Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η λιτανεία των ευσεβών ψάλων διά τον Κοτζάμπασην Πτολεμαΐδος

Posted by sarant στο 31 Μαρτίου, 2009


Τάκης Ροδόπουλος

Τάκης Ροδόπουλος

Το κακό με πολλά παλιά κλασικά σκίτσα του Μποστ είναι πως όταν τα βλέπουμε, πενήντα χρόνια μετά, δεν είναι πάντα εύκολο να κατανοήσουμε τους υπαινιγμούς αφού αγνοούμε τα γεγονότα που σατιρίζονται ή έστω τις μικρές τους λεπτομέρειες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η σημερινή γελοιογραφία, που δημοσιεύτηκε στην Ελευθερία στις 30 Απριλίου 1960 και αφορά κάποια γεγονότα εντελώς ξεχασμένα σήμερα, μια περιοδεία του πανίσχυρου τότε Τάκη Ροδόπουλου, του Θεσσαλιάρχη πολιτικού που διετέλεσε κατ’ επανάληψη Πρόεδρος της Βουλής επί κυβερνήσεων ΕΡΕ, καθώς και τα εγκαίνια ενός εργοστασίου αζωτούχων λιπασμάτων στην Πτολεμαΐδα. Ο Ροδόπουλος ήταν όπως είπα πανίσχυρος τότε και είχε το παρατσούκλι «ο μοχλός». Μια εποχή, κυριαρχούσε στην πολιτική ζωή. Σήμερα, αποδεικνύεται ότι το μοναδικό ανθεκτικό του εισιτήριο προς την υστεροφημία είναι πως ήταν αδελφός του συγγραφέα Μ. Καραγάτση.

Πενήντα χρόνια μετά, η αναδίφηση που έκανα στα σώματα των εφημερίδων δεν με βοήθησε να διαλευκάνω εντελώς τα γεγονότα, επομένως η παρουσίαση που θα κάνω έχει κενά. Τότε, γιατί αυτήν τη γελοιογραφία και όχι άλλην; Διότι περιέχει γουστόζικες αναφορές σε διάφορα έργα του Καραγάτση. Καθώς το ενδιαφέρον για τον Καραγάτση αναζωπυρώθηκε πρόσφατα, κακό δεν είναι να δούμε τη μοναδική μποστική γελοιογραφία που έχει καραγατσικά θέματα. Βέβαια, ο Καραγάτσης στη γελοιογραφία πληρώνει άδικα τα σπασμένα: όπως λένε, καθόλου δεν ήθελε να τον συσχετίζουν με τον αδελφό του -λέγεται μάλιστα ότι κατέβηκε δυο φορές στις εκλογές αντίπαλός του, με το κόμμα του Μαρκεζίνη (χωρίς καμιά πιθανότητα επιτυχίας και χωρίς να κάνει προεκλογική εκστρατεία), περίπου για να τον πικάρει.

rodoimage001

Τον Απρίλιο του 1960 εγκαινιάστηκε από τον Κ. Καραμανλή στην Πτολεμαΐδα, με μεγάλη πομπή, ένα εργοστάσιο αζωτούχων λιπασμάτων. Στα εγκαίνια παρευρέθηκαν όχι μόνο κυβερνητικοί αξιωματούχοι αλλά και Αμερικανοί, αφού το εργοστάσιο είχε φτιαχτεί με αμερικανική βοήθεια και φαίνεται ότι υπήρξε εκτεταμένη μεταφορά αυθόρμητου πλήθους, ή τουλάχιστον έτσι καταγγέλλει ο αντιπολιτευόμενος τύπος της εποχής. Τις ίδιες μέρες, ο πρόεδρος της Βουλής Τάκης (Κωνσταντίνος) Ροδόπουλος πραγματοποιεί περιοδεία στη Θεσσαλία στην οποία κάνει περίπου εθναρχική εμφάνιση: όπως μεταδίδει ο κακεντρεχής ανταποκριτής της «Ελευθερίας», πρόεδροι κοινοτήτων τού ζητούν συγνώμη που τα χωριά τους ψήφισαν ΕΔΑ στις περασμένες εκλογές, αυθόρμητοι χειροκροτητές τον αποκαλούν «Μοχλό της Ελλάδος», ενώ ο υπουργός Κ. Τσάτσος επισημαίνει την προσφορά της οικογένειας Ροδόπουλου στην περιοχή (ο πατέρας του Τ. Ροδόπουλου ήταν επίσης βουλευτής).

Εικάζω (μπορεί όμως να πέφτω κι έξω) ότι ο Μποστ έμπλεξε επίτηδες την περιοδεία της Θεσσαλίας με τα εγκαίνια της Πτολεμαΐδας για να πιάσει μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια, πολύ περισσότερο που το όνομα της πόλης (το καινούργιο, διότι παλιά λεγόταν Καϊλάρια) του δίνει την ευκαιρία να παρομοιάσει τη δυναστεία των Ροδόπουλων με τους Πτολεμαίους.

Στο βήμα βλέπουμε δαφνοστεφή τον Τάκη Ροδόπουλο, με ύφος αυτοκρατορικό και με το προεδρικό κουδούνι στο χέρι, και πίσω σε δεύτερο πλάνο τον Καραμανλή με μακεδονική περικεφαλαία και τον Παν. Κανελλόπουλο ως ραψωδό. Μεταφερόμενο πλήθος επευφημεί. Οι υπαινιγμοί είναι αμέτρητοι, να απαριθμήσω όσους μπόρεσα να επισημάνω, ξεκινώντας από τον τίτλο.

Η λιτανεία των ευσεβών είναι σπόντα για το έργο του Καραγάτση «Η λιτανεία των ασεβών» ενώ ο κοτζάμπασης Πτολεμαΐδος παραπέμπει στο μυθιστόρημα «Ο κοτζάμπασης του Καστρόπυργου». Οι επευφημούντες αποκαλούνται «τύποι Γιούνγκερμαν», ενώ ένας από αυτούς φωνάζει «Δος μοι παστών και τηγανίσω», εξαιρετικό λογοπαίγνιο με την αρχιμήδεια ρήση «Δος μοι πα στω [πού να σταθώ] και την γαν κινάσω [και θα κινήσω τη γη]», καθόλου ξεκάρφωτη αν σκεφτούμε ότι η ρήση αυτή υμνεί τη δύναμη του μοχλού και ότι ο Ροδόπουλος είχε το παρατσούκλι Μοχλός.

Άλλωστε, μοχλών λαβέ αναφωνεί και ο Κανελλόπουλος, ενώ συνεχίζει «Γεύμα χαμένο και πληρωμένο», που είναι υπαινιγμός για το έργο Αίμα χαμένο και κερδισμένο του Μ. Καραγάτση. Άλλα λογοπαίγνια γίνονται με το όνομα Ροδόπουλος και τα ρόδα. Θα ξεχωρίσω το άφταστο ο ροδοδάκτυλος υιός (η ροδοδάκτυλος ηώς). Να προσέξουμε και το «Τάκου-τάκου ο αργαλειός μου» που είναι στίχος από το «Τραγούδι του αργαλειού» του Εφταλιώτη, που θυμίζει δημοτικό τραγούδι, με δεύτερο στίχο «τάκου έρχεται ο καλός μου», που εδώ κάνει λογοπαίγνιο με τον Τάκη.

Το μαιανδρικό κείμενο της μπορντούρας έχει ως εξής:

Όποιαν πέτραν κι αν σηκόσης όποιαν πέτραν κι αν ροτήσης

δια Ροδόπουλον φωνάζη κε το τραγουδούν αι βρύσεις

Κι όποιον μέρος και να σκάψης θ’ ακουστή από τη γη

πως ιδρύθη η δυναστεία κατελθών οι Πελασγοί.

Και στο Αλκαζάρ το ξέρουν και τα βότσαλα του Κήπου

πως οι στρατηγοί του οίκου ήσαν φίλοι του Φιλίππου

κι ένας κλάδος που διχάσθη ήταν συναναστραφείς

με συνταγματάρχας Λιάπκιν κε προήλθαν συνγραφείς

Αλλ’ ο Τάκης μην ακούσας του πατρός την συνβουλήν

είχε κλίσιν στων κωδώνων κε εισήλθεν στην Βουλήν

κε κατώρθωσε να έχη, ελαχίστους ενοχλών,

δίπλωμα κωδονοκρούστου και ν’ ακούη εις «Μοχλόν».

Και πάλι γίνεται αναφορά σε έργο του Καραγάτση, στον Συνταγματάρχη Λιάπκιν.

Μερικά λογοπαίγνια είναι δυσδιάκριτα· πόσοι θα αναγνωρίσουν σήμερα ότι οι τελευταίοι, προειδοποιητικοί, στίχοι του επευφημούντος αγρότη «σκέψου οι άλλοι μήναι / δεν είναι Πτολεμάιος αιώνιοι δεν είναι», παραπέμπουν στο παλιό ποίημα του Αχ. Παράσχου Σπ. Βασιλειάδη Ο Μάιος, όπου και οι στίχοι «Δεν είναι ο βίος Μάιος αιώνια, δεν είναι»; (Παρένθεση: παλιότερα, που το ποίημα ήταν γνωστό, συνηθισμένο ‘ραμόνι’ από παρανάγνωση ήταν να το απαγγέλλουν: Δεν είναι ο βίος Μάιος, Ιούνιος δεν είναι. Ξαναπαρένθεση: αυτό μού το έχει πει ο παππούς μου, δεν είμαι αυτήκοος).

Σήμερα που ο Ροδόπουλος έχει ξεχαστεί είναι δύσκολο να συλλάβουμε την απόλυτη κυριαρχία που άσκησε επί αρκετά χρόνια στην πολιτική ζωή του νομού Λάρισας ή τουλάχιστον στο εθνικόφρον τμήμα του, αφού τα ποσοστά της ΕΔΑ στον νομό ήταν πολύ υψηλά. Κυριαρχία η οποία βέβαια δεν διάρκεσε αιώνια, αφού το 1963 η ΕΡΕ ηττήθηκε στις εκλογές και ο Ροδόπουλος, αν και πρώτευσε σε σταυρούς, έχασε την άμεση άσκηση εξουσίας.

Να πω εδώ ότι ο Μ. Καραγάτσης δεν έμελλε να ζήσει την αποκαθήλωση του αδελφού του. Αν και πολύ νεότερος (18 χρόνια, βρήκα κάπου) θα πεθάνει λίγους μήνες μετά το παραπάνω σκίτσο του Μποστ, τον Σεπτέμβριο του 1960, μόλις 52 χρονών. Ίσως να μην ξέρουν όλοι πως οι τελευταίες λέξεις που έγραψε ήταν απόλυτα ταιριαστές με τη στάση που κρατούσε απέναντι σε πολλά: «Ας γελάσω!»

Με τον Καραγάτση θα κλείσω το σημείωμα, δίνοντας την υπόσχεση μέσα στον άλλο μήνα να ανεβάσω εδώ ένα στιγμιότυπο από καβγά Λαπαθιώτη και Καραγάτση, μέσα από τις στήλες λογοτεχνικού περιοδικού, στον οποίο εμπλέκονται έμμεσα και οι γονείς τους, βουλευτές Λαρίσης και οι δύο στις αρχές του 20ού αιώνα.

23 Σχόλια to “Η λιτανεία των ευσεβών ψάλων διά τον Κοτζάμπασην Πτολεμαΐδος”

  1. neostipoukeitos said

    Η μάνα μου πάντως, που γεννήθηκε και μεγάλωσε όχι πολύ μακριά απ’ τη Λάρισα, θυμάται πολύ καλά τον Ροδόπουλο, που τον είχε βέβαια στου διαόλου το κατάστιχο. Στραβομουτσούνιασε μάλιστα, θυμάμαι, όταν της είπα ποιο ήταν το πραγματικό επώνυμο του Καραγάτση. Σκέτο Ντάιναστυ, ρε παιδί μου…

  2. Μαρία said

    Νίκο, «Το τραγούδι του αργαλειού» είναι ποίημα του Εφταλιώτη, αλλά με τη μελοποίησή του δικιολογημένα μπορεί να μπερδευτεί με δημοτικό.

  3. sarant said

    Μαρία, σ’ ευχαριστώ για τη διόρθωση (την έκανα ήδη). Το Αλτσχάιμερ καλπάζει -άκου δημοτικό τραγούδι, αφού το έχει παραφράσει κι ο Άχθος Αρούρης (ο παπούς μου).

  4. Μαρία said

    Μακάρι να ήταν έτσι το Αλτσχάιμερ.

    Στην κάτω δεξιά γωνία (με φακό το διάβασα λόγω στραβομάρας):τιμή κε δόξα εις τον μήνα Ανθεστηριών λόγω ρόδων, παρόλο που τα εγκαίνια έγιναν άλλο μήνα. Ο Άδωνης θα τον μηδένιζε.

    Το Ροδόπουλο το θυμάμαι απ’ τις γελοιγραφίες του Φωκίωνα Δημητριάδη στη Μακεδονία αντάμα με τον Τσάτσο και την κότα του. Ήταν πολύ χαρακτηριστικό το φρυδάκι.

  5. ppan said

    πολύ ενδιαφέρον. να εξομολογηθώ κάτι, όμως. με το που είδα τον κάπως περίεργο τίτλο και πριν αναγνωρίσω την μποστική σύνταξη αμέσως έψαξα να δω μην είναι παντόγραμμα..

  6. Μαρία said

    Ππαν είδες ζημιά που πάθαμε!

    Τιπούκειτε είσαι σίγουρος οτι το μαμαδικό στραβομουτσούνιασμα ήταν πολιτικό;
    Μήπως ήταν τοπικιστικό, καθότι ο μπαμπάς τους Πατρινός, ή …ηθικό;

  7. midritis said

    Πάντως ο Ροδόπουλος σε μένα δεν ήταν γνωστός σαν αδερφός του Καραγάτση, αλλά σαν σύζυγος της κόρης του Κωνσταντίνου Καραθεωδωρή.

  8. Μαρία said

    Είσαι σίγουρος οτι πρόκειται για τον ίδιο Ροδόπουλο; Αυτός ήταν γεννημένος το 1896 και η Δέσποινα Ροδοπ.Καραθ. μέχρι τελευταία ζούσε. Αν είχε γυναίκα, είχαν μεγάλη διαφορά ηλικίας.
    Εγώ πάντως όταν ήξερα το Ροδόπουλο και τον Καραγάτση, ούτε ακουστά τον είχα τον Καραθεοδωρή. Χάσμα γενεών.

  9. Η Δέσποινα καραθεοδωρή Ροδοπούλου είναι η κόρη του καθηγητή Καραθεοδωρή και όχι η σύζυγός του. Δείτε εδώ, την προτελευταία παράγραφο. Η οποία, πριν καμιά τετραετία ήταν υπέργηρη.
    Γιατί, τώρα, κράτησε και το μητρικό της επώνυμο; Έχω μία γνώμη αλλά κι ο Κλιντ Ίστγουντ έχει ένα ρητό για τις γνώμες…

  10. Μαρία said

    Σκύλε, είναι δεδομένο οτι είναι κόρη του Καραθε. Το Ροδοπούλου είναι του συζύγου. Ο /η midritis λέει οτι ήταν παντρεμένη με τον Τάκη Ροδόπουλο κι επ’ αυτού το σχόλιό μου. Την είδα κι εγώ σε φωτό με Στυλιανίδη, βουλευτή τότε Ροδόπης.
    Ξέρεις αν το Ροδοπούλου προέρχεται απ’ τον Τάκη ή απο άλλο Ροδόπουλο;

  11. aerosol said

    Θα ήταν θαυμάσιο αν το σκίτσο υπήρχε σε καλύτερη ανάλυση για να το απολαμβάνουμε ευκολότερα. Εξαιρετικά, πάντως, τα ποστ με τον Μποστ!
    [Το Άχθος Αρούρης μου θυμίζει το Μπόστειον: «Δια να μην ήμεθα άχθος αρούροις, δια αυτόν πωλόμεν τας κουλούροις», ατάκα πιτσιρικά κουλουρτζή (του Πειναλέοντα; πιθανόν). Στην ορθογραφία αυτοσχεδίασα, δεν έχω μπροστά μου το σκίτσο.]

  12. Eμένα μου έκανε εντύπωση η πολλαπλή αναφορά σε φαγητά, λουκούλεια γεύματα, γουρουνόπουλα, κρέατα κλπ.
    Υπέθεσα ότι θα υπήρχε κάποιος λόγος. Και πραγματικά. Μια εβδομάδα πριν (23/4/1960)υπάρχει στην «Ελευθερία» ένα ρεπορτάζ από τις περιοδείες του Ροδόπουλου, του οποίου η πρώτη παράγραφος είναι πολύ διαφωτιστική:
    Λάρισα 22.(του ανταποκριτού μας)
    Ο πρόεδρος της Βουλής κ. Ροδόπουλος ο οποίος εγένετο δεκτός, εις την είσοδον της κοινότητας Μακρυχώρι, με την ενθουσιώδη εις πανώ επιγραφής «Ζήτω ο Τάκης μας, ο μοχλός της Ελλάδος», ομιλών προς τους δεινώς υποφέροντας κατοίκους, συνέστησε «να τρώγουν λιγώτερο ψωμί, διότι έχει σημειωθεί βελτίωσις του βιοτικού επιπέδου και πρέπει να κάνουν χρήσιν και άλλων τροφίμων».

    Πώς την λέγανε την άλλη με το παντεσπάνι είπαμε;

  13. midritis said

    Είμαι σίγουρος ότι η κόρη του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή, Δέσποινα, ήταν η σύζυγος του γνωστού πολιτικού.

    Ζούσε το 2002 στο παλαιό Ψυχικό, δεν ξέρω αν είναι ακόμα στη ζωή. Έτσι έμαθα την ύπαρξη του Ροδόπουλου, τον οποίο μέχρι τότε αγνοούσα.

  14. sarant said

    Πολύ σωστός, Αλουφάνη! Ο ίδιος ο Ροδόπουλος βέβαια αρνήθηκε ότι είπε κάτι τέτοιο σε επόμενες δηλώσεις. Βλέπεις την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν μαγνητόφωνα και κάμερες κιέτσι μπορούσες να κουκουλώσεις την πατάτα που είπες χωρίς να φοβάσαι ξεκουκουλωτάκηδες!

  15. Μαρία said

    Ωραία η παρατήρηση του Αουφάνιου αλλά εγώ ως κουτσομπόλα θα ευχαριστήσω τη μιδρίτιδα. Μέχρι που υποψιάζομαι πώς έγινε η προξενιά. Η αδερφή του Κ. Καραθεοδωρή Ιουλία ήταν παντρεμένη με Στρέιτ,κι είχε κι αυτή μια κόρη Δέσποινα.

    Νίκο μήπως ξέρεις πότε πέθανε ο μοχλός; Όταν γράφτηκε η εγκυκλοπαίδειά μου, ζούσε ακόμη.

  16. Μαρία, δεν ξέρω, αλλά φαντάζομαι επί χούντας. Γέννηση 1890 περίπου, όχι;

  17. Μαρία said

    γέννηση 1896, την αναφέρω και παραπάνω (απ’ την εγκυκλπ. που δούλευε ο Άχθος)

  18. ppan said

    «Η αδερφή του Κ. Καραθεοδωρή Ιουλία ήταν παντρεμένη με Στρέιτ,κι είχε κι αυτή μια κόρη Δέσποινα.»
    έτσι νομίζουν όλες, τα λέει κι ο προυστ στα σόδομα και τα γόμορρα….

  19. Μαρία said

    Ππαν, επίθετο να σου πετύχει! Ευτυχώς στον καιρό τους δεν ήταν στη μόδα τα αγγλικά και έτσι η οικογένεια Στρέιτ γλίτωσε απο τέτοιους συνειρμούς.

  20. ppan said

    αυτός ονομάτισε και την περίφημη οδό στρέιτ, όπου, λέει ο μύθος, είχε τα γραφεία του το αμφί;

  21. Μαρία said

    Ένας απ’ αυτούς αλλά το Αμφί είχε διαλέξει το χορό του Ζαλόγγου.

  22. γαυρος said

    Ο πατέρας μου έλεγε ότι η 8ετία του Καραμανλή (1955-63) ήταν χειρότερη και από τη χούντα! Μπορεί να ακούγεται υπερβολικό αλλά πιστεύω ότι έχει δόση αλήθειας.

  23. Δημήτρης Μαρτῖνος said

    @7,8,13. Ὅπως λέει ἡ Βίκη ἦταν σύζυγος τῆς Κόρης τοῦ καραθεοδωρῆ. (https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%89%CE%BD%CF%83%CF%84%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%82_%CE%A1%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82)

    @15. Ἀπὸ τὴν ἴδια πηγὴ: Πέθανε τὸ 1971.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: