Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Από πότε λέμε «γεια σου»;

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2009


1-030Ο φλωρεντινός διδακτικός ποιητής Fazio degli Uberti (1305- μετά το 1367) μπορεί να μην είναι γνωστός παρά σε ελάχιστους, αλλά αξίζει την προσοχή μας από σπόντα. Ήταν γόνος παλιάς φλωρεντινής οικογένειας (του κλάδου των Γιβελίνων) που μνημονεύεται στην Κόλαση του Δάντη, και η οποία είχε εξοριστεί για πολιτικούς λόγους από τη γενέθλια πόλη. Έτσι, ο ποιητής γεννήθηκε στην Πίζα και έζησε σε διάφορες πόλεις της Ιταλίας επιδιώκοντας πάντα να επιστρέψει στη Φλωρεντία. Μάταια, αφού πέθανε στη Βερόνα.

Το έργο της ζωής του ήταν ένα μεγάλο διδακτικό ποίημα, Il Dittamondo (που όποιος ξέρει πώς ακριβώς μεταφράζεται, παρακαλείται να μας το πει), σαφώς επηρεασμένο από τον Δάντη. Το δούλευε είκοσι χρόνια χωρίς να το τελειώσει και σ’ αυτό αφηγείται τις περιπλανήσεις του σε όλα τα μέρη του γνωστού τότε κόσμου.

Στο τρίτο βιβλίο και στο 23ο κεφάλαιο υπάρχει το απόσπασμα που μας ενδιαφέρει. Γιατί μας ενδιαφέρει; Διότι μας διασώζει, σε προφορικό λόγο, φράσεις ελληνικές που δεν έχουν καταγραφεί σε ελληνικά κείμενα παρά πολύ αργότερα -ας όψεται η διγλωσσία που ταλανίζει τον τόπο από τους ελληνιστικούς χρόνους και μετά. Έτσι, στο ποίημα αυτό που ξεκίνησε να γράφεται το 1346, βρίσκουμε τις ελληνικότατες φράσεις Γεια σου, Καλώς ήρθες, Ξεύρεις φραγκικά; Είμαι Ρωμαίος και ξεύρω γλώσσες, Παρακαλώ σε φίλε μου, Μετά χαράς.

Το απόσπασμα του ποιήματος που μας ενδιαφέρει είναι:

E giunto a lui, de la bocca m’uscio
«Jiá su» e fu greco il saluto,
perché l’abito suo greco scoprio. 30
Ed ello, come accorto e proveduto,
Calós írtes allora mi rispose,
allegro piú che non l’avea veduto.
Cosí parlato insieme molte cose,
ípeto: xéuris franchicá? Ed esso: 35
Ime roméos e xéuro plus glose.
E io: Paracaló se, fíle mu; apresso
mílise franchicá ancor gli dissi.
Metá charás, fu sua risposta adesso.

Πρόχειρη μετάφραση (διορθώσεις καλόδεχτες, διότι τον τέταρτο στίχο μάλλον τον έχω σμπαλιάρει, ίσως και άλλους):

Φτάνοντας κοντά του, από το στόμα μου βγήκε

ένα «Γεια σου», που είναι ελληνικός χαιρετισμός,

γιατί τα ρούχα του φανέρωναν τον Έλληνα.

Κι εκείνος, όπως ταίριαζε κι όπως περίμενα

«Καλώς ήρθες», μου απαντάει τώρα

πιο χαρωπός απ’ όσο πριν τον είδα.

Κι  έτσι κουβεντιάσαμε πολλά και διάφορα

και του είπα: «Ξεύρεις φραγκικά;» Κι εκείνος:

«Είμαι Ρωμαίος και ξεύρω πολλές γλώσσες».

Κι εγώ: «Παρακαλώ σε φίλε μου, μετά

μίλησέ μου φραγκικά», του είπα.

«Μετά χαράς», απάντησε αμέσως.

Και λίγους στίχους πιο κάτω, όταν τον ρωτάει πού πηγαίνει, ο ρωμιός του απαντάει χρησιμοποιώντας μια ακόμα ελληνική λέξη:

«Qui presso a una chora, dove il re Pirro anticamente stava», δηλαδή «Εδώ κοντά σε μια χώρα όπου παλιά ήταν ο βασιλιάς ο Πύρρος».

Στο υπόλοιπο έργο, απ’ όσο κοίταξα, δεν υπάρχουν άλλες ελληνικές λέξεις -αλλά και πάλι, νομίζω πως η ανακάλυψη είναι εντυπωσιακή. Ώστε πριν από 666 χρόνια, οι άνθρωποι που ζούσαν σ’ αυτό τον τόπο χρησιμοποιούσαν φράσεις πολύ όμοιες με τις σημερινές!

Για να μη βλογάω τα γένια μου: το εύρημα δεν είναι δικό μου. Ο γλωσσολόγος Νίκος Νικολάου το βρήκε, ο Nick Nicholas δηλαδή, ο ελληνοαυστραλός μάγος του TLG και μεταφραστής (μαζί με τον Γιώργο Μπαλόγλου) της Παιδιοφράστου διηγήσεως των τετραπόδων ζώων στα αγγλικά. Μου το είχε στείλει σε ανύποπτο χρόνο, που λένε· σε κάποια αλλαγή υπολογιστή έχασα το ηλεμήνυμα αλλά τελικά ξαναβρήκα το κείμενο χάρη στο γκουγκλ που βλέπει τα πάντα.

17 Σχόλια προς “Από πότε λέμε «γεια σου»;”

  1. Τί έχουμε εδώ;! Μπλογκ;! Τα ύστερα του κόσμου! Καλοτάξιδο, εύχομαι να περάσεις καλά!

  2. Τιπούκειτος said

    Dittamondo: Ο τίτλος φαίνεται να είναι εξιταλισμός τού Dicta mundi. Μήπως να το αποδώσουμε με το «Λόγος περί της οικουμένης» ή τελοσπάντων κάτι τέτοιο αρχαιοπρεπές; (Χε χε, σου βγήκα από δεξιά.)

  3. Τιπούκειτος said

    Εννοείται βέβαια ότι το κείμενο έχει ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ ενδιαφέρον! Συμπληρώνω απλώς ότι οι σχολαστικοί, οι βαρεμένοι και οι λοιποί συγγενείς μπορούν να διαβάσουν ολόκληρο το (ιταλικό) κείμενο εδώ: http://bepi1949.altervista.org/dittamondo/dittamondo.html

  4. Μαρία said

    Τιπουκειτε, γιατι παρατησες το μπλογκ σου;
    Και μενα το μυαλο μου πηγε στα dicta.

  5. hominid said

    Μεγάλης αξίας γλωσσικό ντοκουμέντο, ελπίζω να γίνει ευρύτερα γνωστό. Επίσης, όταν βλέπεις ότι οι τότε Ρωμιοί μιλούσαν σχεδόν «νεοελληνικά», θες-δε θες σου δημιουργείται μια οικειότητα. (Έστω κι είναι λάθος, όπως λένε, να ταυτίζουμε τη βυζαντινή ταυτότητα με τη νεοελληνική.)

    Καλορίζικο!

  6. Τιπούκειτος said

    @Μαρία: Έτσι κατσαδιάζω κι εγώ τον εαυτό μου, μέρα μπαίνει μέρα βγαίνει, αλλά δυστυχώς (ή ευτυχώς;) πλάκωσε δουλειά, προθεσμίες και τα συναφή. Προς το παρόν περιορίζομαι να παρενοχλώ τον Σαραντάκο με σχόλια. 🙂

  7. Costas said

    Για τον 4ο στίχο:
    Εγώ έχω την εντύπωση ότι το accorto e prov(v)eduto αναφέρεται στον greco-Ρωμαίο αυτόν, ότι δηλαδή ήταν «σαν έτοιμος από καιρό», δεν ξαφνιάστηκε που ο ποιητής τού μίλησε ελληνικά παρά απάντησε σα να ήταν προετοιμασμένος.

    Συγκινητικό κείμενο!

  8. sarant said

    Κώστα, μπορεί να έχεις δίκιο. Ο δαντιστής υπηρεσίας που το είδε, είχε διαφωνία για τον έκτο στίχο και τον άλλαξα (τον υπερσυντέλικο σε αόριστο και βελτίωσα το μέτρο). Θα του το θέσω ξανά.

  9. ηλε-φούφουτος said

    Αυτό το είδες;
    http://it.wikipedia.org/wiki/Dittamondo

    Αναφέρει και το λατινικό αντίστοιχο «dicta mundi». Τώρα, πώς ερμηνεύεται ο τίτλος…
    Αν η απόδοση ήταν κάτι σαν «Λόγος περί της οικουμένης», όπως λέει ο Τυπούκειτος, θα περίμενα «dicta de mundo» στο πρωτότυπο, και με το συμπάθειο για την ασύστολη βωμολοχία μου! Έτσι όπως το βλέπω, πιο πολύ μού φαίνεται σαν «αφηγήσεις» ή κατ’ επέκταση «η σοφία του κόσμου». Dicta Catonis π.χ. (πάλι βρίζω, συγγνώμη!) είναι «ρήσεις του Κάτωνα» και όχι «για τον Κάτωνα».

    Κανένας λατινιστής υπηρεσίας υπάρχει;

  10. Γλωσσολάγνος said

    Καλησπέρα και θερμά συγχαρητήρια για το εξαιρετικό ιστολόγιο! Το απόσπασμα από το έργο του Ουμπέρτι είναι πράγματι άκρως ενδιαφέρον. Θα συμβάλω με ένα σχόλιο για την προφορά του «γειά»: προσέξε κανείς ότι εδώ δεν είναι μονοσύλλαβο αλλά δισύλλαβο («γει-ά»); Το (ενδεκασύλλαβο) μέτρο των στίχων σε αυτό το συμπέρασμα με οδηγεί.
    Εκτός αν πρέπει να προφερθεί «υ-γειά», πράγμα που μου επιτρέπει να εικάσω ότι την εποχή εκείνη πρόφεραν ακόμα το αρχικό «υ-» (εφόσον πρόκειται για τη λέξη «υγεία»). Σήμερα ο τύπος «υγειά» νομίζω ότι επιζεί μόνο στην πρόποση «στην υγειά σου/σας/κ.λπ.».

  11. Τιπούκειτος said

    @Ilefufutus latinomathestatus: Μάλλον έχεις δίκιο! Το πράγμα θέλει λίγο ψάξιμο πάντως.

  12. Μπουκανιέρος said

    Εγώ καλά τόλεγα ότι θα βρούμε κακό μπεγιά επειδή του κύριου τού κάπνισε νανοίξει μπλόγκι!
    Ασχολήθηκα καμιά ώρα χτες, χωρίς να βρω ικανοποιητική απόδοση για τον 4ο στίχο.
    Πάντως, ο Κώστας έχει δίκιο, το come accorto e proveduto αναφέρεται στον ελληνόφωνο αυτό τύπο – πιθανότατα έχει δίκιο και ως προς την απόχρωση του νοήματος.
    Να προσθέσω ότι το proveduto μπορεί να είναι και συνώνυμο του accorto (σε μια χρήση του σπάνια σήμερα, λένε τα λεξικά).
    Πολύ καλή κι η παρατήρηση του Γλωσσολάγνου.
    Για τον τίτλο του έργου, Il Dittamondo, εγώ το καταλαβαίνω συνώνυμο του Detto del Mondo, Ποίημα για τον Κόσμο, ποιητική αλληγορία για τον κόσμο ακριβέστερα (χωρίς να είμαι σίγουρος).

  13. Τιπούκειτος said

    Όχι ότι είναι τίποτα συγκλονιστικό, αλλά η πρωιμότερη μαρτυρία για το «γεια σου» που είχα υπόψη μου πριν να διαβάσω το διαφωτιστικότατο άρθρο του Νίκου ήταν από το Glossarium ad Scriptores Mediae et Infimae Graecitatis που δημοσίευσε το 1688 στο Λέυντεν ο Du Cange (ο οποίος στην πραγματικότητα είχε το πολύ εντυπωσιακότερο ονοματεπώνυμο Charles Du Fresne, SIeur Du Cange). Μιλάμε δηλαδή για τρεις αιώνες γεμάτους μετά το Ντιταμόντο του Ουμπέρτι. Ο Du Cange καταγράφει το «γειάσου» και το ερμηνεύει, σωστά, με τα αρχαιοπρεπή «χαίρε, έρρωσο, υγίαινε».

  14. sarant said

    Ή Δουκάγγιος σε μας.
    Υπάρχει άραγε αυτό το έργο ονλάιν; αναρωτήθηκα. Και απαντώ: Υπάρχει, στην πολύτιμη Ανέμη:
    http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/f/4/b/metadata-01-0000493.tkl

  15. Σήμερον ἐμεῖς οἱ ἑλληνοκεντρικοὶ λέγουμε «ἔρρωσο»! 🙂

  16. Πρόσθετα σχόλια για το κείμενο στο γλωσσολογικό μου ιστολόγιο… Καταπώς θα δεις, εγώ στο «μετά χαράς» είχα κολλήσει.

  17. sarant said

    Καλώς ήρθες από εδώ και με γεια το γλωσσολόγιο!

    (Αν βρεις καιρό, ρίξε μια ματιά και στον Άπουλο)

    https://sarantakos.wordpress.com/2009/04/07/apoulos/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: