Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Για τον «Προηγμένο Κύκλο» του Σαράντη Αντίοχου

Posted by sarant στο 17 Μαΐου, 2009


Την Παρασκευή 15.5 έγινε στον Ιανό η παρουσίαση του «Προηγμένου κύκλου» της ποιητικής ανθολογίας του Ζακυθινού ποιητή Σαράντη Αντίοχου, εκδήλωση την οποία είχα αναγγείλει σε προηγούμενο σημείωμα.

Η δική μου ομιλία ήταν η εξής:

Ο Σαράντης Αντίοχος συγκέντρωσε σε έναν τόμο την ποιητική παραγωγή 35 ετών. Αν μέτρησα καλά, δέκα συλλογές ανθολογούνται στον Προηγμένο Κύκλο, κάποιες ανέκδοτες. Έτσι ο αναγνώστης αποκτά μιαν αντιπροσωπευτική εικόνα του έργου του ποιητή. Αντιπροσωπευτική δεν θα πει αναλογική: η ανθολόγος ή ο ποιητής έκριναν σκόπιμο να συμπεριλάβουν ολόκληρες δύο συλλογές, ενώ ανθολόγησαν λίγα ποιήματα από άλλες. Μπορούμε να πούμε λοιπόν ότι αυτή η επιλογή αντιπροσωπεύει και τη στάση του Αντίοχου απέναντι στο έργο του.

Το έργο του Αντίοχου, όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο, πατάει σε τέσσερα αγκωνάρια, έχει τέσσερα σημεία αναφοράς: την αρχαία Ελλάδα, τη Μεσόγειο, τους μεγάλους ποιητές και το Τζάντε.

Να εξηγήσω τι εννοώ. Λέγοντας Αρχαία Ελλάδα, δεν εννοώ μόνο τις μυθικές και ιστορικές αναφορές που πράγματι αφθονούν στο έργο του. Υπάρχουν κι αυτές, ευτυχώς με μέτρο, ευτυχώς αφομοιωμένες –το λέω αυτό επειδή τα αρχαία θέματα έχουν χρησιμοποιηθεί από άλλους σαν υπερβολικά εύκολη λύση, κραυγαλέα πολλές φορές. Στον Αντίοχο, οι αναφορές σε αρχαία θέματα είναι υπαινικτικές. Όμως, η αρχαία Ελλάδα δεν υπάρχει μόνο στην επιφάνεια· υπάρχει και στο βάθος. Στη λιτότητα. Στη λακωνικότητα. Κάποια σύντομα ποιήματα των Περιθωριακών Β’ μού θύμισαν, θα τολμήσω να το πω, μεταφρασμένο Αρχίλοχο:

Με τους σκαρμούς με τα κουπιά μας
το σταματήσαμε το λιόγερμα.
(157)

ή

Έτσι όπως η ακρίδα
στα χέρια των παιδιών
διαμελισμένος.
Διαμελισμένος κι εφτάψυχος
. (167)

Αύρα αρχαίας λυρικής ποίησης βρίσκω και στο εξής ποίημα των Περιθωριακών (σ. 89):

Πικρή πληγή μικρή Αρετή. Σα βάζεις το γιορτινό σου φουστανάκι και κατεβαίνεις περίπατο στην προκυμαία, να’ τανε πάντα έτσι γιορτή. Μικρή Αρετή. Αρετούσα μου.

Αλλά θα ξαναγυρίσω στα της αρχαίας Ελλάδας.

Δεύτερο αγκωνάρι, η Μεσόγειος. Η Μεσόγειος η Ελληνική βέβαια, η επτανησιακή, αλλά και η Ισπανική, και η Αραβική. Το Αμπούριας, το αρχαίο Εμπορείον, αποικία των Φωκαέων στην Καταλωνία, η Ζάκανθα, αποικία των Ζακυνθίων, η Βαρκελώνη, η Λευκωσία, η Αβενίδα ντελ Μεντιτερανέο, το Λίβυο κύμα, η Κερύνεια, η Αλεξάνδρεια, τα Φαγιούμ. Η ποίηση του Αντίοχου αποπνέει το άρωμα της Μεσογείου και δεν είναι τυχαίο ότι, πέρα από μερικά περάσματα που κάνει η Αγγλία, δεν υπάρχουν στα ποιήματα του Αντίοχου άλλες γεωγραφικές αναφορές.

Τρίτο αγκωνάρι, οι μεγάλοι ποιητές, με τους οποίους ο Αντίοχος συνομιλεί ως ίσος προς ίσον. Οι συντοπίτες πρώτα, o κόντε Σολωμός κι ο Κάλβος στο Λάουθ, αλλά κι ο παλιότερος ο Γουζέλης με την ξεφάντωσιν των φίλων. Ο απεναντινός της Ζάκυνθος, ο Τάκης Σινόπουλος, που για λογαριασμό του ο ποιητής ονειρεύεται πως έριχνε χιλιάδες μποτίλιες στη θάλασσα. Ο Παλαμάς. Ο Καβάφης βέβαια, με την Ιθάκη. Και ίσως πάνω απ’ όλα ο Σεφέρης, που είναι έντονα παρών, από πολλές απόψεις, είτε επειδή τα χάι κου τον θυμίζουν είτε επειδή ο Αντίοχος βάζει στίχους του ως μότο στις συλλογές του, είτε επειδή φαίνεται να του απαντάει.

Βουλιάζει όποιος σηκώνει τις μεγάλες πέτρες, είναι ένας σχετικά γνωστός στίχος του Σεφέρη (από τη Γυμνοπαιδεία Α’) και σ’ αυτό ο Αντίοχος απαντά:

Κι αν δεν βουλιάξαμε, αδελφή,
Κι αν δεν πετάξαμε

Είναι γιατί μάς κράτησαν στην επιφάνεια
ετούτες οι μεγάλες πέτρες
-βαρύ σωσίβιο που μας φορέσαν οι θεοί.
(από το ποίημα Grecian stones, σελ. 25).

Αλλά και στον Καβάφη απαντά ο Αντίοχος, μια και «την ποθητή μπορεί να βρω Ιθάκη, την πατρίδα που ζητώ, Κι Ιθάκη ας μην τη λένε» (σελ. 15, Στον Αίολο) κι έτσι, θέλω να πω, ο Αντίοχος βρίσκει δικαιωματικά τη θέση του στη δημοκρατία των ποιητών.

Και τέταρτος πόλος, η Ζάκυνθος, ή ίσως το Τζάντε όπως είπα πριν. Ο Αντίοχος έχει μελετήσει τη λαογραφία της Ζάκυνθος στα νιάτα του, εδώ όμως δεν κάνει λαογραφία, Από τη θητεία του στις θεατρικές διοργανώσεις, το εκτενές ποίημα «Σχέδιο για μια λαϊκή λιτανεία» είναι ένα απολαυστικό όσο και καταιγιστικό καλειδοσκόπιο Ζακυθινής ιστορίας προσώπων και πραγμάτων.

Στη Μποτέγα του Κομούτου βγήκανε τώρα όλο πόζα οι αφεντάδες. Αρχίζει κιόλας η παράσταση. Έπειτα θα’ χει βαρκαρόλες και χορούς και σερενάδες και καντάδες. Σωπάτε κύυυργοι το λοιπόοο(ν) οι ντελάληδες, ο  Κόμης κι ο Πανάς. Απόψε θα το κάψουμε το Τζάντε. Αν προτιμάς βλέπουμε την υπόθεση στο βίντεο.

Στα ποιήματα του Αντίοχου βρίσκει κανείς πολλές αναπάντητες ερωτήσεις σαν τέτοιες που τις συνηθίζουν οι ποιητές:

Ποιο σαράκι / τρώει το νου / τ’ ουρανού; (50) ή

Τον εχθρό τον πρώτο / ποιος τολμά να ονειρευτεί; (205) Επίσης ο Αντίοχος αγαπά τις παρενθέσεις, που δεν είναι και πολύ συχνό φαινόμενο στην ποίηση. Καμιά φορά, η αγωνιώδης ερώτηση συνδυάζεται με παρένθεση: Την Άμπελον την Άμπελον ποιος θα την επιβλέψει από την επίσκεψη των (τεθωρακισμένων) ημιόνων; (83)

Άλλοτε η παρένθεση βοηθάει να δημιουργηθούν εναλλακτικές αναγνώσεις: Κι ο Λόγ(γ)ος σου αδιάβα(σ)τος –είναι αδιάβατος λόγγος ή αδιάβαστος λόγος;

Ένα άλλο τέχνασμα: Στη συλλογή Περιθωριακά, κάτω από το ποίημα ο Αντίοχος παραθέτει έναν ακόμα στίχο, που διαλέγεται με το κυρίως ποίημα και το σχολιάζει.

Τα γλωσσικά παιχνίδια συνεχίζονται με παρηχήσεις, με λογοπαίγνια (Τέρας της Αμάθειας), με παραβιάσεις του συντακτικού, ακόμα και με εσκεμμένες ανορθογραφίες, όπως είναι τα χειλιόμετρα φιλιά (σ. 104) Υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα, αλλά αδικούνται στον προφορικό λόγο, δεν μεταφέρονται εύκολα, γι’ αυτό θα σας προτρέψω να τα ανακαλύψετε μόνοι σας διαβάζοντας το βιβλίο.

Κι έπειτα, έχουμε το λεξιλόγιο. Το οποίο λεξιλόγιο αντλεί και από τα αρχαία και από τα ζακυθινά. Να επισημάνω ότι τα περισσότερα ποιήματα του Αντίοχου με αρχαιοελληνικά-ιστορικά θέματα δεν έχουν εξεζητημένο λεξιλόγιο, το αντίθετο. Σε άλλα του ποιήματα βρίσκει κανείς ψηφίδες από την αρχαία. Μερικές λέξεις είναι σπανιότατες, αλλά επειδή έχουν ετυμολογική τους διαφάνεια δεν δυσκολεύεται πολύ ο αναγνώστης, π.χ. ηδύκοιτος (σ. 157, δεν απαντά στη γραμματεία, αλλά έχει βρεθεί σε επιγραφή σε αίθουσα συμποσίων στο Αμπούριας, είναι αυτός που ξαπλώνει γλυκά), ή «γλυκύθυμα έπη» (λέξη άπαξ, από την Παλατινή ανθολογία, αλλά διάφανης σημασίας).

Από την άλλη, το Τζάντε και ο κρητοεπτανησιακός χώρος είναι πανταχού παρόντα στο λεξιλόγιο του ποιητή: τζατζαμίνια, μια πινελιά λαζούρι να κιαρίρει, νιάκαρες (λέξη του Κορνάρου), το δυναμάρι, το καμέντριο (σπάνιο βότανο που βγαίνει μόνο στη Ζάκυνθο), το ακουεντούκτο, τρεις μπιζοβολιές, φλουσκούνι μερτίες, του μπαρμπία τα πάθη, μια ζωή χωρίς ρεπάρα, δίχως μπικικίνι μαύρο μπουγαρίνι, στα ντομινικάλι της αλεγρίας σου, γυάκινθοι, στη σειριά του Σπάνια.

Στο επίπεδο της γλώσσας, λοιπόν, ο Αντίοχος δεν αντλεί μόνο από τα αρχαία ελληνικά (και ας μην αρχίσουμε τώρα τη συζήτηση αν είναι μία η ελληνική γλώσσα· αν και, σκέφτομαι, στο επίπεδο της άντλησης γλωσσικού υλικού, μία είναι). Στα κείμενά του δεν υπάρχουν μόνο ψηφίδες αρχαίας, υπάρχουν επίσης λέξεις διαλεκτικές που δεν τις έχουν τα λεξικά, κάπως συχνότερες στα ποιήματα που αναφέρονται στη Ζάκυνθο ή στη συλλογή Μεταμορφώσεις ή πρελούδια για τη Ζάκυνθο που την έχει αφιερώσει ο ποιητής στο γενέθλιο νησί, αλλά όχι μόνο. Έχει άλλωστε θητεύσει ο Αντίοχος στο διαλεκτικό γλωσσικό υλικό, στα νιάτα του είχε συντάξει δύο συλλογές που τις παρέδωσε στο Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, εκείνο το μεγαλεπήβολο εγχείρημα που σταμάτησε την έκδοσή του στο γράμμα Δ, στο λήμμα «δαχτυλωτός».

Βρίσκει λοιπόν κανείς στα ποιήματα του Αντίοχου λέξεις που όπως είπα δεν τις έχουν τα λεξικά, και μερικές φορές οι λέξεις κρύβουν εκπλήξεις διότι, αίφνης, στο στίχο «παλίνδρομη αρμονία μαύρο μπουκασί κίτρινο βελούδο» (σ. 134), τι είναι το μπουκασί; Είναι λέξη περίεργη, πρώτα-πρώτα διότι έχει ετυμολογία τούρκικη, από τη λέξη bogasi, που ήταν ένα είδος μπαμπακερού υφάσματος, κι έτσι αντιβαίνει στο αξίωμα (το εν πολλοίς σωστό, σωστότατο) ότι στα Εφτάνησα δεν έχουμε τούρκικα δάνεια. Ακόμα, ενώ σε κάποια μέρη της ηπειρωτικής Ελλάδας π.χ. στην Κοζάνη το μπουγασί ή μπουκασί σημαίνει το ύφασμα, στη Ρόδο σημαίνει ένα γιορτινό φόρεμα γυναικείο, αλλά στα Εφτάνησα δεν σημαίνει ούτε φόρεμα ούτε ύφασμα, παρά χρώμα –πορφυρό, βαθύ κόκκινο. Γίνηκε σαν το μπουκασί, λένε οι Κερκυραίοι και οι Ζακυθινοί για κάποιον που κατακοκκίνισε, από τη ντροπή ή το πιοτό. Έχουμε εδώ μια λέξη που είναι μεν διαλεκτική αλλά δεν είναι περιορισμένη σε έναν μόνο τόπο (τη Ζάκυνθο) ούτε σε μια μόνο περιοχή (τα Εφτάνησα), ανήκει σ’ εκείνο το υπόγειο ρεύμα του λεξιλογίου της ελληνικής, το περιφρονημένο, που αποτελείται από λέξεις  που δεν είναι ακραιφνώς τοπικές, ούτε όμως πανελλήνιες, είναι, ας πούμε, πολυ-τοπικές που βρίσκονται στη σκιά. Και χαίρομαι που στον Προηγμένο κύκλο αυτό το περιφρονημένο λεξιλόγιο δείχνει τη δύναμή του.

Αλλά δεν θα ήθελα να κλείσω φιλολογικά, προτιμώ να κλείσω ποιητικά. Το «Στον Αίολο» είναι ένα από τα πρώτα ποιήματα του Αντίοχου, γραμμένο το 1965. Από τότε, έχει κυλήσει πολύ νερό στ’ αυλάκι. Αίολε, δεν με φοβίζουνε τ’ ασκιά σου, ξεκινάει. Και τελειώνει: (σ. 15)

Γιατί στον τόπο του αγνώριστος
Εκείνος που στα πέλαγα θα βγει
Ή σα ζητιάνος ή σα βασιλιάς γυρίζει.
Κι εγώ βγήκα στα πέλαγα παιδί.

Για τούτο
Πατρίδα μου την κάθε γη λογιάζω.

Μα δεν περνά πολύ
Που σ’ άλλη γη
Την ποθητή αναζητώ πατρίδα.

Επαναλαμβάνω, αυτά γράφονται το 1965, πριν ξεκινήσει ο ποιητής την περιπλάνησή του στην Αγγλία, την Ισπανία, το Λουξεμβούργο και πάλι στην Ισπανία. Ποιος είπε πως η ποίηση δεν είναι προφητική;

Σας ευχαριστώ.

Ένα Σχόλιο to “Για τον «Προηγμένο Κύκλο» του Σαράντη Αντίοχου”

  1. gbaloglou said

    Πολυ καλο(ς), με κανεις μαλιστα να αναθεωρω την αρχικη μου εντυπωση και να θελω, ισως, να διαβασω περισσοτερα του Αντιοχου. (Ημουν οντως καπως απροσεκτος στην αναγνωση του αρχικου αρθρου, σε σημειο μαλιστα να νομιζω πως πηγες στην Αθηνα κυριως για να ζησεις απο κοντα τον παλμο της Γυρωβυζιον!) Στο τελευταιο σου παραθεμα θα μπορουσε επισης να δει καποιος Ομηρικους αντιλαλους και την επιστροφη του Οδυσσεα στην Ιθακη («η σα ζητιανος η σα βασιλιας γυριζει»).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: