Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Γιάννης Ρίτσος: Σούρουπο στη συνοικία και άλλα αθησαύριστα (;) πεζά

Posted by sarant στο 30 Απριλίου, 2009


Σούρουπο στη συνοικία και άλλα αθησαύριστα (;) πεζά του Γιάννη Ρίτσου από τα «Ελεύθερα Γράμματα»

 ritsosΔιαβάζοντας το καινούργιο και πραγματικά απολαυστικό σημείωμα του φίλτατου Allu Fun Marx για κάποια άγνωστα ελαφρά τραγούδια σε στίχους Γιάννη Ρίτσου, πληροφορήθηκα ότι υπάρχει μια ευρύτερη κίνηση ιστολόγων, με πρωτοβουλία της παλιάς φίλης Αγγελικής Κώττη, να τιμηθεί την Πρωτομαγιά σε όσο το δυνατόν περισσότερα ιστολόγια ο Γιάννης Ρίτσος, μια που φέτος κλείνουν 100 χρόνια από τη γέννησή του και καθώς αύριο είναι Πρωτομαγιά, η μέρα την οποία ο ίδιος ο Ρίτσος είχε συμβολικά επιλέξει να κρατήσει ως ημέρα της γέννησής του.

 Είμαι βέβαιος πως θα υπάρξουν εξαιρετικά αφιερώματα σε πολλά ιστολόγια. Θα ήθελα να συμβάλω σε αυτή τη θαυμάσια πρωτοβουλία παρουσιάζοντας ορισμένα πεζά του Γιάννη Ρίτσου, διηγήματα ή χρονογραφήματα θα μπορούσαμε να τα πούμε, που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα». Θυμίζω ότι το αριστερό φιλολογικό περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα» με διευθυντή τον Δ. Φωτιάδη εκδόθηκε στην Αθήνα τον Μάιο του 1945 και κυκλοφόρησε, με διακοπές, έως το 1951.

 Πρόκειται για σύντομα πεζά, που δίνουν εικόνες από τα δυο πρώτα αβέβαια μεταπολεμικά χρόνια, μετά τη Βάρκιζα και πριν από τον Εμφύλιο. Τα χαρακτηρίζω αθησαύριστα με ερωτηματικό, επειδή βέβαια τα Ελεύθερα Γράμματα δεν είναι και πολύ σπάνιο περιοδικό, αλλά δεν είμαι βέβαιος αν έχουν συμπεριληφθεί στη βιβλιογραφία του Ρίτσου. Κάποια από αυτά αναδημοσιεύτηκαν σε ανθολογίες αργότερα και πιο πρόσφατα στην εφημ. Ριζοσπάστης.

 Τα πρώτα πεζά δημοσιεύτηκαν στο δεύτερο, το τέταρτο, το έβδομο και το ένατο τεύχος του περιοδικού, δηλαδή με εντυπωσιακή πυκνότητα. Όλα δημοσιεύονται είτε στην πρώτη είτε στην τελευταία σελίδα του περιοδικού, δηλαδή στις πιο προβεβλημένες. Στο δέκατο τεύχος δημοσιεύεται το ποίημα «Γράμμα στη Γαλλία». Στη συνέχεια, οι συνεργασίες του ποιητή με το περιοδικό αραιώνουν κάπως: έως το τέλος του 1945 θα δημοσιεύσει ακόμη άλλο ένα πεζό, με τίτλο «Το δικό μας χαμόγελο», στο τεύχος αρ. 19 του περιοδικού, μια συνέντευξη-συζήτηση και ένα μικρό απόσπασμα της «Ρωμιοσύνης». Δύο ακόμα σύντομα πεζά δημοσιεύει στους πρώτους μήνες του 1946. Οι επόμενες συνεργασίες του Ρίτσου με το περιοδικό, που δεν είναι και πολλές, αφορούν γνωστά έργα του.

Τον Νοέμβρη του 2006 ο Ριζοσπάστης, στο πλαίσιο αφιερώματος διηγημάτων για τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας το οποίο δημοσίευε την περίοδο εκείνη, και για να τιμήσει παράλληλα τα 16 χρόνια από το θάνατο του ποιητή, δημοσίευσε το «Ταξίδι με το τραμ» και το «Στον ήλιο της Αθήνας», χαρακτηρίζοντάς τα «άγνωστα διηγήματα του Γιάννη Ρίτσου». (Ωστόσο, το δεύτερο είχε δημοσιευτεί και το 2005 στον Ριζοσπάστη). Στο συνοδευτικό της σημείωμα, η Αριστούλα Ελληνούδη παρατηρούσε: «Απαραίτητο είναι να σημειωθούν και τα εξής: Ο Γ. Ρίτσος, γενικώς, ελάχιστα διηγήματα έγραψε. Πολλά χειρόγραφα έργων του καταστράφηκαν (από φωτιά ή άλλες αιτίες) και άλλα χάθηκαν, μετά το ματωμένο Δεκέμβρη και στα χρόνια των διωγμών. Στο τεράστιο σωζόμενο Αρχείο του δεν υπάρχει χειρόγραφο ούτε αυτών των δύο, ούτε άλλων διηγημάτων, ούτε και κάποια σημείωση που να αφορά σε γράψιμο και δημοσίευση κάποιου διηγήματός του»  ενώ πρωτύτερα σημείωνε πως «είναι και μάλλον θα παραμείνει άγνωστος ο ακριβής χρόνος γραφής των διηγημάτων αυτών» και κάνοντας κάποιες υποθέσεις με βάση το περιεχόμενο τοποθετούσε το χρόνο γραφής τους προς τα τέλη του 1946 με αρχές του 1947.

Βέβαια, τώρα ξέρουμε πως τα πεζά αυτά (διηγήματα, αν θέλετε, ή ίσως χρονογραφήματα) δημοσιεύτηκαν τον Μάιο και τον Ιούνιο του 1945. Μια γουστόζικη λεπτομέρεια είναι ότι «Στον ήλιο της Αθήνας» η πρώτη δημοσίευση έχει τη φράση «τρία στρουμπουλά γυμνόκωλα αγγελούδια», ενώ στον Ριζοσπάστη η λέξη «γυμνόκωλα» απουσιάζει -αλλά ας μη βιαστούμε να χρεώσουμε στην εφημερίδα τον ευπρεπισμό· πιθανότερο είναι η διαγραφή της σκανδαλιστικής λέξης να έγινε όταν το πεζό δημοσιεύτηκε στην Ανθολογία απ’ όπου το πήρε και ο Ριζοσπάστης. Τα άλλα πεζά της ενότητας αυτής δεν ξέρω να έχουν ξαναδημοσιευτεί πουθενά. Τα παρουσίασα στις σελίδες μου πριν από μήνες.

Πρόκειται για τα εξής πεζά:

Ένα ταξίδι με το τραμ – Από το τεύχος αρ. 4, 2 Ιουνίου 1945.
Στον ήλιο της Αθήνας – Από το τεύχος αρ. 7, 23 Ιουνίου 1945.
Η ψάθα του Μπαρμπαλιά – Από το τεύχος αρ. 9, 7 Ιουλίου 1945.
Το δικό μας χαμόγελο – Από το τεύχος αρ. 19, 14 Σεπτεμβρίου 1945
Χώρος – Από το τεύχος αρ. 38, 8 Μαρτίου 1946

(Με ευχαριστίες στον φίλο ιστορικό Γιώργο Πετρόπουλο για την παραχώρηση άφθονου πρωτογενούς υλικού και στους Γιάννη Π. και Δήμητρα Μ. που πληκτρολόγησαν από ένα πεζό).

Επιπλέον, παρουσιάζω εδώ ολόκληρο το «Σούρουπο στη συνοικία», που δεν το έχω παρουσιάσει ούτε στις σελίδες μου. Είναι το πρώτο πεζό που δημοσίευσε ο Ρίτσος στα Ελεύθερα Γράμματα, στο δεύτερο τεύχος, στην πρώτη σελίδα, με τον υπέρτιτλο «Εικόνες». Αξίζει να προσεχτεί πως γράφτηκε στις αρχές του Μάη του 1945 (αφού δημοσιεύεται στις 12 Μαΐου) δηλαδή τις μέρες της νίκης επί του φασισμού.

Σούρουπο στη συνοικία

 Άνοιξη. Λαχανιάζει το φως γύρω και μέσα μας. Μια βαθιά ανάσα. Λιγάκι πιότερος αγέρας. Λαχταρίζει ένα φτερό πάνου μας, σκουντάει τους τοίχους. Μια πασχαλιά σκύβει πάνου απ’ τη μάντρα. Σε κοιτάει καλά. Την ξέρεις. Ξέρεις τη μυρουδιά της, φυλαγμένη κατάβαθα, εκεί πλάι-πλάι με την εικόνα της μητέρας, με το χαμόγελό της το βραδινό που σάλευε στη μορφή της σαν ένα μικρό, καρτερικό άστρο… Τότες που γυρνούσαμε σκονισμένοι, παιδιά, με γδαρμένα γόνατα, απ’ τις τάπιες του νησιού, πέρα στη Μονοβάσια, με την πίκρα του σύθαμπου πάνω στην ψυχή, σαν ένα στεγνό βότσαλο πάνω στην παλιά εταζέρα, σαν ένα ξεροκόμματο ψωμί πάνου στο εργατικό τραπέζι μετά το δείπνο. Η πασχαλιά, η μαβιά μυρωδιά της στη συνοικία της Αθήνας. Λες: ευχαριστώ. Ένας κόμπος στο λαρύγγι. Είναι όμορφα… Η μάντρα, τα δεντράκια, οι πέτρες εδώ. Η λάμψη του δειλινού πάνου στις καλτσοβελόνες καθώς πλέκει στο παράθυρο η κοπέλα τού μπαρμπα-Στάθη. Η φωνή του εφημεριδοπώλη «τελευταίο παράρτημα…» Είναι όμορφα… Το ξέρεις, και πικραίνεσαι γιατί το ξέρεις. Προχτές ακόμη, πότε; -να, ένα-δυο μέρες πριν, Νοέμβρης-Δεκέμβρης, α, ναι, δεν ήξερες: ήταν δεν ήταν όμορφα. Μονάχα ήταν. Κι όλα βρισκόνταν μέσα του. Τα σπίτια κι οι άνθρωποι και τα δέντρα, όλο το φως, η λευτεριά…

Τώρα λιγόστεψε ο αγέρας, χωρίστηκαν πάλι τα πράματα, καθένα με τ’ όνομά του: το σπίτι, το δέντρο, ο μπαρμπα-Στάθης, η Μαρία, ο εφημεριδοπώλης, το δειλινό, η μνήμη, το παρόν… Ζητάς να πάρεις μια βαθιά ανάσα. Κάτι μποδάει. Μα, κει πιο μέσα, πιο βαθιά, το σμίξιμο, η λαχτάρα μια: λευτεριά… Το δειλινό στη συνοικία της Αθήνας μας. Ένα μελαχρινό παλικάρι στέκεται μπροστά στο μουτζουρωμένο τοίχο. Έχει τα χέρια του στις τσέπες του παντελονιού σφιγμένα σε γροθιές. Κοιτάει τον τοίχο με τα κόκκινα σβησμένα γράμματα.

Μια γριά περνάει δίπλα του. Κοντοστέκει. Κοιτάζει σα μάννα:

— Μας τα σβήσανε, γιε μου, έτσι λέει. Μας τα σβήσανε.

Το μελαχρινό παλικάρι δε μιλάει. Μόνο που σφίγγει λίγο τα χείλια του. Η γριούλα πηγαίνει πιο σιμά του:

— Μη χολοσκάς, μάτια μου. Κι αν σβήσανε, μαθές, τα γράμματα απ’ τους τοίχους, μη δα σβηστήκανε κι απ’ την καρδιά μας;

Χαμογελάει το παλικάρι, χαμογελάει κι η γριούλα μπροστά στον τοίχο, εκεί, με τα σβησμένα γράμματα. Όλα σμίγουν ξανά: το δειλινό, τα σπίτια, η πασχαλιά, οι καρδιές… Ένα όνομα…

Κι η φωνή του εφημεριδοπώλη μέσα στη συνοικία της Αθήνας, στο τριανταφυλλένιο σούρουπο. Η φωνή του: «Οι Ρώσοι στο Βερολίνο».

2 Σχόλια προς “Γιάννης Ρίτσος: Σούρουπο στη συνοικία και άλλα αθησαύριστα (;) πεζά”

  1. Πού τα βρήκες παιδί μου; Θαυμαστά τα έργα σου…
    Λοιπόν, όντως δεν υπάρχουν στο αρχείο αυτογράφων έργων του μουσείου Μπενάκη, έχει καταγράψει όμως τη δημοσίευσή τους η Νινέττα Μακρυνικόλα στην Εργογραφία Ρίτσου. Σημαντικό το ότι τα παρουσιάζεις εδώ. Εχουν αξία, ιδίως όταν συνοδεύονται από τόσο κατατοπιστικό σχολιασμό. Είσαι πάντοτε έτσι, τελικά, δεν έχεις αλλάξει. Ο,τι κάνεις, το κάνεις ολοκληρωμένο απίστευτα.

  2. A.F.Marx said

    Ποιος τόλμησε να βρακώσει τα γυμνόκωλα αγγελούδια;
    🙂
    Ωραία και τα χρονογραφήματα του Γ.Ρίτσου
    (Σ’ ευχαριστώ για το link(

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: