Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η ανταρσία του Μπάουντι και άλλα αναγνώσματα

Posted by sarant στο 3 Μαΐου, 2009


Οι στασιαστές αφήνουν μεσοπέλαγα τον Μπλάι και τους πιστούς σ' αυτόν ναύτες. Πίνακας του Ρόμπερτ Ντοντ.

Οι στασιαστές αφήνουν μεσοπέλαγα τον Μπλάι και τους πιστούς σ' αυτόν ναύτες. Πίνακας του Ρόμπερτ Ντοντ.

Δεν έχω βέβαια σκοπό να παρουσιάσω εδώ κάτι τόσο γνωστό όσο η ανταρσία του Μπάουντι, μια ιστορία που έχει γίνει κατ’ επανάληψη ταινία και για την οποία η Βικιπαίδεια έχει άφθονο υλικό. Ό,τι και να έλεγα εγώ θα ήταν φτωχό. Όμως, μια και κάθε Κυριακή το έχω καθιερωμένο ν’ ανακοινώνω εδώ τα λογοτεχνικά κείμενα που ανέβασα μέσα στη βδομάδα στον ιστότοπό μου,  έτσι για να τα διαφημίσω λίγο περισσότερο, δανείζομαι τον τίτλο από το Μπάουντι, τον τίτλο και την εικόνα που βάζω εδώ αριστερά.

Βλέπετε, ένα από τα δύο εκτενή κείμενα που ανέβασα χτες είναι ακριβώς η εξιστόρηση της ανταρσίας του Μπάουντι, από τον Φώτη Κόντογλου, σε χυμώδη αν και πολιτικώς απρεπή δημοτική. Η πρώτη παράγραφος:

Το «Μπάουντυ» τ’ αρμάτωσε η εγγλέζικη κυβέρνηση στα 1787, για να κουβαλήσει κάμποσα δέντρα από κείνα που τα λένε ψωμόδεντρα από το νησί του Ταϊτί στις Αντίλλες, για να θρέφουνται οι σκλάβοι αραπάδες που δουλεύανε στους άσπρους. Ο καπετάνιος λεγότανε Μπλάι, θαλασσινός άξιος, που ‘χε ταξιδέψει με τον ξακουσμένον καπετάν Κουκ.


Το υπόλοιπο, εδώ:
http://www.sarantakos.com/kibwtos/mazi/kontoglou_mpaounti.htm

Ανέβασα κι άλλο ένα εκτενές πεζογράφημα, αυτοβιογραφικό, του Κοτζιούλα, που έμεινε μισοτελειωμένο σαν πέθανε, πριν κλείσει τα πενήντα, γραμμένο για τη γιαγιά του.

Έν’ απ’ πρώτα πρόσωπα που μαθαίνουν τα χωριατόπουλα, μαζί με τη μάνα και τον τάτα, είναι κι η βάβω: έτσι λεν στα χωριά μας τη γιαγιά.

Το υπόλοιπο εδώ:
http://www.sarantakos.com/kibwtos/mazi/kotzioulas_babw.htm

Ακόμα, ανέβασα το Εγγλέζικο μαχαίρι, μαστόρικο διήγημα του Καραγάτση:

Και προχτές, τρία πολύ ποιητικά σύντομα πεζά του Θοδωρή Γκόνη, μωραΐτικα:

Ακόμα, δυο διηγήματα από την ανθολογία φανταστικού διηγήματος που έφτιαξε ο Μάκης Πανώριος. Το ένα του Λαπαθιώτη, αρχικά δημοσιευμένο στο Μπουκέτο, Μια πολύ παράδοξη περίπτωση και το άλλο του Τάσου Λειβαδίτη, Μια μέρα σαν τις άλλες.

Τέλος, αυτό τον καιρό ανεβάζουμε αρκετόν Καρκαβίτσα, λογουχάρη τον Καβομαλιά και τους Σφουγγαράδες.

Μια άλλη πολύ καλή ιδέα για κυριακάτικο ανάγνωσμα είναι να πεταχτείτε στη γωνία να πάρετε την Αυγή όπου (εκτός απροόπτου) έχει κι ένα δικό μου γλωσσικό σημείωμα. Μάλιστα, επειδή η Αυγή έχει τελευταία αναβαθμίσει το σάιτ της, είναι αδύνατον να το βρείτε εκεί, διότι εξαιτίας της αναβάθμισης χάνει το παιδί τη μάνα, και μάλιστα με κανα-δυο μέρες καθυστέρηση. Οπότε, στο περίπτερο!

20 Σχόλια to “Η ανταρσία του Μπάουντι και άλλα αναγνώσματα”

  1. SophiaΟικ said

    Όχι μόνο ταινίες κλπ για το Μπάουντι, αλλά προβλέπω να συνεχιστέι η λογοτεχνική παραγωγή, ύστερα από την προσφατη δημοσιότητα του Πιτκερν, με τις δίκες που έγιναν την τελευταία πενταετία εκεί και στην ουσία έκλεισαν φυλακή όλους τους ενηλικούς ανδρες του νησιού για αιμομιξία, αποπλάνηση ανηλίκων κλπ.

  2. Μαρία said

    Ίσα ίσα που χάρη στην αναβάθμιση είναι πρώτο πρώτο στα ενθέματα.
    http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=454510

  3. Mindkaiser said

    Ευχαριστούμε για τα εξαιρετικά κείμενα.

  4. Παναγιώτης said

    Καταπληκτικό κέιμενο και στη ζωντανή ναυτική γλώσσα. Σα να ακούς ναυτικό να στην αφηγείται!!!
    Είναι αποτέλεσμα έρευνας του Κόντογλου ή μετάφραση από κάποιο αγγλικό κείμενο; Η περιγραφή είναι ακριβέστατη ρίξτε μια ματιά στο επικόλλημα (απόσπασμα για δίορθωση) του χάρτη του βρετανικού ναυαρχείου εδώ http://www.ukho.gov.uk/ProductsandServices/MartimeSafety/WeeklyNms/Chart991NM3597%202_Week33_2007.pdf κι εδώ http://www.ukho.gov.uk/ProductsandServices/MartimeSafety/WeeklyNms/Chart991NM3597%202_Week33_2007.pdf.
    Με αφορμή το απόσπασμα «Ρίξαμε το σκαντάλι ένα μίλι ανοιχτά από τη στεριά και βρήκαμε τριανταέξι μέτρα νερό κι ο πάτος ήτανε άμμος και κοράλια.» κι ένα παρόμοιο του Ηροδότου που έβαλα εντελώς συμπτωματικά στο θέμα για το λερναίο κέιμενο, θα παρακαλούσα τον οικοδεσπότη αν βρει καιρό κάποια στιγμη να μας γράψει για τις ιστορίς των λέξεων βολίδα, βολίζω, σκαντάγιο και σκαντάλι.

  5. Παναγιώτης said

    Ο δέυτερος δεσμός είναι αυτός http://www.ukho.gov.uk/ProductsandServices/MartimeSafety/WeeklyNms/Chart991NM3597_Week33_2007.pdf στην προγούμενη απάντηση έβαλα δύο φορές τον ίδιο 😦

  6. Μαρία said

    Παναγιώτη, είσαι άπαιχτος. Διάβασε και τους μπουκανιέρους.
    Δυστυχώς ο Κόντογλου δεν αναφέρει τις πηγές του.
    Αντιγράφω αυτό που γράφει σχετικά στο «Σύντομο πρόλογο» των «αδάμαστων ψυχών» απ’ όπου και η ανταρσία:
    «…Λοιπόν ξεχώρισα κάμποσες τέτοιες ιστορίες, απ’ όσες ξέρω, και θα τις γράψω παρακάτω. Κι ελπίζω να φχαριστηθείτε όσοι νιώθετε τη νοστιμάδα τους. Απο όποια φυλή κι αν είναι ο κάθε ταξιδευτής, δεν γυρίζω την ιστορία του στη δική μας γλώσσα όπως όπως, μα τη μεταλλάζω με το αίσθημά μου στα δικά μας τα μέτρα, σαν να την λέγει ελληνικά, και την αλατίζω με το δικό μας το αλάτι, δίχως να βλάψω στο παραμικρό αυτή την απροσπάθητη αφέλεια, πόχει τούτη η άτεχνη τέχνη. Ίσα ίσα πολλές φορές πολλά καθέκαστα τα δυναμώνω στο πιο απλό, επειδή το πιο απλό έχω την ιδέα πως είναι το πιο καλό, γιατί είναι το πιο αληθινό. Απ’ ό,τι ξέρω, όσο πιο απλοί κι όσο πιο αγράμματοι είναι αυτοί οι ταξιδευτές, τόσο πιο καλά λένε την ιστορία τους, ας βάζουνε και κάποια περιστατικά που τα βαριόμαστε εμείς οι πονηρεμένοι…»

  7. sarant said

    Οι Μπουκανιέροι και φλιμπουστιέροι, εδώ:
    http://www.sarantakos.com/kibwtos/mazi/kontoglou_mpoukan.htm

  8. Παναγιώτης said

    Δεν κρατιέμαι να μην κάνω μερικές παρατηρήσεις αυτό το άγκουρα δεν μου πολυκάθεται για την άγκυρα, και ο βρετανός αξιωματικός θα μετρούσε σε οργιές (fathoms) το βάθος με το σκαντάγιο, και μια τα 36 μέτρα είναι σχεδόν ακριβώς 20 0ργιές (20 οργιές 36.576 μέτρα) ίσως υπήρχε κάποιο κέιμενο που στηρίχτηκε ο Κόντογλου.

  9. Μαρία said

    Παναγιώτη, το άγκουρα δεν είναι φτιαχτό, μαλλιαρό, αλλά υπαρκτός λαϊκός τύπος. Τον χρησιμοποιεί κι ο Καρκαβίτσας. Μπορεί να μας φαίνεται τώρα αστείος, επειδή ίσως θυμίζει το αγγούρι.

  10. Μπουκανιέρος said

    Για τους μπουκανιέρους, η πηγή του Κόντογλου είναι (κατά το μεγαλύτερο μέρος) ο Exquemelin (1678). Ή κάποιο βιβλίο που στηριζόταν στον Exquemelin, τουλάχιστον.

  11. Νομίζω ότι η βασική πηγή του Κόντογλου πρέπει να είναι «Οι φημισμένοι κουρσάροι» του Τσαρλς Τζόνσον, που το μετέφρασε κιόλας σε μια εκπληκτική απόδοση (εκδόσεις Ζαχαρόπουλος νομίζω, όπως και η μετάφρασή του στο «Νησί των θησαυρών»).
    http://books.vres.gr/book.php?book_id=20730 για τη μετάφραση, και
    http://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Johnson_(pirate_biographer) για το πρωτότυπο (1724).
    Βέβαια, όσον αφορά την ανταρσία του Μπάουντι, που είναι μεταγενέστερη, πρέπει να είχε κάποια άλλη πηγή. Ίσως το μυθιστόρημα του Βερν;

  12. Παναγιώτης said

    Στο μυθιστόρημα του Βέρν γίνεται εκτενής αναφορά στο ταξίδι του πλοιάρχου όπως είδα εδώ http://jv.gilead.org.il/feghali/e-lib/bounty.html αν και τα γαλλικά μου δεν είναι τόσο καλά. Πάντως η ναφορά σε μέτρα «μαρτυρά» κάποια γαλλική πηγή. Και μια και το ξεκίνησα ας βάλω και ναυτικούς χάρτες χάρτες για την ασνάγνωση των Μπουκανιέρων.
    http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/11013.shtml
    http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/25641.shtml
    http://www.charts.noaa.gov/OnLineViewer/25640.shtml

  13. Όπως έγραψα κα παραπάνω ο Κόντογλου καταφέρνει να αποδίδει τις ιστορίες από ξένες πηγες στη ζωντανή γλώσσα των ναυτικών και όχι στην αποστειρωμένη γλώσσα (κάποιες λέξεις από μάλιστα βγήκαν από τον Όμηρο) τοης επίσημης ναυτικής γλώσσας.

    Ένα ανέκδοτο που είχα ακούσει αν και ίσως δεν έγινε ποτέ το γεγονός νομίζω ότι αξίζει να το πούμε.

    Κάποια στιγμή του 19ου αιώνα την εποχή του βασιλιά Όθωναοι αξιωματικοί του Πολεμικού Ναυτικού αποφάσισαν ότι έπρεπε να αλλάξει η ορολογία και τα παραγγέλματα στα πολεμικά πλοία και να γίνουν στην καθαρεύουσα, έκατσαν λοιπόν κι έφτιαξαν καινούρια ορολογία και παραγγέλματα. Για να τα εφαρμόσουν τα δίδαξαν στο πλήρωμα μιας γολέτας που τώρα πια δεν ήταν γολέτα αλλά ημιολία.

    Όταν έδειξαν ότιτα κατάλαβαν οι νάυτες ξεκίνησαν για ένα ταξίδι πιθανότατα από τον τότε νάυσταθμο του Πόρου. Έκαναν Σήκωσαν άγκυρα που τώρα πια δεν γινοταν με το παράγγελμα «βίρα»» αλλά με το «άπαρσις», άνοιξαν τα πανιά με τα νέα τους ονόματα και ξεκίνησαν.

    Κάποια στιγμή ο πλοίαρχος δίνει το παράγγελμα «Έτοιμοι προς αναστροφή» οι ναυτικοί κατάλαβαν ότι ήταν αυτό που παλιά το λέγανε ‘»όρτσα λα μπάντα» και πήραν τις θέσεις τους όπως περιέγραψε παραπάνω ο Hellenarc. Αυτό που παραλίγο να φέρει την καταστροφή ήταν το εκτελεστικό παράγγελμα «έα» (το παράγγελμα που σημάινει την έναρξη των ενεργειων του ελιγμού) κάποιοι το κατάλαβαν κι αρχισαν να λασκάρουν τα σχοινιά που έπρεπε άλλοι όχι. Γρήγορα η σύγχιση γενικέυτηκε και η κατάσταση άρχισε να γίνεται επικίνδυνη, τότε κάποιος νεαρός αξιωματικός ζήτησε απτον Κυβερνήτη «Επιτρέψτε μου όπως ερμηνέυω αυτοίς αρβανιστί». Μια και οι τότε αξιωματικοί πίστευαν ότι η ναυτική γλώσσα που όπως πολλά πράγματα της ναυτιλίας αφομοιώνει πολλά από αυτά που συνατούν οι ναυτικοί στα ταξίδια τους στα μακρυνά και κοντινά λιμάνια ήταν αρβανίτικα ενώ έιχε λέξεις και ορολογίες κοινές σχεδόν σε όλη τη Μεσόγειο και κάποιες είχαν και αρχειοελληνικές ρίζες.

    Μία μελέτη που περιλαμβάνει ένα «λεξικό» ναυτικών όρων έιχε εκδοθεί από το Ίδρυμα Ευγενίδη κα είναι διαθέσιμη στο δίκτυο εδώ http://www.eugenfound.edu.gr/appdata/documents/books_pdf/e_j00002.pdf περιλαμβάνει περισσότερο ιταλικούς όρους που υποθέτω ότι ξέμειναν από τη θαλασσοκρατορία των βενετών (κυρίως) την εποχή της Αναγέννησης (!!!) και εχουν μέινει ακόμα ζωντανές.
    __________________

  14. Οι ιταλικές λέξεις, απ’ όσο θυμάμαι, αποτελούσαν την πλειονότητα των ναυτικών όρων όλης της ανατολικής μεσογείου και την οθωμανική περίοδο.
    H. Kahane, R. Kahane, A. Tietze, The Lingua Franca in the Levant: Turkish Nautical Terms of Italian and Greek Origin, Urbana: University of Illinois Press 1958.

  15. sarant said

    Παναγιώτη, σ’ ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο και για τον πολύ ενδιαφέροντα σύνδεσμο.
    Δύτη, το βιβλίο που λες είναι πολύτιμο -είχα βάλει λυτούς και δεμένους για να το βρω στην προ-ιντερνετική περίοδο, τελικά τα κατάφερα.

  16. Είναι αλήθεια ότι τα ιταλικά χρησιμοποιούνται σχεδόν σε όλη τη Μεσόγειο από τους ναυτικούς αν και τώρα έχουν εκτοπιστεί από τα αγγλικά αλλά και πάλι οι ναυτικοί κάνουν δικές τους τις λέξεις όπως όλα όσα βλέπουν στα ταξίδια τους έτσι το Stockhole έγινε στόκολο, το hallway αλουές, ο Boatswain μπόσης (αν και χρησιμοποιείται και το ιταλογεννές λοστρόμος), το heaving line ιβιλάι και μετά βιλάι και πολλά άλλα.

    Πάντως έπιασα τον κυρ Φώτη να έχει ένα μικρό μεταφραστικό παράπτωμα ας το κρίνουν οι υπόλοιποι αν είναι σοβαρό ή όχι:
    «Τώρα είχανε πρίμο τον αγέρα που τους μπόδιζε πρωτύτερα να περάσουνε στον Ειρηνικόν Ωκεανό και που τους έσπρωχνε κατά τον Κάβο της Καλής Ελπίδας, στη νοτινή άκρη της Αφρικής. Στις 22 Μαΐου είδανε τη λεγόμενη Τράπεζα από πάνω απ’ αυτόν τον κάβο, και σε λίγο πήγανε και ρίξανε άγκουρα κοντά στην πολιτεία του Καπ (Πόλη του Ακρωτηρίου).»

    Μάλλον αναφέρεται στο βουνό Τέιμπλ που ονομάστηκε έτσι λόγω της επιπεδης κορυφής του που μοιάζει με τραπέζι και είναι πάνω από το Κέιπταουν οπότε είναι χαρακτηριστικό σημείο για να φτάσει κάποιος στο Κέιπτάουν όπως μπορείτε να δείτε και σε μια πορτολάνα* της εποχής της ανταρσίας εδώ http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Cape_Town_%26_Table_Bay_1882.jpg

    Κάπου έχει βάλει ο οικοδεσπότης την ιστορία της λέξης γρέγος (ο βορειοανατολικός άνεμος στη γλώσσα των ναυτικών) αλλά δεν θυμάμαι που. Είναι χαρακτηριστικό πως αφοποιώνονται οι λέξεις ακόμα και από αυτούς που δεν έχουν την Ελλάδα στα βορειοανατολοκά.

    *ναυτικός χάρτης που δείχνει με λεπτομέρειες την ακτή στην περιοχή συνήθως ενός λιμανιού

  17. Η ιστορία του γρέγου: [δύτης: ο ιστολόγος που πυροβολεί πιο γρήγορα και από τον οικοδεσπότη!]
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/03/20/grigal/

  18. sarant said

    🙂

  19. Πέτυχα σε ενα βιβλλιοπωλέιο και διάβασα στις «μίνι» διακοπές μου (15/8~17/8) το βιβλίο του Ιουλίου Βερν Το Αρχιπέλαγος στις φλόγες» ο μεταφραστής πέφτει στην παγίδανα χρησιμοποιέι πολλές φορές την επίσημη ονοματολογία του Πολεμικού Ναυτικού περιγράφοντας μέρη από παραδοσαιακά σκάφη του Αιγαίου κρίμα που δεν έχουμε κάποια μετάφραση από τον Κόντογλου με ζωντανή γλώσσα των νησιών όπως θα την ήθελε κι Βερν. Παρεμπιπτόντως τότε του είχαν επιτεθεί (παρόλο που έγραψε ένα βιβλίο με θαυμασμό για τους Έλληνες κι ας είναι το «παλικάρι» της ιστορίας Γάλλος) χαρανκτηρίζοντάς τονκάποιοι στην Ελλάδα ανθέλληνα γιατί έγραψε ότι εκτός από ήρωες υπήρχαν εκείνη την εποχή (όπως και σε άλλες) και σκουλήκια.
    Το βιβλίο θα μπορούσε να γίνει κάλλιστα ταιnια της μορφής Hornblower:

    Στο δίκτυο βρήκα το βιβλίο μόνο στα γαλλικά http://fr.wikisource.org/wiki/L%E2%80%99Archipel_en_feu_-_I

  20. sarant said

    Παναγιώτη, ευχαριστώ πολύ, επιφυλάσσομαι στο μέλλον για κάτι περισσότερο!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: