Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τι είναι η σάμπα της αναρχίας;

Posted by sarant στο 26 Μαρτίου, 2009


rosaΤο 1916, μέσα στον πόλεμο, η Ρόζα Λούξεμπουργκ έγραψε μια μπροσούρα, με τίτλο Η κρίση της σοσιαλδημοκρατίας (Die Krise der Sozialdemokratie). Την υπογράφει με το ψευδώνυμο Junius που χρησιμοποιούσε τότε, γι’ αυτό στην αγγλική βιβλιογραφία θα δείτε καμιά φορά να αναφέρεται το έργο σαν The Junius pamphlet. Δεν ξέρω αν το έργο έχει ολόκληρο μεταφραστεί στα ελληνικά, δεν βρήκα κάτι σχετικό, άλλωστε μπορεί να περιλαμβάνεται σε συλλογή έργων της Λ. με άλλο τίτλο. Όμως, το απόσπασμα που μας ενδιαφέρει υπάρχει στην ελληνική Βικιπαίδεια:

«Λασπωμένη, ατιμασμένη, βουτηγμένη μέσα στο ίδιο της το αίμα, στάζοντας πύον: να πώς παρουσιάζεται η αστική κοινωνία, να ποιο είναι το πραγματικό της πρόσωπο. Δεν είναι πια όπως κάποτε, που φτιασιδωμένη και φορώντας το πέπλο της εντιμότητας επιδιδόταν στην κουλτούρα και στη φιλοσοφία, στην ηθική και στην τάξη, στην ειρήνη και στο δίκαιο. Τώρα μοιάζει με άγριο ζώο που χορεύει τη σάμπα της αναρχίας και σπέρνει τη χολέρα στον πολιτισμό και την ανθρωπότητα. Η αστική κοινωνία φανερώνεται ολόγυμνη, όπως πραγματικά είναι.»

Μια πολύ δυνατή εικόνα, όπως πολύ δυνατό είναι και ολόκληρο το έργο. Όμως κάτι δεν πάει καλά. Τι είναι η σάμπα της αναρχίας;  Γιατί σάμπα; Η σάμπα όχι μόνο είναι εκτός κλίματος, χορός λατινοαμερικάνικος, εξωτικός σε έναν πολύ λιγότερο παγκοσμιοποιημένο κόσμο το 1916. Κι είναι χορός ανέμελος, χαρούμενος, που δεν ταιριάζει με το άγριο ζώο και με τη λάσπη και το πύον. Υποψιαζόμαστε το μεταφραστικό λάθος, λοιπόν.

Σχετικά εύκολα βρίσκουμε το γερμανικό πρωτότυπο· και επειδή τα γερμανικά δεν τα ξέρει όλος ο κόσμος, βάζω και την αγγλική μετάφραση.

Geschändet, entehrt, im Blute watend, von Schmutz triefend – so steht die bürgerliche Gesellschaft da, so ist sie. Nicht wenn sie, geleckt und sittsam, Kultur, Philosophie und Ethik, Ordnung, Frieden und Rechtsstaat mimt – als reißende Bestie, als Hexensabbat der Anarchie, als Pesthauch für Kultur und Menschheit -, so zeigt sie sich in ihrer wahren, nackten Gestalt.

 Violated, dishonored, wading in blood, dripping filth–there stands bourgeois society. This is it [in reality]. Not all spic and span and moral, with pretense to culture, philosophy, ethics, order, peace, and the rule of law–but the ravening beast, the witches’ sabbath of anarchy, a plague to culture and humanity. Thus it reveals itself in its true, its naked form.

 Βλέπουμε ότι η «σάμπα της αναρχίας»  αποδίδει το Hexensabbat der Anarchie του πρωτοτύπου (witches’ sabbath of anarchy στα αγγλικά). Τι είναι όμως το «Σάββατο των μαγισσών»;  Στον Μεσαίωνα και στην Αναγέννηση, υπήρχε η πεποίθηση ότι οι μάγοι και οι μάγισσες μαζεύονται κάποια βράδια Σαββάτου σε δάση, κρυφά και κάνουν οργιαστικές τελετές, σαν κι αυτές της εικόνας. Κόσμος και κοσμάκης δικάστηκε κι εκτελέστηκε για συμμετοχή σε τέτοιες Βαλπούργιες νύχτες (και με την ευκαιρία να προσθέσω την παρατήρηση καλού φίλου ότι πολύ περισσότερες μάγισσες έκαψε η Αναγέννηση παρά ο Μεσαίωνας) αλλά βέβαια καμιά αξιόπιστη μαρτυρία δεν υπάρχει για το τι συνέβαινε σ’ αυτές τις συγκεντρώσεις, και εδώ που τα λέμε για το αν γινόντουσαν καν τέτοιες τελετές.

hexensabbat1

Ασφαλώς οι (υποτιθέμενες) σατανιστικές τελετές στα γερμανικά δάση είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα από την ανοιχτόκαρδη, ηλιόλουστη βραζιλιάνικη σάμπα. Παρατηρούμε επίσης ότι το ρήμα «χορεύω» της ελληνικής μετάφρασης δεν υπάρχει στο γερμανικό πρωτότυπο, ούτε στο αγγλικό. Πώς πήρε άραγε τέτοιες άστοχες ελευθερίες ο μεταφραστής;

Να πούμε με την ευκαιρία ότι το ελληνικό κείμενο, πέρα από τη Βικιπαίδεια, υπάρχει και σε πρόσφατο αφιέρωμα για τη Ρόζα Λούξεμπουργκ με την ευκαιρία των 90 χρόνων από τη δολοφονία της, που μπορεί κανείς να το βρει στο έγκυρο indy.gr, ωστόσο το συγκεκριμένο απόσπασμα με το μεταφραστικό λάθος υπάρχει και σε άλλο, παλιότερο άρθρο της εφημερίδας Εργατική Αλληλεγγύη του ΣΕΚ, από το 2007. Πριν όμως ρίξουμε τα πυρά μας στον μεταφραστή, ο οποίος στο κάτω-κάτω είναι πιθανό να έχει κάνει εθελοντικά αυτή τη μετάφραση, αφιλοκερδώς και προκειμένου να προσφέρει σε μια υπόθεση που πιστεύει, να πάρουμε υπόψη μας ότι λείπει ένας κρίκος, που δεν αναιρεί την ευθύνη αλλά την επιμερίζει.

Εννοώ ότι το ελληνικό κείμενο δεν έχει μεταφραστεί από τα γερμανικά ή τα αγγλικά, αλλά τα γαλλικά. Η γαλλική μετάφραση είναι:

« Souillée, déshonorée, pataugeant dans le sang, suintant la sanie : voilà comment se présente la société bourgeoise, voilà ce qu’elle est. Ce n’est pas lorsque, bien léchée et bien honnête, elle se donne les dehors de la culture et de la philosophie, de la morale et de l’ordre, de la paix et du droit, c’est quand elle ressemble à une bête fauve, quand elle danse le sabbat de l’anarchie, quand elle souffle la peste sur la civilisation et l’humanité qu’elle se montre nue, telle qu’elle est vraiment…»

Ο Γάλλος μεταφραστής άλλαξε τη δομή της γερμανικής πρότασης, απέδωσε το Hexensabbat ως σκέτο sabbat, διότι έτσι λέγεται στα γαλλικά. Και επειδή ίσως στα γαλλικά η λέξη sabbat, πέρα από τις υποτιθέμενες τελετές των μαγισσών πήρε επίσης τη σημασία ενός φρενιασμένου χορού, ο Γάλλος μεταφραστής πρόσθεσε το ρήμα ΄χορεύω’ (και άλλα δύο ρήματα, το ressembler και το souffler) και έφτιαξε μια πρόταση που ρέει όσο κι αν απομακρύνεται από το πρωτότυπο.

Κι έτσι παρασύρθηκε κι ο Έλληνας μεταφραστής, οπότε τουλάχιστον η μισή ντροπή για την ανύπαρκτη σάμπα είναι δική του. Μάλλον περισσότερη από τη μισή, αλλά σε έναν εθελοντή (αν είναι) ταιριάζει επιείκεια.

Όλα καλά, αλλά πώς θα το αποδίδαμε; Εδώ υπάρχουν πολλές σχολές. Η καταλέξη μετάφραση με υποσημείωση (βέβαια αν βάλεις Σάμπαθ ο αναγνώστης σου θα σκεφτεί το συγκρότημα Μπλακ Σάμπαθ, δεν είναι μέρος της κουλτούρας μας αυτές οι ιστορίες), ο εξελληνισμός (να βάλεις δηλαδή μαινάδες και οργιαστικές τελετές) ή κάτι ενδιάμεσο σαν τη Βαλπούργια νύχτα, που είναι αρκετά κοντά στο πρωτότυπο αλλά και οικείο σε μας. Η λύση της Βαλπούργιας θα γίνει κατανοητή από πολλούς αλλά κάποιους άλλους μπορεί να μπερδέψει. Ίσως μπορούμε να βάλουμε απλώς «όργιο αναρχίας» δηλ. η αστική κοινωνία εμφανίζεται ως θηρίο αρπαχτικό, όργιο αναρχίας, μάστιγα του πολιτισμού και της ανθρωπότητας (όπως προτάθηκε στο φόρουμ Λεξιλογία όπου το συζητήσαμε εκτενώς).

Κι άλλες εκδοχές συζητιούνται, πάντως η σάμπα πρέπει να απορριφθεί (και να διορθωθεί και στη Βικιπαίδεια). Κι αν ξέρει κανείς αν έχει εκδοθεί σε βιβλίο η μπροσούρα που περιέχει το απόσπασμα, ας μας το πει.

20 Σχόλια to “Τι είναι η σάμπα της αναρχίας;”

  1. Rogerios said

    Καλησπέρα!

    Σε υπερωρίες μας ανάγκασε μου φαίνεται η Ρ.Λ. !

    Άλλο να προσθέσω δεν έχω, γιατί και την προτεινόμενη απόδοση και τις αντιρρήσεις μου για τη δαιμονοποίηση του Μεσαίωνα τις έχεις ενσωματώσει στο κείμενό σου. Είναι πάντως εντυπωσιακό και το πόσο «ελεύθερα» μεταφράστηκε το απόσπασμα στα γαλλικά και το πώς η γαλλική μετάφραση (δεν νομίζω να υπάρχει λογική αμφιβολία για αυτό) οδήγησε τον έλληνα μεταφραστή σε μια μεγαλοπρεπέστατη πατάτα.

    Υ.Γ. Πάντα με εντυπωσίαζε το πώς ορισμένοι προτιμούν να κατασκευάζουν εκπληκτικά ευφάνταστα μεταφράσματα αντί να τσεκάρουν το λεξικό.

  2. x said

    και η σάμπα βγάζει νόημα. Χαρούμενος χορός, άναρχος, δαιμονισμένος. Κάπως έτσι ο απλοϊκός λαός φανταζόταν και τον χορό των μαγισσών γύρο από μία φωτιά, ο οποίος χορός ήταν και η κεντρική τελετή στο Hexensabbat. «Δαιμονισμένη σάμπα» μήπως?

  3. Μαρία said

    Γνωστός μπαξές ειδικά η ελληνική βίκι. Με τη σάμπα την πάτησε απ’ τα γαλλικά, αλλά τα παραθέματα τα μεταφράζει απ΄τα αγγλικά που είναι και μη χειρότερα (κάτι αποκαλύψεις, κάτι αναπτυγμένες ήττες)Δεν μπήκαν καν στον κόπο να δουν μια έγκυρη μετάφραση; Κι εκείνα τα συλλογικά έργα. Έλεος.

  4. Mindkaiser said

    Εξαιρετικό κείμενο όπως πάντα, αλλά με καλλιτεχνικά αδιάφορη επιλογή εικόνας.
    Να προτείνω το αντίστοιχο καταπληκτικό έργο του Γκόγια;

  5. Καναλιώτης said

    Απο την αρχή του κειμένου είχα έτοιμα τα δάκτυλα για να γράψω για τους «Black Sabbath». Μόλις απο τα πρώτα ξενόγλωσσα κείμενα.
    Αλλά με πρόλαβες και μου έκοψες κάθε ελπίδα και περιεχόμενο συμμετοχής. 🙂

    Ας πεί κάποιος στον Πάνο και στην Μαμία για το λάθος στη μετάφραση της Εργατικής Αλληλεγγύης. 🙂

    Καλημέρα

  6. sarant said

    Mindkaiser: Στείλε τον Γκόγια με ημέιλ αν ειναι εύκαιρος (σαραντ-παπακι-πτ-τελίτσα-lu) αλλά το γερμανικό που έβαλα είναι αφελέστερο άρα πιο αυθεντική ένδειξη του τι πίστευε ο πολύς κόσμος, όχι;

    x: Δεν μου φαίνεται να ταιριάζει η σάμπα.

  7. Τσάμπα παίζει η σάμπα.
    Τσάμπα πήγε και η έρ’μη η Ρόζα.
    Πολύ τσάμπα λέμε!

  8. SophiaΟικ said

    Ένα ακόμα παράδειγμα δυσλειτουργίας της συλλογικής δουλειάς άσχετων στο χώρο της γνώσης. Όσο καλό πράμα και να είναι το Web2 κι η Wikipedia δεν είναι εγκυκλοπαίδεια. Εμείς με την αρχή της χρνιάς κάθε χρόνο στέλνουμε στους φοιτητές τη σελίδα της Βικιπαιδέιας που λέει λίγο- πολύ φοιτητές- μαθητές, μη μας χρησιμοποιέιτα για την σχολική σας εργασία, ανοίξτε κανένα εξειδικευμένο βιβλίο ζώα!
    Τέλος πάντων, πάλι εκτός θέματος είμαι….

  9. SophiaΟικ said

    Πάντως να πω ότι κάποιος έχει βάλει στην αγγλόφωνη Βικιπαιδεια καταχωρήσεις για πολλά χωριά της Αχαϊας και έιναι όλες σαν τις οδηγίες χρησεως στα αγγλικά από τα κινέζικα. Πέρα απο το ότ έχει κάνει ορεινά τα πραθαλασσια χωριά γιατι εχει μπερδέψει το υψόμετρο με την απόσταη από τη θάλασσα.
    Δείγματα:
    To Σανταμέρι που έγινε Σαντομέρι αλλά έχιε λέει το κάστορ του Σανταμερίου δίπλα του (κανένας δεν πρόσεξε τη διαφορα!)
    http://en.wikipedia.org/wiki/Santomeri
    Τα Βραχνέικα (φοβερό κειμενο)
    http://en.wikipedia.org/wiki/Vrachneika
    http://en.wikipedia.org/wiki/Tsoukaleika
    http://en.wikipedia.org/wiki/Monodendri
    όπου διαβάζουμε:
    The shore is filled with beaches with panoramas of western Achaia and Aetoloacarnania
    και άλλα πολλά.

  10. SophiaΟικ said

    Συμπλήρωα σοτ προηγούμενο γιαίτ πάτησα την αποστολή πολύ βιαστικά:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Mintilogli
    Mintilógli is situated around 30 m above sea level, and up to 100 m above sea level.

    ΤΟ χωριό είναι 30μ από τη θάλασσα κι όχι σε λόγο 30μ υψόμετρο.

  11. x said

    “x: Δεν μου φαίνεται να ταιριάζει η σάμπα.”

    Υπάρχει και το Hexentanz. O χώρος που μαζεύονταν οι μάγισσες το Hexensabbat λέγεται Hexentanzplatz. Ίσως από ‘κει ορμώμενος, ο γάλλος μεταφραστής (και ο έλληνας με την σειρά του) υπονοούσαν τον χορό.

  12. Κωστής Κ. said

    Προσωπικά θα μετέφραζα το Hexensabbat ως «χορός μαγισσών». Δεν νομίζω ότι είναι ταυτόσημο το Walpurgisnacht, που αντιστοιχεί, απ’ ότι θυμάμαι, σε συγκεκριμένη γιορτή/ημερομηνία – όπως πχ. τα Αη-Γιαννιού, που σε πολλά μέρη στην Ελλάδα ανάφουν φωτιές, χορεύουν κλπ.

    Αλλά βρε παιδιά, να το πώ το κρίμα μου, εμένα αυτό το «σάμπα της αναρχίας» για κάποιο λόγο μ’ αρέσει, μ’ αρέσει πολύ. Σωστό βέβαια δεν είναι, αλλά η ιδέα ότι μπορεί να διαβαστεί και να υιοθετηθεί από κάποιο δημοσιογράφο -και γιατί όχι και από υπευθύνους του Υπ. Δημοσίας Τάξης σε δεύτερο χρόνο;- μου προκαλεί ρίγη συγκίνησης. Φαντάζομαι καναλίσιο σπηκάζ βίντεου επεισοδίων: «Βλέπουμε εδώ τους κουκουλοφόρους νεαρούς να θρυμματίζουν βιτρίνες ανενόχλητοι… δεκαπεντάχρονα παιδιά, που θα έπρεπε αυτή την ώρα να είναι στο σχολείο τους, χορεύουν τη σάμπα της αναρχίας στην Πλατεία Κολωνακίου…..»

  13. SophiaΟικ said

    Για τη σχέση σάμπας και γυναικείας τελετουργίας πάντως μας λέει ο λαικός βάρδος:

    Αιντε τσούπρες, βάλτε μπρος τη σάμπα, μα το νου σας μη φανει η γάμπα.

    Ε, σάμπα τς αναρχίας είναι κι αυτή.

  14. sarant said

    Κωστή, τούς δίνεις ιδέες 🙂
    Σοφία, άψογο το βιντεάκι. Στην προκειμένη περίπτωση ίσως θα ταίριαζαν και οι μαύρες κάλτσες.

  15. nikosl said

    Πολύ καθυστερημένα σε αυτό το θέμα, να πω ότι ενημέρωσα τους συντρόφους στην Εργατική Αλληλεγγύη. Η μετάφραση δεν έγινε από την εφημερίδα, χρησιμοποιήθηκε μάλλον η έκδοση του Κοροντζή (δεν την έχω πρόχειρη όμως για να το τσεκάρω). Ωστόσο κοίταξα τη βιογραφία της Ρόζας από τον Πάουλ Φρέλιχ (εκδόσεις Υψιλον) και εκεί ο Αγις Στίνας που εχει μεταφράσει το έργο από τα γαλλικά αποδίδει: «Αυτή η κοινωνία δείχνει το πραγματικό της πρόσωπο ‘όχι όταν αυτή είναι καλοστολισμένη, ενάρετη, πασαλειμμένη από πολιτισμό, φιλοσοφία, ηθική, ειρήνη και νομιμότητα, αλλά όταν αυτή είναι το αδηφάγο τέρας, αυτό το αναρχικό Σάββατο των μαγισσών, αυτή η πανούκλα που λυμαίνεται τον πολιτισμό και την ανθρωπότητα.'»

    Η σύνταξη έχει προβλήματα αλλά η σάμπα λείπει.

  16. sarant said

    Ο Στίνας σωστός. Μήπως το μετέφρασαν εκ του προχείρου (αντί να το πάρουν απο βιβλίο);

  17. Αιμ said

    Πάμε για ρεκόρ ελαχίστων σχολίων σήμερα !

    Μη βγάζετε τσιμουδια!

  18. 17 Πριν από έξι χρόνια. Σήμερα τα διπλασιάσαμε 🙂

  19. Αιμ said

    Απίστευτο νόμιζα πως είναι σημερινο !

  20. sarant said

    Χαχαχά, λες η 13η Δεκεμβρίου να είναι αποφράδα μέρα για τα ιστολόγια;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: