Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μπακάλης είσαι και φαίνεσαι!

Posted by sarant στο 22 Φεβρουαρίου, 2009


Η φωτογραφία από το giapraki.com

Η φωτογραφία από το giapraki.com

Εντάξει, πολλές φορές το ‘μπακάλης’ το λέμε υποτιμητικά, για κάποιον που κάνει χονδροειδείς υπολογισμούς και προχειροδουλειές και πιο συχνό ακόμα είναι το ‘μπακάλικος’ ή ‘μπακαλίστικος’ που το λέμε για έναν εμπειρικό και πρόχειρο τρόπο εργασίας· βέβαια, όταν ο τρόπος αυτός φέρνει αποτελέσματα χωρίς να χολοσκάει για τη θεωρία, μπορεί η λέξη ‘μπακάλικος’ να πάρει και ελαφρώς θετική απόχρωση. Όμως, δεν θα μιλήσω γι’ αυτή καθαυτή τη λέξη.

Θα μιλήσω για την τουρκική λέξη bakkal, από την οποία βέβαια προέρχεται και η δικιά μας ελληνική. Ο bakkal ήταν ο μπακάλης, ο παντοπώλης, αλλά στα χωριά της εποχής εκείνης συχνότατα το μπακάλικο ήταν το μοναδικό μαγαζί. Ο bakkal λοιπόν ήταν και λιγάκι πανδοχέας, και λιγάκι σαράφης, και λιγάκι τοκογλύφος.

Στα χωριά της Μικρασίας και της Αιγύπτου, αυτός ο bakkal ήταν σχεδόν πάντα Ρωμιός. Σε ταξιδιωτικούς οδηγούς Μπαίντεκερ της Αιγύπτου πριν από τον πόλεμο, βρίσκει κανείς φράσεις όπως: Στις περισσότερες πόλεις, ο έλληνας bakkal θα σας δώσει ένα απλό δωμάτιο για ύπνο. Στο βιβλίο Cairo and its environs των Lamplough και Francis διαβάζουμε (στη σελ. 91): every village contains one Greek » bakkal » or grocermoneylender, παναπεί κάθε χωριό έχει και τον δικό του έλληνα μπακαλοσαράφη. Ως εδώ καλά.

Όμως, στο βιβλίο του Κ. Τσουκαλά Εξάρτηση και αναπαραγωγή, εκεί που μιλάει για την κυριαρχία των Ελλήνων στο εμπόριο της Αιγύπτου (σελ. 318) έχει και την εξής υποσημείωση, γραμμένη το 1927:

Η σημερινή γενεά των ιθαγενών Αιγυπτίων δεν γνωρίζει, δυστυχώς, από την μεγάλην και εκπολιτιστικήν δράσιν του Ελληνισμού εις όλην την Αίγυπτον, παρά το όνομα «μπακάλ». Το όνομα τούτο φιλολογικώς μεν σημαίνει τον παντοπώλην, αλληγορικώς δε τον αγύρτην, τον τυχοδιώκτην, τον κατεργάρην και τον κλέφτην! (Ε. Μιχαηλίδη, «Ο Αιγυπτιώτης Ελληνισμός και το μέλλον του», Αλεξάνδρεια 1927, σελ. 4).

Στο ίδιο βιβλίο (σελ. 319) παρατίθεται και άποψη του λόρδου Κρόμερ, από το 1911, ο οποίος ενώ θεωρεί ευεργετική για την Αίγυπτο την παρουσία των Ελλήνων, προσθέτει ωστόσο ότι «οπουδήποτε υπάρχει έστω και το παραμικρό ενδεχόμενο να αγοράσει κανείς φτηνά και να πουλήσει ακριβά, κάπου εκεί θα βρίσκεται και ο Έλληνας μικρέμπορος», ο οποίος «παρασύρει τον φελάχο στο πιοτό» και «δανείζει τον Αιγύπτιο χωρικό με υπέρογκους τόκους, υποβιβάζοντάς τον στη θέση του είλωτα».

Οπότε, bakkal = Έλληνας = κατεργάρης, κλέφτης, τοκογλύφος. Δεν αισθανόμαστε και πολύ περήφανοι, θαρρώ.

Το σημείωμα το αφιερώνω στον φίλο Γιάννη Κούταλο που μου επισήμανε, πριν από 12 χρόνια, το απόσπασμα του Τσουκαλά και που τον ξαναβρήκα τώρα επειδή δεν είχα κρατήσει ακριβή σημείωση.

Να προσθέσω ότι στα Οικογενειακά μας ονόματα του Τριανταφυλλίδη βρίσκω ότι στα σέρβικα η λέξη grçki (Έλληνας) σημαίνει επίσης ‘έμπορος’.

18 Σχόλια to “Μπακάλης είσαι και φαίνεσαι!”

  1. xamogelo said

    ενδιαφέρον :-p

  2. Η λέξη μπακάλης μου θυμίζει πάντα την τουρκική παροιμία «aylak bakkal tasaklarini tartar»

  3. Μαρία said

    Η λέξη είναι της αιγυπτιακής δημοτικής: bagal, και ευτρεπίστηκε μετά στην καθαρεύουσα. Αυτά εμάς μας είναι άγνωστα!
    Τι να σου κάνουν οι μπακάληδες, να ζυγίζουν τα τέτοια τους όπως λέει κι η παροιμία;Αφού το ισλαμικό δίκαιο απαγόρευε τον έντοκο δανεισμό, οι μπακάληδες αντικατέστησαν τις τράπεζες. Ό,τι έγινε και με τους Εβραίους στη Δύση και την απαγόρευση αυτή τη φορά απ’ την καθολική εκκλησία.

    Παραθέτω το παρακάτω απόσπασμα για να γίνει κατανοητό το πνεύμα με το οποίο ο Μιχαηλίδης γράφει τα πέρί μπακάλη. Την ευθύνη για το Έλληνας=μπακάλης την επιρρίπτει κυρίως στην αιγυπτιακή διανόηση και στον αιγυπτιακό εθνικισμό και ελάχιστα στα μέλη της ελληνικής παροικίας.

    «Θα σκεφθή άραγε η Αίγυπτος όλη, κυβέρνησις και λαός, ν’ ανταμείψη αν ουχί υλικώς, τουλάχιστον ηθικώς, τους μεγάλους αυτούς ευεργέτας της Αιγύπτου, ανεγείρουσα εις εκδήλωσιν τιμής και ευγνωμοσύνης, ουχί τους ανδριάντας των, αλλά τας προτομάς των; […] Αλλ’ αδιάφορον! Η αποστολή του Έλληνος εις την γην της διασποράς ανέκαθεν έφερε χαρακτήρα εκπολιτιστικόν! Ιδού πώς ανταμείβεται ο ιεραπόστολος του πολιτισμού Έλλην, ο οποίος εις την Αίγυπτον ανταμείβεται με το όνομα “μπακάλ”!…» Ευγένιος Μιχαηλίδης, ο.π.
    Τα ιστορικά συμφραζόμενα είναι εξαιρετικά ενδιαφέροντα (τέλος του βρεττανικού προτεκτοράτου, ίδρυση το 21 του κομμουνιστικού κόμματος με συμμετοχή και Ελλήνων διανοουμένων, ιδεολογικών αντιπάλων του Μιχαηλίδη).Η παροικία σκέφτεται τις αναγκαστικές «στοχαστικές προσαρμογές»

    Μ’ αυτά και μ’ αυτά δε σε προλαβαίνουμε, Νίκο, και αφήνουμε τις άλλες δουλειές μας πίσω.

  4. k2 said

    Από περιέργεια κοίταξα το οθωμανικό λεξικό: αναφέρει το bakkal ως λέξη αραβικής καταγωγής που σημαίνει εκτός από παντοπώλης και οπωροπώλης. Αν θυμάμαι καλά από τα μαθήματα των οθωμανικών, προέρχεται από την ίδια ρίζα με το bakl ή bakla που στο λεξικό αναφέρεται ως «λαχανικό», αν και στα σύγχρονα τουρκικά σημαίνει κουκί.
    Ενδιαφέρουσα η παροιμία του allu fun marx 🙂

  5. sarant said

    Οπς, και μου θύμισες να ρωτήσω τον Αλουφάνη τι σημαίνει η παροιμία!

    Αλλά κοιτάζοντας από δω κι από κει, κι επειδή κι άλλη μια λέξη την ξέρω, πρέπει να σημαίνει κάτι σαν «Αργός μπακάλης, ταπαυτά του ξύνει(;)»

  6. Μπουκανιέρος said

    «Η αποστολή του Έλληνος εις την γην της διασποράς ανέκαθεν έφερε χαρακτήρα εκπολιτιστικόν!»

    Πολύ ωραία φράση, που μου θυμίζει τη mission civilisatrice όπως λέγανε κάτι τύποι με λευκές κάσκες
    – και εντάσσει το φαινόμενο, σωστά θαρρώ, στη σφαίρα της αποικιοκρατίας.

  7. Ναι, για να μην αποδόσει αμέσως ο ΑΦΜ το «aylak bakkal tasaklarini tartar», κάποιο λάκο έχει η φάβα. Κι εκείνο το «tasaklarini» μου θύμησε γιατί οι Ρωμιοί της Πόλης αποκαλούν το γνωστό μας σταχτοδοχείο «chiγαροπιατάκι» και όχι με το λαϊκό του όνομα! Κανείς δεν θέλει να σβύνει τα τσιγάρα του εκεί!

  8. Ο μπακάλης που δεν έχει δουλειά, τα «τασιάκια» του ζυγίζει.

  9. Μαρία said

    Κ2, αφού έχεις οθωμανικό λεξικό, για τον μανάβη και τα λαχανικά ψάξε στο ζερζεβάτ (ελλην.ζαρζαβατσής, ζαρζαβάτι)

    Σκύλε, δεν υπάρχει περίπτωση να μπερδευτούν τα τασάκια.
    Το τασάκι=σταχτοδοχείο και το τασάκι= παπάρι γράφονται με διαφορετικό s.
    Στο παπάρι το s θέλει απο κάτω σκουληκάκι,σεντίγ, και προφέρεται παχύ, αλλά το πληκτρολόγιο μας προδίδει.
    Οι παλιοί Βορειοελλαδίτες χρησιμοποιούν τη βρισιά τεκτασάκ= μονόρχης, λαϊκά μονάρχης.

  10. Ναι, το τασάκι-σταχτοδοχείο είναι υποκοριστικό του «τάσι» εκ του τουρκικού tas (με σκουληκάκι πάλι κάτω από το s, αν δεν απατώμαι).
    Αλλά, οι Πολίτες με τόσες προφορές να αιωρούνται γύρω τους, θεώρησαν σκόπιμο να αποφύγουν τον ύφαλο, επινοώντας το τσιγαροπιατάκι!

  11. Μαρίνος said

    Να σημειώσω στα δύο τελευταία σχόλια ότι το tas δεν έχει σκουλήκι, είναι με το «δικό μας» σίγμα. Τα δε «ζαρζαβατικά» (τουρκιστί zerzevat) προέρχονται από το περσικό sebzevat, κατά λέξη «πρασινάδες». Το «μανάβης» όμως… Είναι μια περίεργη λέξη: η ετυμολογία του θεωρείται κατευθείαν τουρκική, δεν σχετίζεται όμως με άλλη λέξη. Σε ένα κείμενο του 16ου αιώνα αναφέρεται η λέξη manavgad που παραπέμπει σε μια κωμόπολη της νότιας Μικρασίας. Το ωραίο είναι ότι η λέξη τότε φαίνεται να σήμαινε κυρίως (αν όχι αποκλειστικά) τον εσωτερικό μετανάστη, που ερχόταν από την επαρχία να δουλέψει στην Κωνσταντινούπολη (κυρίως) και πιθανότατα πλούτιζε προς μεγάλη οργή των συγκαιρινών συγγραφέων. Η σημασία αυτή μάλιστα καταγράφεται και σε ένα οθωμανοελληνικό λεξικό του 1899 (του Χλωρού), ενώ δεν υπάρχει στο σύγχρονό του οθωμανοαγγλικό…
    Αυτά τα λίγα για τα ζαρζαβατικά και τους μανάβηδες. Με χαρά βλέπω ότι οι τουρκομαθείς είναι περισσότεροι απ’όσο νόμιζα…

  12. sarant said

    Οι τουρκομαθείς ή οι έχοντες κάποιες γνώσεις τέλος πάντων. Καλώς ήρθες Μαρίνο!

    Μαρία, μπορεί να είναι διαφορετική η προφορά, αλλά νομίζω ότι ο Σκύλος (Β-Κ) έχει δίκιο. Τουλάχιστον κάτι ανάλογο συνέβη (λέει ο Ν. Πολίτης) στην Πελοπόννησο, όπου το «απίδι» αντικαταστάθηκε από το αχλάδι, επειδή οι αρβανίτες το έβρισκαν κακέμφατο (πίθε δεν είναι στ’ αρβανίτικα ο πισινός, για να το πω ευγενικά;)

  13. Μαρία said

    Μαρίνε, βγάλε με απ’ τους τουρκομαθείς. Τα τουρκικά μου περιορίζονται στις παροιμιακές φράσεις που έλεγε η γιαγιά μου ως οθωμανή υπήκοος μέχρι το 13 και σε ό,τι έμαθα απο φίλους Τούρκους εξόριστους στην Εσπερία.΄Ετσι διαπίστωσα οτι το ζερζεβάτ δε λέγεται πια, το βρήκαμε μόνο σε οθωμανικό λεξικό. Και τα οσμανλήδικα τραγούδια του μακαρίτη Ζεκί Μουρέν δε τα καταλαβαίνουν πια οι Τούρκοι.

    Νίκο, δεν αμφιβάλλω οτι οι Πολίτες ήθελαν να αποφύγουν το κακέμφατο.Απλώς επισήμανα τη διαφορά στην προφορά. (Τας με σκουλήκι είναι η πέτρα)
    Για να επιστρέψουμε στην Αίγυπτο, οι Αιγυπτιώτες για παρόμοιους με το απίδι λόγους δε θα σε φωνάξουν ποτέ Νίκο, αλλά Νικόλα. (Άσε που στο ρεμπέτικο της Λιλής ένα απίδι και ένα αρχίδι κάνουνε τον Αρχιμήδη)

  14. «Του ενός το φάρμακο, τ’ αλλουνού φαρμάκι» ή «Η βρισιά του ενός είναι το όνομα του άλλου» όπως θάλεγε κι ο Νίκος Γκάτσος, εάν μπορούσε να μεταφραστεί στην Ιταλία χωρίς να δεινοπαθήσει όσο δεινοπάθηε ο Mario Puzzo όταν μεταφράστηκε ο Νονός του στην Ελλάδα.

  15. gbaloglou said

    Η ύπαρξη μεγάλου αριθμού Ελλήνων τσιφλικούχων στη Θράκη κατά το δεύτερο μισό του Ι9ου και στις αρχές του 2Οού αιώνα αποδεικνύει ακριβώς την οικονομική ισχύ και την ευρωστία του ελληνικού αστικού πληθυσμού του γεωγραφικού αυτού χώρου, που επένδυε παράλληλα με τις εμπορικές επιχειρήσεις του και τεράστια ποσά για την αγορά της γης. Την δυναμικότητα τους ελληνικού στοιχείου της οθωμανικής αυτοκρατορία υπογραμμίζει ο Γάλλος περιηγητής Gaston Deschamps στο έργο του «Sur les routes de l’ Asie»: «Ο Έλληνας μπακάλης. Να ένας «πράκτορας» που συμβάλλει πολύ περισσότερο στην περιπλοκή του Ανατολικού ζητήματος από ό, τι όλα μαζί τα διπλωματικά συμβούλια. Είναι το απολωλός πρόβατο του ελληνισμού. Ακολουθεί τις ορδές σαν τους παλιατζήδες που προσκολλούνται στις ηττημένες στρατιές. Ο Τούρκος δεν ξέρει να πουλήσει, ενώ ο Έλληνας τα έχει όλα από κουβαρίστρες μέχρι κεριά, ψάρια, χαβιάρι. Ο Τούρκος δεν μπορεί να κάνει οικονομίες και έχει συχνά ανάγκη από χρήματα. Έτσι, ο καλός ο Έλληνας τον πλησιάζει, του προσφέρει τις υπηρεσίες του, του δανείζει χρήματα, επιβαρύνει με υποθήκες τους πιστούς, και σα θαυμάσιος τοκογλύφος που είναι, από καθαρό πατριωτισμό, ξανακερδίζει τα εδάφη που είχαν κατακτήσει οι βάρβαροι. Ας υπάρχουν οι εισβολές, οι φτώχιες, οι επιδημίες. Πάντα βρίσκεται κάποιος, που μπορεί να ξαναχτίσει πάνω στα ερείπια ένα μαγαζάκι και να το διαφημίσει, κι’ αυτός είναι ο Έλληνας μπακάλης».

    [http://www.dim-sapon.rod.sch.gr/topos/Traki_1830.htm — το βιβλιο του Deschamps κυκλοφορει στα Ελληνικα με τιτλο «Στους Δρομους της Μικρασιας»]

  16. sarant said

    Γιώργο, πολύ ενδιαφέρον!

  17. Q said

    #15
    “Είναι το απολωλός πρόβατο”
    Πικρή ιστορία για την Θράκη. Σε αυτό θα συμφωνούσε και ο ξεναγός μας κατά την ξενάγηση στα αρχοντικά της Ξάνθης. Μιλούσε για τους έλληνες πλούσιους της περιοχής, σαν να ήταν μιάσματα. Στην τουρκοκρατία υπηρέτες των τούρκων, πριν και μετά το 12-13 έπαιζαν το χαρτί της Βουλγαρίας, ειδικά στην δεκαετία του ’40. Έτσι το ελληνικό κράτος τους τιμώρησε, η δε τιμωρία ακυρώθηκε πολύ αργά για τα ελληνικά δεδομένα, στα μέσα του ‘80. Κι έτσι για ένα τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα παρέμεινε η πιο υπανάπτυκτη περιοχή της Ελλάδας.

  18. Μαρία said

    Για μπακάληδες κλπ βλ.2η ανακοίνωση σ.8 κεξ.
    http://www.eens.org/?page_id=1012

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: