στήνουν στο προαύλιο της φυλακής την αγχόνη που θα τον κρεμάσει. Πάντως, ο πρωθυπουργός είχε προειδοποιήσει, σε συνέντευξη στη Νιου Γιορκ Τάιμς ότι οι συνομιλίες «Δεν είναι ευθείς, καθώς έχουν ως στόχο την εθελοντική αναδιάρθρωση του δημοσίου χρέους και την ταυτόχρονη επίτευξη κάποιων στόχων, οι οποίοι περιλαμβάνουν ανταλλάγματα». Προφανώς στην παράφραση της Καθημερινής, διότι από εκεί πήρα το απόσπασμα, χρησιμοποιήθηκε το νέο επίθετο ο, η ευθής, το ευθές. Αλλά και όλη η παράφραση έχει κάποια προβληματάκια -φυσικά, το… ευθείς είναι απόδοση του straightforward, διότι αν πούμε “είναι απλές” θα μας πέσει η μύτη μια και δεν είναι τριτόκλιτο. Για να καταλάβουμε τι ακριβώς ειπώθηκε, ιδού το πρωτότυπο: The talks are not straightforward, because they aim at a voluntary restructuring of public debt, and to achieve a number of objectives simultaneously, objectives that involve trade-offs.

Μου ήρθε με μαζικό ηλεμήνυμα ένα άρθρο που είναι λιγάκι παλιότερο (του Δεκεμβρίου) και που περιλαμβάνει διάφορες προβλέψεις περί οικονομίας. Δεν ξέρω τι ψάρια πιάνει στα οικονομικά, εγώ πρόσεξα, στην πρώτη φράση του κειμένου, μια ακόμα απόδειξη για τα τεχνολογικά θαύματα που είχαν καταφέρει οι αρχαίοι ημών πρόγονοι. Πολλούς αιώνες πριν από τον Υπολογιστή των Αντικυθήρων, οι Έλληνες είχαν εφεύρει το κρεβάτι-ρομπότ. Λέει το κείμενο: Το ευρώ παρομοιάζεται από πολλούς με το «κρεβάτι του Προκρούστη» (Ελληνική Μυθολογία), το οποίο ανάγκαζε όλους τους διερχομένους να ξαπλώνουν επάνω του. Καθώς περνούσε ο ανύποπτος περαστικός από μπροστά του, το κρεβάτι, που τον είχε αντιληφθεί χάρη στους αισθητήρες του, τον άρπαζε (με μαγνητικό πεδίο ασφαλώς) και τον ανάγκαζε να ξαπλώσει πάνω του! Αλλά τι τα θέλετε -ο Προκρούστης ήξερε την ευκτική, γι΄αυτό και έκανε τέτοιες εφευρέσεις‘ εμείς την καταργήσαμε και αποβλακωθήκαμε.

Νέο κρούσμα της ψεύτικης δήλωσης Κίσινγκερ, αυτή τη φορά στο Ποντίκι. Το παρήγορο είναι ότι πολλοί αναγνώστες στα σχόλια αντέδρασαν και παρέθεσαν λίκνους ή επιχειρήματα που τεκμηριώνουν ότι η δήλωση αυτή ουδέποτε έγινε. Για όσους ήρθαν τώρα, σας παραπέμπω σε ένα παλιό άρθρο του ιστολογίου.

Για τον καβγά Π. Τατσόπουλου και Πιτσιρίκου δεν θα γράψω τίποτε, αρκεί όσα λένε οι ίδιοι. Ωστόσο, σε έναν ιστότοπο διάβασα εκτενή συνέντευξη του Τατσόπουλου που είχε κάτι που δεν μου ακούγεται σωστό. Μιλώντας για το άρθρο του Πιτσιρίκου από το οποίο ξεκίνησε ο καβγάς, ο Τατσόπουλος λέει: Αυτή η ιστορία είχε σαν πυροκροτητή ένα κείμενο του pitsirikou το οποίο διαδόθηκε γρήγορα καθώς ήταν ένα καθ’ όλα υβριστικό κείμενο – με την αρχαιοελληνική σημασία της ύβρεως- που λεγόταν «η Ντόρα και τα σκατά», το οποίο αναφερόταν στην επίθεση που δέχθηκε στην Κρήτη από ομάδα κουκουλοφόρων που φώναζαν «σκατά στον τάφο του Μπακογιάννη». Υβριστικό μπορεί να είναι το κείμενο, αλλά με την αρχαιοελληνική σημασία της ύβρεως γιατί; Ύβρις, στην αρχαία Ελλάδα, ήταν η αλαζονική συμπεριφορά, η αυθάδεια που πήγαζε από ένα υπερβολικό πάθος ή από τη συναίσθηση μιας υπερβολικής δύναμης (ο ορισμός από το ΛΚΝ). Αν κρίνω κι από τη συνέχεια του κειμένου, ο Τ. έχει κατά νου την Αντιγόνη του Σοφοκλή, αλλά δεν νομίζω οι αρχαίοι να θεωρούσαν ύβριν τη βεβήλωση νεκρού.

Μου στέλνει ένας φίλος μέιλ γιατί διάβασε ότι “μεσούντων των ερευνών…” Πρόκειται για την κλασική περίπτωση της μετοχής που λέγεται στο αρσενικό αλλά σκοντάφτει στο θηλυκό “λόγω αυτομάτου εξεγέρσεως του ωτίου”, που έλεγε ο Ροΐδης πριν από 110 χρόνια, διότι το λάθος ήταν εξίσου συχνό και στην εποχή του, κι ας μιλούσαν με πολυτονικό οι άνθρωποι τότε. Εδώ που τα λέμε, το να πει “μεσουσών των ερευνών” είναι καλύτερο; Τέρας το ένα, τέρας και το άλλο -αλλά χτενισμένο. Άσε που το απεχθές σωστό “μεσουσών των ερευνών” κάπως σαν γαλλικά ακούγεται. Πάντως, να μην χρεώσουμε το λάθος στον εκπρόσωπο της ΝΔ, αυτός είπε κάτι στρωτό (ενώ είχαν προχωρήσει οι έρευνες…). Την ελληνικούρα την επιχείρησε ο υπεύθυνος της ιστοσελίδας.

Τέλος, να πω κανα-δυο περιαυτομπλογκικά: τη Δευτέρα που μας πέρασε, χάρη στο άρθρο για τον Καβάφη, έγινε νέο ρεκόρ επισκέψεων στο ιστολόγιο, 5874 επισκέπτες (που βέβαια δεν είναι “μοναδικοί επισκέπτες”, τα έχουμε πει αυτά). Το παλιό ρεκόρ, 5750, κρατούσε από τον Φλεβάρη του 2010.

Να πούμε επίσης ότι αυτή τη στιγμή πλησιάζουμε τα 97.000 σχόλια από καταβολής ιστολογίου (μετράνε όλα τα σχόλια, και όσα είναι σπαμ ή διπλά και σβήνονται). Με τον ρυθμό που πάμε, γύρω στις 10 του Φλεβάρη, δηλαδή κοντά στα τρίτα γενέθλια του ιστολογίου, θα γίνει το σχόλιο αριθ. 100.000 -μάλιστα, το ιστολόγιο θα προσφέρει ένα σπάνιο δώρο στον σχολιαστή αυτόν, και στον αμέσως προηγούμενο και τον αμέσως επόμενο. Και για να μην πάει το μυαλό σας σε ακριβά πράγματα, θα είναι κάτι που στέλνεται με ατάτσμεντ (άρα, όχι σπανακόπιτα).

Παρασκευή σήμερα, τέλος της εβδομάδας, προσφέρεται για ένα πιο ανάλαφρο θέμα, αλλά διάλεξα να σας παρουσιάσω μια… επιστημονική ανακάλυψη μείζονος σημασίας, που προκύπτει από όσα είπε πριν από μερικές μέρες η ακάματη ερευνήτρια κ. Άννα Τζιροπούλου, σε μια τηλεοπτική εκπομπή την οποία παρουσιάζει ο Λεωνίδας Γεωργιάδης, αδελφός του Άδωνη. Αν θυμάστε, τις προάλλες είχαμε ασχοληθεί με μιαν άλλη εκπομπή του ίδιου παρουσιαστή, στην οποία ο φιλόλογος Σ. Καργάκος πρόβαλε τον τερατώδη ισχυρισμό ότι ο Καβάφης, μαζί με φίλους του, αριστερούς και δημοτικιστές της Αλεξάνδρειας, είχαν υπογράψει μανιφέστο υπέρ του φασισμού! Στη συζήτηση εκείνη, αναφέρθηκε και η νεότερη εκπομπή με την κ. Τζιροπούλου, και μου κίνησε την περιέργεια, κι έτσι έχουμε το σημερινό μας άρθρο.

Δεν έχουμε όλη την ομιλία της κ. Τζιροπούλου αλλά ένα μικρό απόσπασμα, που όμως είναι αυτοτελές. Δείτε το βιντεάκι ή αν προτιμάτε διαβάστε την απομαγνητοφώνηση.

Σε αυτό έχει προχωρήσει πιο εις βάθος ο Φεδερίκο Σαγρέδο, τα’ χουμε αλλού, που λέει ότι η ελληνική είναι η μόνη γλώσσα στον κόσμο που μπόρεσε να αναπτύξει ευκτική έγκλιση, γιατί η ευκτική δεν είναι μόνο για ευχή, είναι για να μπορείς να εισαγάγεις… να εισάγεις πλάγιο λόγο, είναι για να χαρακτηρίζει το αορίστως επαναλαμβανόμενο κατά το παρελθόν, και είναι επιπλέον για να σου φτιάχνει υποθετικούς λόγους τεσσάρων ειδών, τεσσάρων ειδών υποθετικοί λόγοι, που στην ουσία είναι οι εξής πέντε… καταλαβαίνεις λοιπόν τι έκανε, ο Φεδερίκο Σαγρέδο λέει ότι μόνο με την ευκτική και μ’ αυτά τα παιχνίδια στο χρόνο μπορείς να κατανοήσεις τη θεωρία της σχετικότητος.

Καμία άλλη γλώσσα, ούτε η υποτιθέμενη μάνα η σανσκριτική είχε ευκτική, ούτε όμως και τα λατινικά, που είναι αιολική διάλεκτος της ελληνικής γλώσσης, που μιμήθηκαν τα πάντα, δεν μπόρεσαν τα μιμηθούν την ευκτική.

Λεωνίδας: — Άρα λοιπόν καμία από τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες δεν έχει ευκτική.

– Καμία

Λ — Άρα λοιπόν, αυτό δείχνει την ανωτερότητα της ελληνικής, αμέσως

– Και από τον καιρό που αποβλακωθήκαμε, έχουμε αρκετές εκατονταετίες που έχουμε αρχίσει να αποβλακωνόμαστε, εξαφανίσαμε την ευκτική, δεν υπάρχει ευκτική.

Λ — Το πρώτο που… [δεν ακούγεται καλά]

(Σημείωση: στο βιντεάκι τα τελευταία 20 περίπου δευτερόλεπτα επαναλαμβάνονται, επειδή ο χρήστης που το ανέβασε, όντας εκτός από ακροδεξιός και δωδεκαθεϊστής, θεώρησε ότι η φράση «έχουμε αρκετές εκατονταετίες που έχουμε αρχίσει να αποβλακωνόμαστε» είναι καταγγελία του χριστιανισμού και όχι αυτοκριτική της ομιλήτριας).

Παρεμπιπτόντως να πω ότι ο Φεδερίκο Κρούτβιγκ Σαγρέδο (Federico Krutwig Sagredo) ήταν βάσκος λόγιος και πολιτικός (1921-1998) που η Βικιπαίδεια τον χαρακτηρίζει αναρχοεθνικιστή. Υπάρχει και ιστότοπος στη μνήμη του (krutwig.org), όπου μπορείτε να δείτε τα έργα του (αν και οι ιστοσελίδες είναι σε Interlingua, μια τεχνητή αλλά πολύ εύκολη γλώσσα). Προς το τέλος της ζωής του ίδρυσε ένα περιοδικό για την αρχαία ελληνική φιλολογία. Κρίνοντας από το συγγραφικό του έργο είχε και άλλες ενασχολήσεις που θα τις λέγαμε ασυνήθιστες.

Αν οι απόψεις που διαβάσατε πιο πάνω είναι όντως του Σαγρέδο ή της κυρίας Τζιροπούλου, δεν το ξέρω και δεν μπορώ τώρα να το ερευνήσω, αλλά ούτε και έχει πολύ μεγάλη σημασία. Προτιμώ να σχολιάσω τα λάθη και τα ψέματα που περιέχει το μικρό αυτό απόσπασμα.

Το πρώτο ψέμα είναι ότι μόνο η ελληνική γλώσσα έχει αναπτύξει ευκτική έγκλιση. Αν και λίγες είναι οι γλώσσες που έχουν διακριτή ευκτική έγκλιση, είναι αρκετές, τόσο γνωστές και μεγάλες, όσο και άγνωστες στο πολύ κοινό (π.χ. γλώσσες του Καυκάσου). Παραπέμπω πρόχειρα στο σχετικό λήμμα της Βικιπαίδειας που μας πληροφορεί ότι ευκτική διαθέτουν τα αρμένικα, τα γεωργιανά, τα κούρδικα και μερικές ακόμα πιο γνωστές μας γλώσσες που θα δούμε παρακάτω. Σύμφωνα μάλιστα με τον Παγκόσμιο Άτλαντα των Γλωσσικών Δομών, 48 γλώσσες έχουν διακριτή ευκτική, δείτε και τον χάρτη.

Ακόμα πιο εξωφρενικό ψέμα είναι ο ισχυρισμός της κ. Τζιροπούλου ότι τα σανσκριτικά δεν έχουν ευκτική. Παρόλο που δεν έχω τη χαρά να ξέρω τη γλώσσα, βρίσκω π.χ. στη Βικιπαίδεια ότι η σανσκριτική σαφώς έχει ευκτική, η οποία φαίνεται να έχει χρήσεις παρόμοιες με τα αρχαία ελληνικά. Κι αν δεν έχετε εμπιστοσύνη στη Βικιπαίδεια, ιδού και βιβλίο που λέει αναλυτικά πώς σχηματίζεται η ευκτική στα σανσκριτικά.

Την άποψη ότι τα λατινικά είναι… αιολική διάλεκτος της ελληνικής την αφήνω ασχολίαστη γιατί έχει να κάνει περισσότερο με τη μυθολογία παρά με τη γλωσσολογία. Ωστόσο, αναγνωρίζω ότι κάπως λιγότερο μακριά από την αλήθεια είναι το συμπέρασμα του Λεωνίδα Γεωργιάδη, ότι καμιά ινδοευρωπαϊκή γλώσσα δεν έχει ευκτική. Αφού επαινέσω το ότι παραδέχεται πως υπάρχουν ινδοευρωπαϊκές γλώσσες (διόλου απίθανο να τον κατσάδιασε ο Άδωνης για την άποψή του αυτή), θα συμφωνήσω πως οι περισσότερες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες δεν έχουν ευκτική, όμως τα αλβανικά οπωσδήποτε έχουν την έγκλιση αυτή, όπως βλέπετε όχι μόνο στο προηγούμενο άρθρο της Βικιπαίδειας αλλά και σε αγγελίες φροντιστηρίων.

Το χειρότερο για τους φίλους του Άδωνη: μια άλλη γλώσσα που έχει όχι απλώς μία αλλά δύο ευκτικές εγκλίσεις είναι τα τούρκικα, που διαθέτουν αφενός την υποθετική ευκτική (Dilek-Sart Kipi) και αφετέρου την ευχετική (Istek Kipi). Έτσι, με το θέμα gel (έρχομαι) έχουμε, λέει η γραμματική, gelse (αν γινόταν να έρθει…) και gele (μακάρι να έρθει…) Και επειδή μόνο όποιος χειρίζεται καλά την ευκτική μπορεί να κατανοήσει την αρχή της σχετικότητας, αβίαστα νομίζω βγαίνει το συμπέρασμα ότι ο Αϊνστάιν δεν ήταν γερμανοεβραίος, όπως νομίζαμε, αλλά ή τούρκος ή αλβανός -διόλου απίθανο, μάλιστα, να ήταν τουρκαλβανός.

Όσο για το άλλο που είπε η κυρία Τζιροπούλου, ότι τα τελευταία χρόνια έχουμε αρχίσει να αποβλακωνόμαστε, επειδή ξέρω ότι μιλάει μόνο για πράγματα που ξέρει καλά, υποθέτω ότι με το πρώτο πληθυντικό εννοούσε τους συμμετέχοντες στην εκπομπή (να μια περίπτωση που χρειάζεται ο δυικός στα ρήματα).

Στα σοβαρά όμως, αν δεχτούμε για χάρη της συζήτησης ότι η ελληνοκεντρική ονειροφαντασία είναι αλήθεια, και ότι καμιά άλλη γλώσσα δεν έχει ευκτική έγκλιση, τι θα σήμαινε τάχα αυτό; Θα σήμαινε ότι πρέπει να αναστήσουμε την έγκλιση στα νέα ελληνικά που δεν την έχουν; Ότι πρέπει να δεχτούμε, ενάμιση αιώνα μετά τους νεοαττικιστές του Κόντου, ότι τα νέα ελληνικά είναι κατώτερη γλώσσα από τα αρχαία; (Και μάλιστα ανεπανόρθωτα κατώτερη, αφού πάντα θα αποτυχαίνει στο κριτήριο της ευκτικής). Και γιατί το να έχεις ευκτική έγκλιση είναι ένδειξη ανωτερότητας; Δηλαδή οι άλλοι ομιλητές, που δεν έχουν διακριτή ευκτική, οι Άγγλοι, οι Γάλλοι, οι νεοέλληνες, δεν μπορούν τάχα να εκφράσουν ευχή; Φυσικά και μπορούν, αλλά το εκφράζουν περιφραστικά. Στα νέα ελληνικά λέμε “Μακάρι να έρθεις / Ας ερχόσουν κτλ.” για την ευχετική ευκτική, ενώ για τη δυνητική ευκτική (είποι τις αν) έχουμε άλλες λύσεις: θα έλεγε κανείς ότι… / θα λέγαμε… / θα μπορούσαμε να πούμε… κτλ.

Δεν είναι πλουσιότερη η μια γλώσσα από την άλλη, απλώς όταν μεταφράζουμε και μας τύχει μια έγκλιση ή γενικά μια δομή που δεν την έχουμε στη γλώσσα μας, π.χ. την ευκτική, μπορεί να δυσκολευτούμε προς στιγμή να βρούμε την καλύτερη απόδοση, όπως όταν χρησιμοποιούμε ένα μη οικείο εργαλείο για να κάνουμε μια δουλειά. Γι’ αυτό το λόγο ο Έλληνας που μεταφράζει αγγλικά θαυμάζει τις εκφραστικές δυνατότητες της αγγλικής, ενώ ο Άγγλος που μεταφράζει ελληνικά χαίρεται τις εκφραστικές δυνατότητες της ελληνικής: ο καθένας εκτιμά περισσότερο αυτό που δεν έχει η δική του γλώσσα και ο μεταφραστής αυτό κυρίως προσέχει, μια και αυτό τον δυσκολεύει.

Διότι βέβαια, κάθε γλώσσα έχει χαρακτηριστικά που οι άλλες δεν τα έχουν -είναι κωμικό ή μάλλον θλιβερό να απομονώνεται ένα χαρακτηριστικό (όπως η ευκτική) και να θεωρείται ένδειξη τελειότητας. Για παράδειγμα, τα βουλγαρικά έχουν δυο παρακειμένους, κι έτσι μπορούν να δηλώνουν και την επανάληψη στο παρελθόν: έχω πει, έχω πει πολλές φορές, σαν να λέγαμε στα ελληνικά «έχω λέει». Ή τα ισπανικά έχουν υποτακτική και στον μέλλοντα (που δεν είχαν ούτε τα λατινικά), ενώ τα γαλλικά, τα ισπανικά και τα ιταλικά έχουν έναν ακόμα παρελθοντικό χρόνο (passé anterieur, pretérito anterior και trapassato remoto, αντίστοιχα) πέρα από τον υπερσυντέλικο (αν και πρέπει να πούμε ότι οι χρόνοι αυτοί εμφανίζονται μόνο σε παλιότερα κείμενα, διότι, βλέπετε, έχουν αρχίσει και οι φράγκοι να… αποβλακώνονται).

Διότι, καθόλου δεν είναι σωστό (αν και είναι αρκετά διαδεδομένη αυτή η πλάνη) ότι όσο πιο πολύπλοκο τυπικό έχει μια γλώσσα, όσο περισσότερες δομές έχει, τόσο «ανώτερη» είναι -και πολύ περισσότερο ότι τόσο ανώτερος είναι ο πολιτισμός που χρησιμοποιεί αυτή τη γλώσσα. Ο Ροΐδης στα Είδωλα αναφέρει πάμπολλα παραδείγματα από γλώσσες των αυτοχθόνων της Αμερικής ή της Αυστραλίας που έχουν “ένδειαν λεκτικού και πολυτέλειαν τύπων”, που έχουν δεκαπέντε πτώσεις αντί των πέντε της αρχαίας ελληνικής (και των έξι της λατινικής ή των εφτά της σανσκριτικής), για τους Αλγκονγκίνους της Αμερικής που έχουν όχι μόνο ευκτική αλλά και: δεικτική, ικετική και διστακτική έγκλιση, για γλώσσες του Ειρηνικού που έχουν όχι μόνο δυικό αλλά και τριικό αριθμό ή τετραδικό.

Αντίθετα, βλέποντας ότι όλες οι ευρωπαϊκές γλώσσες βαίνουν προς την απλοποίηση (χάνονται χρόνοι, πτώσεις, εγκλίσεις) ίσως πρέπει να σκεφτούμε μήπως αυτό είναι μια φυσική τάση, που εκδηλώνεται όσο περισσότερο προοδεύουν οι πολιτισμοί, πράγμα που το βλέπουμε πιο έκδηλα στην αγγλική γλώσσα, που είναι σχεδόν άκλιτη ή πάντως έχει πολύ λιγότερους λεκτικούς τύπους από τις αρχαίες γλώσσες.

Βέβαια, εμείς που μιλάμε νέα ελληνικά έχουμε κόμπλεξ αιώνων, θεωρώντας τη νέα γλώσσα εξορισμού κατώτερη, οπότε και την απλοποίηση που έρχεται σαν λογική και αβίαστη συνέπεια της παρόδου του χρόνου την έχουμε πάρει από φόβο και τη θεωρούμε στην καλύτερη περίπτωση ένδειξη παρακμής και στη χειρότερη έργο σκοτεινών ανθελληνικών κύκλων. Σε πολλούς μάλιστα αρέσει να ξεγελιούνται και να προσπαθούν να πιστέψουν π.χ. ότι, επειδή η ελληνική γλώσσα είναι κλιτή, αυτό μας κάνει ευφυέστερους, έτσι εκ γενετής, από κληρονομικό δικαίωμα, και χωρίς να χρειαστεί να κουνήσουμε το δαχτυλάκι μας. Μάλιστα, αν πιστέψουμε τον λυκειάρχη που μιλάει στο πιο κάτω βιντεάκι (και ο οποίος, παρέμπ, δεν δέχεται τον μύθο των εκατομμυρίων λέξεων!), η δομή της ελληνικής γλώσσας μάς κάνει περίπου 20 φορές ευφυέστερους από τους Άγγλους, μόνο και μόνο επειδή γεννηθήκαμε με μητρική γλώσσα τα ελληνικά!

Είκοσι φορές εξυπνότεροι και ψηφίζαμε επί τόσες δεκαετίες αυτούς που ψηφίζαμε; Λέτε να έχει δίκιο ο τουρκαλβανός Αϊνστάιν που είπε για την αποβλάκωση;

Στα νέα ελληνικά βάζουμε πάντοτε άρθρο μπροστά από τα κύρια ονόματα, αλλά αυτό είναι μάλλον δική μας ιδιαιτερότητα· στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, τα κύρια ονόματα εκφέρονται άναρθρα: ο Παύλος και η Μαρία, αλλά Jack and Jill, Philippe et Catherine, Hänsel und Grethel. Ακόμα και στα αρχαία ελληνικά, η χρήση των άρθρων, όχι μόνο μπροστά από κύρια ονόματα αλλά και γενικότερα, γινόταν με μεγάλη φειδώ· ρίξτε μια ματιά σε ένα αρχαίο κείμενο και θα βεβαιωθείτε.

Τώρα, αυτό που είπα για τις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, ότι δηλαδή εκφέρουν τα κύρια ονόματά τους χωρίς άρθρο, δεν πρέπει να το πάρουμε εντελώς τοις μετρητοίς. Στην πραγματικότητα, κάτι τέτοιο ισχύει για τον ευπρεπισμένο γραπτό λόγο. Στον προφορικό λόγο, και πολύ περισσότερο σε διαλέκτους, τα κύρια ονόματα παίρνουν άρθρο, κυρίως τα θηλυκά, ιδίως στο επίθετο ή το παρατσούκλι. Θυμάμαι τη Λουίζα, δασκάλα των ιταλικών και άριστη κατά τα άλλα, να επιμένει σε σχετική ερώτησή μου ότι όχι, δεν βάζουν στα ιταλικά άρθρο μπροστά από τα γυναικεία επώνυμα, και την ίδια στιγμή από την ανοιχτή τηλεόραση ο εκφωνητής της RAI να ξεσπάει σε κραυγές βλέποντας την αθλήτρια Virdis να κόβει πρώτη το νήμα στο δρόμο των 1.500 μέτρων: La Virdis! La Virdis! Το ερώτημα γιατί να είναι κυρίως τα γυναικεία κύρια ονόματα, και κυρίως τα επώνυμα, που παίρνουν άρθρο, αξίζει χωριστό σημείωμα (ή βιβλίο), οπότε δεν θα το εξετάσουμε εδώ. Να πω μόνο ότι υπάρχει σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες· και βεβαίως στα λουξεμβουργιανά, μια επίσημη γλώσσα που είναι διάλεκτος και όπου οι διαλεκτικές ιδιομορφίες αναδεικνύονται με υπερηφάνεια αντί να κρύβονται με ντροπή από το χαλί, τα κύρια ονόματα είναι όλα επισήμως έναρθρα· και πολλοί λουξεμβουργιανοί, αλλά και γάλλοι της Λωρραίνης, όταν μιλούν γαλλικά βάζουν αφειδώς άρθρα στα κύρια ονόματα (και ιδίως στα θηλυκά).

Όμως ξεμακραίνω από το θέμα μου. Πέρα από διαλέκτους ή προφορικό λόγο, ή κάποια μυθιστορήματα (στη Ζερμινάλ του Ζολά, λογουχάρη, οι γυναίκες του λαού έχουν έναρθρα ονόματα, Λα Μαέντ η γυναίκα του Μαέ, Λα Μουκέτ η κόρη του Μουκ, σαν τις δικές μας Παναγιώταινα και Θανάσαινα), ο μεταφραστής που θα μεταφράσει σημερινό γαλλικό ή αγγλικό γραπτό κείμενο θα βρει τα κύρια ονόματα χωρίς άρθρα. Και αμέσως ανακύπτει το ερώτημα, ποιο άρθρο θα βάλουμε, δηλαδή ποιο είναι το γένος του προσώπου για το οποίο γίνεται λόγος. Είναι άντρας ή γυναίκα;

Στις περισσότερες περιπτώσεις, βέβαια, αυτό φαίνεται αμέσως. Ο Φιλίπ είναι αγοράκι και η Κατρίν κοριτσάκι. Δυστυχώς όμως δεν είναι πάντοτε τα πράγματα τόσο απλά.

Υπάρχουν και ονόματα που δεν δηλώνουν με σαφήνεια το φύλο τους. Ήθελα κάποτε να γράψω, στα αγγλικά, για έναν (ή μία;) αμερικανό παίκτη (ή παίκτρια;) του μπριτζ, που λεγόταν Leni τάδε, και έπρεπε να μάθω το φύλο του, επειδή στο κείμενό μου είχα ένα “his” ή “her” που δεν ήθελα να το αποφύγω. Σύμφωνα με τις πιθανότητες θα ήταν άντρας, αλλά θυμόμουν και τη Λένι Ρίφενσταλ, οπότε θέλησα να το επιβεβαιώσω. Παλιότερα, το πρόβλημα θα ήταν σχεδόν άλυτο, αφού δεν είχα να κάνω με καμιά μεγάλη διασημότητα, αλλά στην εποχή του Ιντερνέτ ευτυχώς το καλό το παλληκάρι ξέρει κι άλλο μονοπάτι. Ρώτησα στο φόρουμ των αμερικανών φίλων του μπριτζ, αν “Player Leni X. is a gentleman or a lady”. Μου απάντησε κάποιος πνευματώδης άσπονδος συμπαίκτης του, ότι “Leni X. is a male, hence no lady; not much of a gentleman, either”. (Είχα ρωτήσει αν είναι κύριος ή κυρία· και μου απάντησαν ότι είναι αρσενικός, άρα όχι κυρία· ούτε και πολύ κύριος, άλλωστε).

Ας επιστρέψουμε στην οπτική γωνία του μεταφραστή, όμως, που έχει να μεταφράσει ένα κείμενο όπου αναφέρονται διάφορα κύρια ονόματα. Αν το κείμενο είναι αγγλικό, η δυσκολία μετριάζεται. Διότι οι Άγγλοι, τουλάχιστον οι προσεκτικοί γραφιάδες, προσπαθούν συνειδητά, όταν το κατονομαζόμενο υποκείμενο είναι γυναίκα και όταν το φύλο δεν προκύπτει πασιφανώς από το όνομα, να γυρίσουν κάπως τη φράση έτσι ώστε να προσθέσουν ένα her, για να δηλωθεί έτσι το φύλο. Όμως η ευφυής αυτή λύση, που άλλωστε κινδυνεύει από τους ευνουχιστές του politically correct οι οποίοι θέλουν να χρησιμοποιούν άφυλες κτητικές αντωνυμίες του τύπου their, δεν είναι πάντοτε εφικτή. Όταν έχεις μια αρμαθιά από ονόματα, κάτι αρκετά συχνό σε κείμενα που έχουν πυκνές αναφορές στη βιβλιογραφία, η σανίδα σωτηρίας του her δεν υπάρχει πάντοτε, κάποτε ούτε και το μικρό όνομα. As T. Shawcross maintains, information has become…Τι είναι ο/η Shawcross; Ο ή η; Εδώ ο μεταφραστής, τον παλιό καιρό, ή έπρεπε να κάνει κάποια δεξιοτεχνική τρίπλα για να αποφύγει το άρθρο, ή να πάει με τις πιθανότητες και να χρίσει αρσενικό τον Σόουκρος. Σήμερα όμως χάρη στο Ιντερνέτι τα πράγματα είναι πολύ ευκολότερα. Με μια αναζήτηση θα βρούμε ασφαλώς το όνομα που αναζητούμε, ιδίως επειδή οι μνημονευόμενοι στη βιβλιογραφία κατά πάσα πιθανότητα θα είναι συγγραφείς και καθηγητές, και όχι τραπεζικοί υπάλληλοι, κι έτσι θα έχουν άφθονες αναφορές, συχνά δε και δική τους ιστοσελίδα. Βέβαια, δεν είναι και το γκουγκλ πανάκεια. Αν έχεις να βρεις το φύλο του Τ. Smith, δεν θα ξεμπερδέψεις εύκολα. Αλλά ασφαλώς βοηθάει ασύγκριτα σε σχέση με την προδιαδικτυακή εποχή.

Αυτά, στα αγγλικά. Στα γαλλικά τα πράγματα είναι πιο δύσκολα. Κατ’ αρχάς, στα γαλλικά υπάρχουν τρία τουλάχιστον σχετικώς κοινά ονόματα, το κοινότερο από τα οποία είναι το Dominique, που είναι ίδια κι απαράλλαχτα στο αρσενικό και στο θηλυκό. Ντομινίκ Μπλαν η ηθοποιός, αλλά Ντομινίκ ντε Βιλπέν ο πρώην πρωθυπουργός της χώρας. Έπειτα, η σωτήρια λύση της κτητικής αντωνυμίας δεν λειτουργεί στα γαλλικά, όπου η κτητική αντωνυμία συμφωνεί όχι με το υποκείμενο παρά με το αντικείμενο. Θυμάμαι σε ένα μεταφραστικό διαγωνισμό της ΕΕ, όπου είχε δοθεί ένα αρκετά απαιτητικό γαλλικό κείμενο, στο οποίο γινόταν λόγος για τα κείμενα και τις απόψεις κάποιου λόγιου (ή λόγιας) ονόματι Mona Ouzouf Ozouf.  Στις συνθήκες του διαγωνισμού, όπου μπορείς να συμβουλευτείς μόνο τα λεξικά που έχεις μαζί σου, δεν υπήρχε καμιά εξωτερική βοήθεια: όσοι δεν ήξεραν τον/την Mona Ozouf (δηλαδή σχεδόν όλοι) αναγκάστηκαν, αν ήταν ευσυνείδητοι, να χάσουν αρκετό πολύτιμο χρόνο για να χτενίσουν το κείμενο μήπως και βρουν ένδειξη φύλου· μάταια, δεν υπήρχε. Οι λιγότερο ψείρες εμπιστεύτηκαν το ένστικτό τους, ότι μια Μόνα, έστω και Οζούφ, πρέπει να είναι γυναίκα. Και δικαιώθηκαν, διότι για γυναίκα πρόκειται, αρκετά γνωστή ιστορικό. Δεν ξέρω αν ήταν συνειδητό “καψόνι” η επιλογή κειμένου με αυτή την όχι και τόσο ωφέλιμη παγίδα ή αν προέκυψε τυχαία· μάλλον το δεύτερο.

Υπάρχουν και περιπτώσεις αυθεντικής ασάφειας. Ο Γιάννης Η. Χάρης διηγόταν  ότι, μεταφράζοντας Κούντερα, συνάντησε ένα απόσπασμα με τη φράση ses paroles, όπου δεν ήταν σαφές αν η αναφορά γίνεται στον ήρωα ή στην ηρωίδα, τα λόγια του ή τα λόγια της. Έλυσε το γόρδιο δεσμό τηλεφωνώντας στον Κούντερα, μια λύση που δυστυχώς δεν μπορεί να εφαρμοστεί πάντοτε.

Θα έλεγε κανείς ότι τα γαλλικά, επειδή έχουν γραμματικό γένος (ενώ τα αγγλικά δεν έχουν) θα προσδιόριζαν απερίφραστα το φύλο των προσώπων –στο κάτω-κάτω, δεν λέμε στα ελληνικά «η βουλευτής κυρία Τάδε»; Ναι, αλλά στα καθωσπρέπει γαλλικά μέχρι πρόσφατα τουλάχιστον έγραφαν le deputé αδιακρίτως για άντρες και γυναίκες, και la star américaine κι ας πρόκειται για τον πιο αρρενωπό ηθοποιό του Χόλιγουντ. Να διηγηθώ εδώ μια προσωπική πονεμένη ιστορία. Υπήρχε ένας (ή μία) πολιτικός στη Γαλλία, ονόματι Yann Piat. Ο κύριος (ή η κυρία) Piat είχε την αμφίβολη τιμή να είναι ο μοναδικός βουλευτής που εξελέγη με το Εθνικό Μέτωπο του Λεπέν στις εκλογές του 1988, και μετά εγκατέλειψε το κόμμα αυτό και προσχώρησε στην αξιοπρεπή δεξιά. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1994, ο (ή η;) βουλευτής, που είχε έρθει σε σύγκρουση με κυκλώματα μαφιόζων στη νότια Γαλλία, δολοφονήθηκε. Σε όλα τα κείμενα που διάβασα γι’ αυτόν (γι’ αυτήν;) δεν βρήκα ούτε μία αναφορά που να προσδιορίζει χωρίς αμφιβολία αν ήταν όντως (όπως μου φαινόταν πιθανότερο) γένους αρσενικού. Παντού οι αναφορές έκαναν λόγο για «député assassiné» αλλά και βουλευτίνα δολοφονηθείσα αν ήταν, το ίδιο θα έλεγαν. Βρήκα μάλιστα και φωτογραφία, αλλά ατυχώς έδειχνε ένα ευτυχισμένο αντρόγυνο με τα παιδάκια τους και λεζάντα le député assassiné en famille, ο δολοφονηθείς βουλευτής με την οικογένειά του, αλλά και η δολοφονηθείσα βουλευτής εξίσου. Καθώς ήταν οι προϊντερνετικές ημέρες (είπαμε, 1994), τουλάχιστον για μένα, έμεινα με την απορία. Το όνομα έφερνε περισσότερο σε γυναίκα (αλλά ποτέ δεν ξέρει κανείς μ’ αυτούς τους φράγκους), η σύγκρουση με τους μαφιόζους και η δολοφονία έδειχναν άντρα –όπως και οι πιθανότητες, αφού στη Γαλλία ελάχιστες είναι οι βουλευτίνες, ιδίως στο Νότο. Τελικά, ύστερα από μήνες (όχι ότι έψαχνα και μανιωδώς) βρήκα κι ένα άρθρο που περιείχε μια πρόταση που ξεκινούσε με το elle, οπότε έμαθα ότι το θύμα των μαφιόζων ήταν βουλευτίνα και όχι βουλευτής. Σήμερα που έχουμε το Ιντερνέτι είναι πολύ εύκολο να βρούμε βιογραφικό της Γιαν Πιατ, αλλά και σε ένα άρθρο εφημερίδας ο εντοπισμός του φύλου θα ήταν πιο εύκολος, αφού έχει πια γενικευτεί ο τύπος “la deputée” (όπως και το la présidente).

Πράγματι, σήμερα με το Διαδίκτυο, έγινε η θάλασσα γιαούρτι’ θέλω να πω, τέτοιες αναζητήσεις που κάποτε έπαιρναν ώρες είναι σήμερα παιχνιδάκι -αν βέβαια έχεις διάθεση να ψάξεις. Αν βαριέσαι, πας με τις πιθανότητες και τους βάζεις όλους άντρες, κι όταν κάνεις την πατάτα και φορέσεις μουστάκια π.χ. στην Τζίπι Λίβνι, ανασηκώνεις τους ώμους και λες “εγώ φταίω, ή εκείνη που αντί να μείνει σπίτι της να πλύνει κανα πιάτο, θέλει και υπουργιλίκια!” Πράγματι, πάντα εκείνες φταίνε.

Υστερόγραφο: Θέλω να παρουσιάσω τις επόμενες μέρες εδώ ένα μεγάλο έμμετρο κείμενο του Σουρή για τις φοιτητικές διαδηλώσεις του 1892 και ζητάω εθελοντές να το πληκτρολογήσουν (δεν έχει νόημα να το σκανάρω και να το περάσω οσιάρ, η αναγνώριση χαρακτήρων σπάει τα μούτρα της με παλιά γραμματοσειρά και πολυτονικό). Είναι καμιά διακοσαριά στίχοι, ίσως λίγο παραπάνω. Λογαριάζω πως τρεις εθελοντές αρκούν, μπορεί και δύο. Δηλώστε συμμετοχή στα σχόλια και βάλτε, όταν συνδέεστε, υπαρκτή ηλεδιεύθυνση να σας στείλω το κείμενο. Θα τηρηθεί αυστηρά σειρά προτεραιότητας