Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Όλες είναι άκλιτες εκτός απ’ τη μαμά!

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2009


Διαβάζω στην Αυγή της περασμένης Κυριακής την παρουσίαση ενός βιβλίου του Γ. Μαρκαντωνάτου, έναν οδηγό ορθής γραφής που αξίζει ίσως και ευρύτερη συζήτηση, αλλά προς το παρόν στέκομαι στην παρουσίαση, και σ’ ένα σημείο όπου η συντάκτρια του κειμένου γράφει:

το best seller των Ίνα Αναγνωστοπούλου και Λία Μπουσούνη – Γκέσουρα

Και ρωτάω, αν είχε δυο άντρες συγγραφείς, θα έλεγε ποτέ, ξερωγώ,
το βιβλίο των Άγγελος Τερζάκης και Ηλίας Βενέζης; Όχι φυσικά.
Αν είχε μία, θα έλεγε: το βιβλίο της Λία Μπουσούνη-Γκέσουρα; Πάλι μάλλον όχι, αν και όχι σίγουρα.
Αν απέφευγε το «των», θα ηταν θαρρώ πιθανότερο να αποφύγει και την ακλισιά. Το βιβλίο της Ίνας Αναγνωστοπούλου και της Λίας Μπουσούνη-Γκέσουρα. Αλλά ίσως το διπλό «της» επειδή είναι βατό και προφορικό να θεωρείται μπασκλάς και προς αποφυγή.

Και μη μου πείτε πως αυτά οφείλονται στην αμορφωσιά των δημοσιογράφων, διότι η κυρία που υπογράφει διδάσκει σε περιφερειακό πανεπιστήμιο.

Το πρόβλημα των θηλυκών ονομάτων είναι γνωστό και δυσεξήγητο («το ανυπότακτο γένος» είχε γράψει παλιά ο Γ.Η.Χάρης) και η τάση για ακλισία ισχυρή. Φταίει βέβαια και το «των». Ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία που το συζητήσαμε επίσης, έφερε κι άλλα παραδείγματα. Π.χ. από την Ελευθεροτυπία:

Οι ήρωες του βιβλίου ζωντανεύουν στη μικρή οθόνη υπό τις σκηνοθετικές οδηγίες της Πηγής Δημητρακοπούλου, σε σύνθεση της Ελένης Καραΐνδρου και σε σενάριο των Μαίρη Ζαφειροπούλου και Σταύρου Καλαφατίδη.

Εδώ ο Σταύρος κλίνεται, αλλά όχι η Μαίρη!

Και γενικότερα, για την ακλισιά των θηλυκών ονοματεπωνύμων. Έχουμε περιπτώσεις όπως «της Μαρία Κάλλας», όπου ίσως το άκλιτο του επωνύμου να επηρεάζει το άκλιτο του μικρού ονόματος. Στο παράδειγμα πιο πάνω από την Αυγή, ίσως να φταίνε τα «Ίνα» και «Λία». Αλλά τι να πούμε για τις Μαρίες και τις Ελένες; Κανένας δεν λέει σκέτο «της Ελένη», αλλά πολλοί λένε «της Ελένη* Καραΐνδρου», «της Ελένη* Καστάνη», «της Ελένη* Πέτα». Να φταίει λοιπόν το επώνυμο που δεν έχει «ς»; Μπορεί. Αφού αντίστοιχα κολλάνε ένα «ς» στο επώνυμο όταν πούνε σωστά το μικρό, και να τα «της Αλίκης Βουγιουκλάκης».

Μ’ άλλα λόγια, δίκιο είχε ο Χάρης: ανυπότακτο γένος!

(Για να δώσω στον Καίσαρα το μερίδιο που του αναλογεί, το σημείωμα αυτό είναι σύνθεση συζήτησης που είχε γίνει στο φόρουμ Λεξιλογία και που μπορείτε να τη δείτε εδώ)

25 Σχόλια προς “Όλες είναι άκλιτες εκτός απ’ τη μαμά!”

  1. ppan said

    πολύ συχνά ακούγεται και το «της άννα βίσσης». πλέον βέβαια λιγότερο διότι, όσο νάναι, πήρε μια κατηφόρα η καριέρα της. ίσως αντικαταστάθηκε από το «της πέγκυ ζήνας», δεν γνωρίζω.

  2. το κοπί τι πίτα….

  3. neostipoukeitos said

    Το πρόβλημα είναι πράγματι δυσεξήγητο. Ίσως έχουμε επίδραση από τη γενική ενικού των αρσενικών, που δεν έχει ληκτικό μόρφημα -ς (ή έχει «μηδενικό ληκτικό μόρφημα», όπως θα’λεγαν οι γλωσσολόγοι). Ίσως και να πρόκειται για εξομοίωση της γενικής με την ονομαστική και την αιτιατική που, ως πολυαριθμότερες, ασκούν ισχυρή συστημική πίεση σε κείνο το ασυμμόρφωτο -ς της γενικής. Σε πολλά βόρεια ιδιώματα η «ακλισία» των θηλυκών στη γενική έχει παγιωθεί: τς Ρούλα, τς Μαρία. Στις περιπτώσεις αυτές, η γενική δηλώνεται μόνο από το άρθρο (τς < της). Δεν αποκλείεται η τάση αυτή να εξαπλώνεται πια και στα νότια ιδιώματα, κι ίσως αυτό που μοιάζει σήμερα σφάλμα να παγιωθεί σε λίγα χρόνια.

    Εν πάση περιπτώσει, τα βόρεια ιδιώματα αναδεικνύονται για άλλη μια φορά πρωτοπόρα: χαμουτζήδες, φάτε τη σκόνη μας! 🙂

  4. Καλησπέρα,
    Προσπαθώ να θυμηθώ, τί λέω και γράφω, όταν υπάρχουν δύο γυναικεία ονόματα και προηγείται γενική και δεν μπορώ να θυμηθώ: «Των Μαρία Ταδεάτου και Σοφία Δεινοπούλου» ή «Των Μαρίας Ταδεάτου και Σοφίας Δεινοπούλου». Μάλλον το δεύτερο πρέπει να είναι το ορθό, οπότε στο πρώτο θα έπρεπε να μπει αστερίσκος.
    Μιλώντας για τον τελευταίο, δεν θα έπρεπε να είναι της «Αλίκης Βουγιουκλάκης*» ;

  5. Μηπως απλα η συγγραφεας εκανε copy + paste απο το e-λεκτρονικο δελτιο τυπου η απο το ιντερνετ και απλα ξεχασε να προσθεσει τα ς στο τελος;

  6. Έχοντας δουλέψει αρκετό καιρό σε κεντρικό δισκοπωλείο της Αθήνας νομίζω πως έχω μιαν εξοικείωση με τα θηλυκά των γυναικείων ονοματεπωνύμων στη γενική, αφού ήταν συνηθισμένο να μας ζητά κάποιος πελάτης «τον καινούργιο δίσκο της…(συμπληρώστε όνομα καλλιτέχνιδος κατά βούλησιν)».

    Το ζήτημα εκεί ήταν (στα τέλη του προηγούμενου αιώνα βέβαια) τα επώνυμα που τελείωναν σε -η (και σπανιότερα σε -α).

    Παρατήρησα λοιπόν ότι όλες οι λαϊκές τραγουδίστριες αποκτούσαν ένα τελευταίο σίγμα (της Βανδής, της Γαρμπής, της Βίσσης) ενώ οι αντίστοιχες του εντέχνου δεν το ελάμβαναν (κανείς δε μου ζήτησε κάτι της Μαρίας Δημητριάδης ας πούμε – όχι ότι την αναζητούσαν και πάρα πολλοί βέβαια για να έχουμε και ένα ασφαλές δείγμα). Το εξαιρετικό βέβαια ήταν η διπλοτυπία στο όνομα της Δήμητρας Γαλάνη, η οποία αρύεται το κοινό της και από τις δύο μπάντες του ελληνικού τραγουδιού και ωσεκτούτου εκλίνετο και με τους δύο τρόπους. Να σημειώσω ότι αυτό το έκτακτο σίγμα το ελάμβαναν τα επώνυμα είτε συνεκφέρονταν με το μικρό όνομα είτε όχι.

    Είναι βέβαια πολύ εύκολο να γελάς με τον «αμόρφωτο» που λέει «της Βίσσης» αλλά είναι πολύ πιο χρήσιμο να παρατηρείς πώς το λέει. Η πλατιά πλειοψηφία λοιπόν όσων το έλεγαν, κόμπιαζε λίγο πριν. Καταλάβαιναν ότι έλεγαν κάτι λάθος, αλλά εντέλει το έλεγαν, θες γιατί έτσι τους έβγαινε, θες γιατί δεν τους έβγαινε με τίποτα να πουν «της Γαρμπή». Και το κόμπιασμα ήταν πάντα εντονότερο όταν συνεκφερόταν και το μικρό όνομα στην ολόσωστη γενική του.

    Αναρωτιέμαι λοιπόν μήπως είναι μια αναδρομική προσπάθεια να νοικοκυρευτεί η γενική των γυναικείων ονοματεπωνύμων, αν υποτεθεί ότι είναι πλέον γνωστό ότι η Βανδή έχει γενική «της Βανδή» και τώρα πια είναι το «Δέσποινας» που ζορίζει το φυσικό χρήστη της γλώσσας.

    Από την άλλη βέβαια έχω βάσιμες αμφιβολίες αν αυτό το «της Μαρία» ή «της Άννα» μπορεί πραγματικά να ειπωθεί. Υποψιάζομαι ότι είναι κυρίως φαινόμενο του γραπτού λόγου και τότε μπορεί και να οφείλεται στο γεγονός ότι διάφοροι νέοι δημοσιογράφοι που δεν είναι αρκετά εξοπλισμένοι γλωσσικά έμαθαν βέβαια από τους παλαιότερους συναδέλφους τους ότι δε λέμε «της Βουγιουκλάκης» αλλά αποφάσισαν να επεκτείνουν της έκπωση αυτού του σίγμα και στο μικρό όνομα.

  7. ppan said

    εγώ πιστεύω ότι με τις διάφορες ακλισιές πολλοί άνθρωποι έχουν χάσει το γλωσσικό ένστικτο, διότι δεν είναι βέβαια μόνο οι «μορφωμένοι» (κατ΄αναλογία με τον χαρακτηρισμό «αμόρφωτοι» του κώστα αδαμόπουλου ) που ξέρουν να χρησιμοποιούν την γενική!!! όταν αόμως διαβάζεις «η πόλη του μεξικό» και τα «50ά γενέθλια της μπραζίλια» μοιάζει μετά λογικό να λες «της άννα».
    βέβαια το κουτί της πανδώρα(ς) άνοιξε με το ευρώ – του ευρώ – τα ευρώ. ακατανόητο.

  8. sarant said

    Για ν’ αποπροσανατολίσω τη συζήτηση, μια άλλη ακλισία, λαϊκή ή μάλλον διαλεκτική και παλιά, είχα προσέξει σε συζητήσεις με κοπέλες κρητικιές (από το νομό Χανίων), που έλεγαν «ο Νίκο μας», «του Νίκο μας» (και άλλα ονόματα, αντρικά, για τ’ αδέρφια τους).

  9. neostipoukeitos said

    Νίκο, πολύ ενδιαφέρον αυτό για τις Κρητικιές. Μήπως τελικά η ακλισία περιορίζεται μόνο στα κύρια ονόματα; Διότι μπορεί να λέμε οι βόρειοι τς Ρούλα και τς Μαρία, αλλά δεν νομίζω ότι λέει κανείς τς μάνα μ ή τς αδερφή μ. Αλλά τότε πώς να εξηγήσει κανείς την ανώμαλη συμπεριφορά των κυρίων ονομάτων; Αμάν, φωτιές που μας άναψες, Νίκο, εσύ και οι κακές παρέες σου! 🙂

  10. espectador said

    Μην με καρπαζωσετε, αλλα οταν παλιοτερα λεγαμε της Μαριας Δημητριαδου, ισως αυτο το-αδου μας πηγαινε και στο Μαριας. Τωρα επειδη ειναι «κοντα» το Δημητιαδη με την ονομαστικη μας…μπερδευει. Ακομη παλιοτερα βεβαια λεγαμε » η Γιωργαινα» η «Η Εσπακταδορενα» και..ξεμπερδευαμε.

  11. SophiaΟικ said

    Εγώ νομίζω ότι το φαινόμενο «της Άννα Βίσσης» απλά δεν το γράφουμε σωστά κι αυτό μας μπερδέυει. Η ορθή κλίση είναι
    η Ανναβίσση
    της Ανναβίσης
    την Ανναβίση
    (που ‘σαι βρε) Ανναβίση

    Ομοίως τα Πεγκυζήνα, Δεσποιναβανδή κλπ
    Τα Αλικηβουγιουκλάκη, Μαριαδημητριάδη κλπ λόγω πολλών συλλαβών μας παρασύρουν και κάνουμε το λάθος της προσαυξησης Αλικησβουγιουκλάκη, Μαριασδημητριάδη κι έτσι οι κακοήθεις λενε ότι δεν ξέρουμε γραμματική.

  12. Μαρία said

    Τιπού πιδούδιμ, ποια είναι τα πολλά βόρεια ιδιώματα που μ’ αφήνουν άκλιτη;

  13. aerosol said

    Συμφωνώ με την SophiaΟικ!
    Στην ουσία, βλέπουμε να ξαναζεί το αρματολίκι: πώς λέμε «ο Μαρκομπότσαρης»; Έτσι!

  14. vavou said

    εκπληκτική σουρεαλιστική κουβέντα! (δεν ειρωνεύομαι)

  15. neostipoukeitos said

    Μαρία (12), κουρτσούλιμ, της Δυτικής Θεσσαλίας, για παράδειγμα. Τρίκαλα, Καρδίτσα και άλλες μητροπόλεις του Φαρ Ουέστ.

  16. χαρη said

    Με το δικό μου (μικρό) ξέρετε τι συμβαίνει;
    Δεν σάς νοιάζει; Θα γράψω όμως κάποτε εγώ βιβλίο (;) γι’ αυτό. (Αυτό είναι όντως απειλή)
    (και αντί εισαγωγής, για να μη σάς κρατάω σε περιέργεια, όλα άρχισαν από τότε που γίναν γνωστοί οι Χάρις και οι Κατσιμιχαίοι – καρατσεκαρισμένο – κι αν την γλιτώνει ο Γιάννης Χάρης είναι επειδή τη «δυσκολία» (;) την έχει το επώνυμο – προηγείται το μικρό και τον ξελασπώνει – (αν υποτεθεί ότι θα μπορούσαν να κάνουν τέτοιο λάθος όσοι τον διαβάζουν – αυτόν ειδικά)

  17. Μπουκανιέρος said

    Μάλλον ξέρουμε.
    Δηλ. τάχω ακούσει από τη φίλη μου τη Θέμις και τη φίλη μου την Άρτεμις.

  18. Μαρία said

    Τιπούκειτε, αυτοί είναι «κάτωθεν του Ολύμπου» και δε πιάνονται για βόρειοι.

  19. neostipoukeitos said

    Μαρία, από τη Λαμία και πάνω είμαστε όλοι βόρειοι, ιδιωματικώς μιλώντας, παρ’το απόφαση!

  20. Μπουκανιέρος said

    Χμ, σ’ ένα άλλο μπλογκ που παρακολουθώ (Γάτε, μ’ακούς;) δεν κατάφεραν να ξεμπλέξουν τη Βόρεια με τη Νότια Αμερική – πόσο μάλλον τη Βόρεια με τη Νότια Ελλάδα.
    Τη δεκαετία του ’70 είχα ακούσει τον εξής επιστημονικό ορισμό: «Βόρεια Ελλάδα είναι η περιοχή που χρησιμοποιείται η λέξη κουρού» (!) Αλλά κι αυτόν τον ορισμό τον πήρε το ποτάμι.
    Μάλλον τα κριτήρια είναι κάπως ασαφή και αλλάζουν με τον καιρό – ακόμα και γλωσσικά μιλώντας.

    Απροπό να ευχαριστήσω όσους συμπαραστάθηκαν στις γλωσσο-μαγειρικές μου ανησυχίες (Μαρία και Μαρίνο). Το κάνω εδώ γιατί (α) μπερδεύτηκα με τα πολλά ποστ, (β) για να μην ενισχύσω τη ματαιοδοξία του νοικοκύρη, που μετράει σχόλια, και (γ) για να μειώσω την πιθανότητα να κερδίσω κάποιο βραβείο για το υπ. αριθμ. ν σχόλιο.

  21. Μαρία said

    Εκτός απ’ την κουρού υπήρχε και η αρχαϊκή κουρή (ίδια ρίζα με τον κούρο, κυρά;)που χρησιμοποιούνταν ως προσφώνηση μεταξύ γυναικών με σχέση οικεία (π.χ. Κουρή Μαρία,… ή Τι λες, κουρή;) στη θέση του καλέ, μαρέ, μωρή κλπ.
    Όσο για το όριο τι να πω; Το κατέβασα και κάτω απ’ τη Λαμία, όταν πριν απο 15 χρόνια πρωτογνώρισα φίλη μου απο χωριό της Βοιωτίας και την άκουσα να μιλάει με τη μάνα της. Τόσο βαρύ ρουμελιώτικο είχα ν’ ακούσω απ’ την εποχή του μπαρμπα-Γιώργου. Μου είναι όμως τόσο οικείο που το παίρνω μέσα σε ώρες και το μιλάω μια χαρά. Και δε μιλάμε για απομιμήσεις.

  22. χαρη said

    Μπουκανιέρε είμαι όμως σίγουρη ότι αν οι δυο σου φίλες τα ‘χαν «δημοτικέψει» σε «Θέμη» και «Άρτεμη» – τότε αυτές, εν αντιθέσει δηλαδή με μένα, μάλλον θα την γλιτώνανε (μια που δεν ξέρω ακόμα τραγουδίστριες με τα συγκεκριμένα αρχαιοπρεπή): αν από την άλλη όμως λεγόντουσαν Άλκηστις και το προτιμούσαν ‘Αλκηστη, εκεί να δεις ζόρια από την γύρω κενωνία που θα ‘χανε…

    (προσωπική μου (;) έρευνα απέδειξε ότι από την μαζική κουλτούρα μορφωνόμαστε – τα περί σχολείου είναι για να στολίζει την τηλεόραση στο σπίτι η γιαγιά)

  23. Η Τατιάνα είχε καλεσμένη στην εκπομπή της την κοπελίτσα που παίζει την Χαρά στο «η Χαρά Αγνοείται» η οποία ονομάζεται Πατρίτσια. Κρατούσε λοιπόν με συνέπεια το όνομα άκλιτο και μιλούσε π.χ. για «τα ρούχα τής Πατρίτσια» κι έχω πραγματικά την απορία αν η μαμά τής κοπελίτσας δεν θα μας μιλούσε για τα ρούχα τής Πατρίτσιας.

    Εχθές πήγα να αγοράσω το δισκάκι τής Μόνικας που φέρει τον τίτλο «avatar» (απαλαγμένο από το δίλημμα αβατάρα ή αβατάρι(ο) :^ρ ) και εγώ ρώτησα για το δισκάκι τής Μόνικας ενώ ο υπάλληλος μου απαντούσε φυσικά για το δισκάκι τής Μόνικα! Αγγλόφωνη μουσική, λατινογραμμένο το όνομα, διπλός ο λόγος για ακλισία. Αναρωτιέμαι όμως και πάλι εάν τάχα κι η δική της μαμά δεν καμαρώνει για την επιτυχία τής Μόνικας.

  24. sarant said

    Φαρό, επειδή δεν ξέρω το σίριαλ και την ηθοποιό, να υποθέσω πως είναι αναντάν μπαμπαντάν ελληνίδα η Πατρίτσια, έτσι;

  25. χμ… είχα υποθέσει πως η Πατρίτσια είναι βέρα Ελληνίδα μα τώρα που με έβαλες σε σκέψεις γκούγκλισα και βλέπω να την ρωτάνε:

    – Το όνομά σου γιατί είναι ξενικό;
    – Η μαμά μου είναι από την Πολωνία, αν και το όνομά μου είναι ιταλικό.

    Άρα είναι μπαμπαντάν αλλά όχι…. αναντάν! Να που έπρεπε να ελέγξω.. (αν και ακόμη και έτσι… Ελληνοθρεμμένη είναι!)

    Για την Μόνικα διαβάζω πως:
    Τη βάφτισαν με το όνομα Λεμονιά, είναι είκοσι+ χρονών, τη φωνάζουν από μωρό «Μόνικα»

    Πολύ καλό το πρώτο αυτό άλμπουμ τής Λεμονιά λοιπόν :^ρ

    Φαίνεται πως ειδικά οι στάρλετ έχουν παραπάνω δικαίωμα στην ακλισία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: