Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο γύρος της Ευρώπης σε 2100 λέξεις

Posted by sarant στο 2 Ιουνίου, 2009


Πρόκειται για άρθρο που δημοσίευσα (με άλλον τίτλο) στο αρ. 19 τεύχος του περιοδικού «Φαινόμενο του Λουξεμβούργου. Το θέμα της ετυμολογίας των τοπωνυμίων μ’ ενδιαφέρει πολύ και ήθελα να το δοκιμάσω, αλλά επειδή είχα περιορισμούς χώρου δεν ήταν δυνατό να αναπτύξω τα θέματα όσο θα ήθελα. Έτσι το άρθρο βγήκε πολύ βιαστικό, σαν κάτι ταξίδια που έκαναν παλιά οι Αμερικάνοι [«Είδαμε σε 36 λεπτά το Λούβρο, αν μας άφηναν να το δούμε με ποδήλατο θα κάναμε πιο γρήγορα»].

Θέλω να πω ότι για κάθε τοπωνύμιο του άρθρου μπορεί να υπάρχουν κι άλλες βάσιμες ή απλώς ενδιαφέρουσες θεωρίες ως προς την ετυμολογία του, αλλά δεν χωρούσαν σε 2ο00 λέξεις, που τελικά έγιναν 2100. Μια άλλη φορά, περισσότερα.

Κάθε διόρθωση ή παρατήρηση ευπρόσδεκτη. Παρέλειψα τα πολύ μικρά κράτη γιατί θα ξεπερνούσα το όριο των λέξεων που είχα. Αν ξέχασα και καμιά μεγάλη χώρα, ζητώ ταπεινά συγνώμη.

europaΤο τεύχος αυτό του Φαινόμενου είναι αφιερωμένο στην Ευρώπη, οπότε σκέφτηκα να κάνουμε κι εμείς ένα γρήγορο ταξίδι σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Κι επειδή η σελίδα τούτη με τη γλώσσα ασχολείται, το ταξίδι μας βέβαια θα είναι γλωσσικό. Μ’ άλλα λόγια, θα επισκεφτούμε μία προς μία τις πρωτεύουσες και μερικές ακόμα μεγάλες πόλεις των κρατών της Ευρώπης, για να δούμε πώς προήλθαν τα ονόματά τους.

Ξεκινάμε λοιπόν το ταξίδι μας από την Κύπρο και την πρωτεύουσα Λευκωσία. Η ονομασία της ασφαλώς ετυμολογείται από το λευκός, αλλά χωρίς να ξέρουμε την ακριβή ετυμολογία. Το βέβαιο είναι πως η πρώτη ονομασία της πόλης ήταν Λευκόθεον, ενώ στα βυζαντινά χρονικά αναφέρεται ως Λευκουσία, πράγμα που οδήγησε πολλούς να την ετυμολογήσουν από το λευκή + ουσία, ενώ επίσης υπάρχει η παράδοση ότι την ανοικοδόμησε ο Λεύκος, γιος του Πτολεμαίου Α’. Όταν ήρθαν οι Λουζινιάν, την εποχή της Φραγκοκρατίας, παρετυμολόγησαν το όνομα με το ελληνικό νίκη κι έτσι προέκυψε το Nicosia, όπως είναι γνωστή η πόλη στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες. Η τουρκική ονομασία, Lefkoşa, έρχεται από τα ελληνικά.

Από τη Λευκωσία προχωράμε στη Μάλτα, το άλλο μικρό νησιωτικό κράτος. Εδώ η πρωτεύουσα λέγεται Βαλέτα, και πήρε το όνομά της από τον Ζαν Παριζό ντε λα Βαλέτ, τον μεγάλο μάγιστρο του τάγματος των Ιπποτών της Μάλτας, που υπεράσπισε με επιτυχία το νησί στη μνημειώδη πολιορκία από τους Τούρκους το 1565. Ένα πρόσφατο ελληνικό βιβλίο που περιγράφει μυθιστορηματικά αυτά τα γεγονότα, είναι η Πανάκεια του Παναγιώτη Κονιδάρη, που το βρίσκω εξαιρετικό ανάγνωσμα για το καλοκαίρι που έρχεται.

Από τη Μάλτα στην Πορτογαλία. Η Λισαβόνα είναι η πρωτεύουσα, Lisboa στα πορτογαλικά. Στα μεσαιωνικά λατινικά λεγόταν Ulisipona, στα κλασικά λατινικά Olisippo ή Ulisippo, Ολυσιπώνα την αναφέρει ο Στράβωνας, και σύμφωνα με το θρύλο την ίδρυσε ο Οδυσσέας (Ulysses), πράγμα που εξηγεί υποτίθεται τις ονομασίες αυτές, αν και πιθανότερη είναι η φοινικική ετυμολογία.

Επόμενος σταθμός, η Μαδρίτη, Madrid στα ισπανικά. Το όνομα από ένα φρούριο του 10ου αιώνα που λεγόταν Magerit στα αραβικά, το οποίο πολλοί θεωρούν ότι προέρχεται από το λατινικο Majoritum (major = μείζων, σπουδαίος) αλλά μάλλον το λατινικό είναι παρετυμολογία του αραβικού ονόματος. Αλλά αφού βρεθήκαμε στην Ισπανία θα πάμε και στη Βαρκελώνη, Barcelona. Λεγόταν Βαρκινών την ελληνιστική εποχή και λέγεται πως οφείλει τ’ όνομά της στον Αμίλκα Βάρκα, τον καρχηδόνιο στρατηγό που θρυλείται πως την ίδρυσε.

Δυο βήματα πιο πέρα είναι η Μασσαλία, πανάρχαια αποικία των Φωκαέων –το όνομα βέβαια δεν έχει ελληνική προέλευση, ίσως προέρχεται από κάποια ντόπια φυλή. Στα γαλλικά είναι Marseille, το επιπλέον r ίσως να το πήρε από τη συσχέτιση με τον θεό του πολέμου (Mars). Ανεβαίνουμε στο Παρίσι, που πήρε τ’ όνομά του από τους Parisii, μια κελτική φυλή που ζούσε εκεί και που είχε πρωτεύουσα τη Lutetia ή Λουτέτσια, όνομα γνωστό στους φίλους του Αστερίξ. Ο Ιουλιανός, που είχε αγαπήσει το Παρίσι όπου έζησε χρόνια, έγραφε για «την φίλην Λουτεκίαν, ονομάζουσιν δε ούτως οι Κελτοί των Παρισίων την πολίχνην».

Για το Λουξεμβούργο που μας φιλοξενεί, έχω ξαναγράψει. Οι ντόπιοι το λένε Letzebuerg. Το όνομα ανάγεται σε ένα ερειπωμένο ρωμαϊκό κάστρο, πάνω στο βράχο του Μποκ, που το αγόρασε ο κόμης Σιγεφρείδος το 963, και ονομαζόταν Lucilinburhuc. Το πρώτο μισό της λέξης είναι το παλαιογερμανικό luzel που οδήγησε, μεταξύ άλλων, στο σημερινό αγγλικό little, ενώ στο δεύτερο μισό αναγνωρίζουμε την κατάληξη burg. Μικρό κάστρο επομένως, Καστράκι.

Μετά θα πάμε στις Βρυξέλλες, Bruxelles στα γαλλικά, παλιότερα Bruocsella, από το γερμανικό broka που θα πει βάλτος και το sali, δωμάτιο, κτίριο, δάνειο από το λατινικό cella. Παναπεί, σπίτι στους βάλτους. Ανεβαίνουμε λίγο πιο πάνω στο Άμστερνταμ, Amsterdam. Πρόκειται για τον υδατοφράκτη (dam) πάνω στον ποταμό Άμστελ. Από εκεί και η γνωστή μάρκα μπίρας. Την εποχή του, ο Κοραής το έλεγε Αμστελόδαμον.  Όμως, έδρα της ολλανδικής κυβέρνησης είναι η Χάγη, όνομα που το δανειστήκαμε από το γαλλικό Hague. Στα ντόπια λέγεται Den Haag, σύντμηση του ’s-Gravenhage, που σημαίνει «ο φράχτης του κόμη», απόηχος μιας εποχής που οι ευγενείς περίφραζαν απέραντες εκτάσεις.

Θα περάσουμε απέναντι, στο μεγάλο νησί. Λονδίνο, London η πρωτεύουσα, Londinium στα λατινικά και Λονδίνιον στη Γεωγραφία του Κλαυδίου Πτολεμαίου. Κατά μία θεωρία, προέρχεται από το κελτικό Linn-din, το φρούριο (din) στη λίμνη (linn). Όμως υπάρχουν και άλλες πολλές θεωρίες. Παλιότερα το λέγαμε και Λόντρα (από τα ιταλικά), απ’ όπου μας έχει μείνει το ουσιαστικό ‘λονδρέζος’. Να ανέβουμε και μέχρι τη Γλασκώβη, Glasgow, που λέγεται πως πήρε τ’ όνομά της από τις κέλτικες λέξεις gael «πράσινο» και cau «κοιλότητα». Πεταγόμαστε και στο πράσινο νησί δίπλα, την Ιρλανδία, και στο Δουβλίνο, Dublin, από το ιρλανδικό Dubh Linn, τη μαύρη λίμνη, από το σκοτεινό χρώμα των νερών του ποταμού Λίφεϊ. Ο Κλαύδιος Πτολεμαίος το αναφέρει ως Έβλανα.

Κι από το πράσινο νησί στο παγωμένο, την Ισλανδία και το Ρέικιαβικ, Reykjavik, από το reykja βγάζω καπνούς και το vik, κόλπος. Ο κόλπος που καπνίζει, εικόνα που παραπέμπει στις στήλες ατμού από τις θερμές πηγές. Δεν αντέχουμε πολύ στο κρύο, περνάμε στη σκανδιναβική χερσόνησο. Όσλο στη Νορβηγία, Oslo, ίσως από το νορβηγικό Os, εκβολή ποταμού. Η πόλη καταστράφηκε εντελώς από πυρκαγιά και την ξανάχτισε ο βασιλιάς Χριστιανός το 1624, οπότε και ονομάστηκε Χριστιανία. Το 1924, στα τριακόσια χρόνια της ανοικοδόμησης, οι κάτοικοι έκριναν πως είχαν ξεπληρώσει το χρέος και ξαναπήραν το παλιό όνομα της πόλης.

Κατεβαίνουμε στη Δανία και στην πρωτεύουσα Κοπεγχάγη, Kobenhavn. Σημαίνει ‘λιμάνι των εμπόρων’ (koben αγοράζω, havn λιμάνι). Εμείς τη λέξη την πήραμε από τα γερμανικά, Kopenhagen. Με το ίδιο όνομα έχουμε κι ένα γλυκό, κι ας μην το έχουν τα λεξικά. Συνεχίζουμε προς τη Στοκχόλμη, Stockholm, μάλλον από το stock = πάσσαλος και το holm = νησί. Νησί πάνω σε πασσάλους ή των πασσάλων και πράγματι ο πυρήνας της πόλης είναι χτισμένος πάνω σε νησιά. Πιο πέρα, το Ελσίνκι, Helsinki. Η πόλη ιδρύθηκε το 1550 από τον Γουστάβο Βάσα, βασιλιά της Σουηδίας, που την ονόμασε Helsingfors, από το όνομα του ντόπιου λαού και το fors που σήμαινε φρούριο. Το Helsinki είναι η φιλανδική εκδοχή της λέξης.

Θα περάσουμε στη Ρωσία, πρώτα στην Πετρούπολη ή Σανκτ Πέτερσμπουργκ, όπως την ονόμασε ο Μέγας Πέτρος που την έχτισε. Στη συνέχεια ονομάστηκε Πέτρογκραντ, από το 1924 Λένινγκραντ προς τιμή του Λένιν και από το 1991 ξαναπήρε το παλιό της όνομα. Πιο πέρα η Μόσχα, Μοσκβά στα ρώσικα, από το όνομα του ποταμού που τη διαρρέει, που εμείς τον λέμε Μόσκοβα. Για την ετυμολογία του ποταμού υπάρχουν πολλές θεωρίες· φαίνεται ότι προέρχεται από μια λέξη που σήμαινε απλώς ‘νερό’.

Περνάμε στα βαλτικά κράτη, και πρώτα στην Εσθονία. Πρωτεύουσα Τάλιν, Tallinn. Προέρχεται από το tan-linn ‘δανέζικο κάστρο’, αφού η πόλη χτίστηκε από τους Δανούς. Μέχρι το 1917 η πόλη ονομαζόταν Reval, Ρεβάλ, αμμώδης όχθη. Πιο δίπλα έχουμε την Λετονία με πρωτεύουσα τη Ρίγα, Riga, όνομα που προέρχεται μάλλον από το λετονικό ridzina «ρυάκι, ρεύμα». Της γειτονικής Λιθουανίας η πρωτεύουσα, το Βίλνιους, Vilnius, πήρε το όνομά της από τον ποταμό Vilnija που τη διαρρέει. Πιο κάτω έχουμε τη Λευκορωσία με πρωτεύουσα το Μινσκ, που πήρε κι αυτή το όνομά της από τον ποταμό που τη διαρρέει. Ο ποταμός αυτός σήμερα λέγεται Σβίσλοχ, αλλά παλιότερα ονομαζόταν Μεν.

Θα πάμε δυτικά στην Πολωνία. Πρωτεύουσα η Βαρσοβία, Warszawa, αλλά η ετυμολογία της άγνωστη ή αβέβαιη. Έχει ειπωθεί πως οφείλει το όνομά της σε κάποιον γαιοκτήμονα που λεγόταν Warsz. Εμείς πήραμε το όνομα από το γαλλικό Varsovie. Πιο δυτικά, στη Γερμανία, το Βερολίνο, Berlin. Και πάλι νεφελώδης ετυμολογία, ίσως από μια σλάβικη ρίζα berl- που σημαίνει κάτι σαν βάλτος. Βέβαια, μερικοί βερολινέζοι προτιμούν να παράγουν το όνομα της πόλης από το Bärlein, αρκουδάκι, επειδή ο θυρεός της πόλης απεικονίζει μια αρκούδα. Φυσικά, πρόκειται για παρετυμολογία. Από το 1949 έως το 1990 πρωτεύουσα της Δυτικής Γερμανίας ήταν η Βόννη, Bonn, εδώ κοντά μας. Ετυμολογείται από το γαλατικό Bona «οχυρό».

Συνεχίζουμε στην Τσεχία, πρωτεύουσα η Πράγα, Praha στα ντόπια. Πιθανώς η προέλευση του ονόματος βρίσκεται στη λέξη pražati, που σημαίνει το καμένο δάσος, που το καίνε για να ανοίξουν τόπο για καλλιέργεια ή οικοδόμηση. Πιο κάτω η Μπρατισλάβα, Bratislava, πρωτεύουσα της Σλοβακίας, πήρε το όνομά της από τον Μπράσλαβ, τον τελευταίο πρίγκιπα της Παννονίας γύρω στο 1000 (από τον ίδιο έχει ονομαστεί και η πόλη του Βρότσλαβ στην Πολωνία). Επί αιώνες ήταν γνωστή με το γερμανικό της όνομα, Πρέσμπουργκ, Pressburg, που το πρώτο συνθετικό προέρχεται από τον ίδιο άνθρωπο.

Στην Ουγγαρία έχουμε τη Βουδαπέστη, Budapest. Η σημερινή πόλη σχηματίστηκε το 1872 από την ένωση της Buda και της Pest, που βρίσκονταν στις δυο αντικρινές όχθες του Δούναβη. Η Βούδα μάλλον ετυμολογείται από σλάβικη λέξη που σημαίνει νερό (από εκεί και τα Βοδενά) ενώ η Πέστη από σλάβικη λέξη που σημαίνει καμίνι, φούρνος. Πιο δίπλα, στην Αυστρία έχουμε τη Βιέννη, γερμανικά Wien. Έτσι λέγεται κι ένας παραπόταμος του Δούναβη, που τελικά ανάγεται στο κέλτικο vedunia = χείμαρρος. Οι ρωμαίοι την έλεγαν Vindobona (κι αυτά είναι κέλτικες λέξεις που σημαίνουν άσπρο οχυρό, το bona το είδαμε άλλωστε και στη Βόννη). Τη Βιέννη αρχικά την είχαμε πει Βιέννα στα νέα ελληνικά· ίσως η καθαρευουσιάνικη γενική (της Βιέννης) να έδωσε τη νέα ονομαστική.

Να μην ξεχάσουμε και την Ελβετία, που έχει πρωτεύουσα τη Βέρνη, Bern. Ετυμολογείται πιθανώς από ινδοευρωπαϊκή ρίζα ber- (ελώδης τόπος), αν και πολλοί προτιμούν να την παράγουν από το παλαιογερμανικό bero «αρκούδα». Πιο κάτω, στην Ιταλία, το Μιλάνο, Milano, είναι από το λατινικό Mediolanum, στα ελληνικά τα Μεδιόλανα, που θα τα θυμάστε από το διάταγμα των Μεδιολάνων, λέξη που ετυμολογείται από το medio και lanu = πεδιάδα στα γαλατικά, επειδή η πόλη χτίστηκε στο μέσο της πεδιάδας του Πάδου. Ύστερα έχουμε την αιώνια πόλη, τη Ρώμη, Roma. Η παράδοση θέλει το όνομά της να προέρχεται από τον ιδρυτή της τον Ρωμύλο, αλλά σχεδόν σίγουρα το όνομα του Ρωμύλου είναι που προέρχεται από τη Ρώμη. Το έτυμο της Roma είναι αβέβαιο, αλλά μπορεί να προέρχεται από κάποια παλιότερη ονομασία του Τίβερη.

Επιστρέφουμε στα Βαλκάνια. Η Λιουμπλιάνα (Ljubljana) έχει επίσης άγνωστη ετυμολογία, αν και οι ντόπιοι αρέσκονται να την παράγουν από το σλαβικο ljub- που θα πει αγαπητός. Στα γερμανικά λεγόταν Λάιμπαχ (Laibach). Στην Κροατία, το Ζάγκρεμπ (Zagreb) προέρχεται από το σλάβικο za (πέρα) και το greb (όχθη) διότι αρχικά ήταν πέρα από την όχθη του ποταμού Σάβου. Το αρχικό Ζα- το βλέπουμε και σε ελληνικά σλαβογενή τοπωνύμια, όπως τη Ζαγορά (πέρα απ’ το βουνό). Στη Βοσνία, το Σαράγεβο οφείλει το όνομά του στο τουρκικό saray, το σεράι που ξέρουμε κι εμείς, με σλάβικη κατάληξη.

Στη Σερβία, το Βελιγράδι, Beograd, είναι η «άσπρη πόλη» (beo λευκός, grad πόλη), ίσως από τα νερά του Δούναβη. Οι Βυζαντινοί έλεγαν «τα Βελέγραδα». Στο Μαυροβούνιο, η Ποντγκορίτσα (Podgorica) βρίσκεται περιτριγυρισμένη από βουνά· το όνομά της σημαίνει «κάτω από τα βουνά» (pod κάτω, gora βουνό). Από το 1946 έως το 1992 ονομαζόταν Τίτογκραντ, πόλη του Τίτο. Τα Σκόπια (Skopje) παίρνουν το όνομά τους από κάποιον ιλλυρικό λαό που ίδρυσε την πόλη τον 2ο αιώνα μ.Χ. Οι ρωμαίοι έλεγαν Skupi, ενώ οι Τούρκοι, που δεν μπορούν να προφέρουν το s- με άλλο σύμφωνο στην αρχή της λέξης, τα είπαν Uskup. Τα Τίρανα (Tiranë) πιθανώς σχετίζονται με τους αρχαίους Τυρρηνούς.

Πεταγόμαστε στη Ρουμανία, που παρά λίγο να την ξεχάσουμε. Το Βουκουρέστι (Bucureşti) μπορεί να ετυμολογείται από κάποιον Bucur, βοσκό, που ήταν ο ιδρυτής της πόλης. Θα κάνουμε μια παράκαμψη, ν’ ανέβουμε ως το Κισινάου της Μολδαβίας (Chisinau), από μια λέξη που θα πει ‘πηγάδι’. Θα πάμε και στο Κίεβο (Kyiv), που η παράδοση το θέλει να οφείλει το όνομά του στον πρίγκιπα Kiy που το ίδρυσε, αλλά στην πραγματικότητα είναι αγνώστου ετύμου. Και μετά γυρίζουμε προς τα κάτω, στη Σόφια. Οι Ρωμαίοι είχαν χτίσει εκεί μια πόλη που την είπαν Serdica, από το όνομα ενός θρακικού φύλου. Όταν ήρθαν οι Βούλγαροι, την ονόμασαν Σρέντετς (Sredets), αλλά οι Τούρκοι τη μετονόμασαν σε Sofiya, από το όνομα του τοπικού ναού της Αγίας Σοφίας, τον οποίο πάντως μετέτρεψαν σε τζαμί.

Για την Κωνσταντινούπολη, την πόλη που αξιώθηκε να ονομάζεται Πόλη, ξέρουμε ότι το Ισταμπούλ, Istanbul είναι μετεξέλιξη του ελληνικού «εις την πόλιν». Η Άγκυρα, Ankara οφείλει την ονομασία της σε φρυγική λέξη που σημαίνει φαράγγι. Η ελληνική ονομασία είναι αρχαία και είναι παρετυμολογία.

Γυρίσαμε στα πάτρια εδάφη. Για τη Θεσσαλονίκη δεν έχουμε καμιά αμφιβολία ετυμολογική, ξέρουμε πως την ονόμασε έτσι το 316 ο Κάσσανδρος, προς τιμή της συζύγου του της Θεσσαλονίκης που ήταν ετεροθαλής αδελφή του Μεγαλέξαντρου. Όμως για την Αθήνα, τα πράγματα δεν είναι τόσο καθαρά. Οι αρχαίοι ήθελαν το όνομα της πόλης να προέρχεται από τη θεά Αθηνά, αλλά (όπως και στη Ρώμη με το Ρωμύλο) το αντίστροφο έχει συμβεί: η θεά πήρε το όνομά της από την πόλη. Το όνομα της Αθήνας είναι προελληνικό, ίσως από μια παλιότερη θεότητα, την Αθήνη. Όπως και σε τόσες άλλες περιπτώσεις που είδαμε στο άρθρο αυτό, τα τοπωνύμια, επειδή είναι παμπάλαιες λέξεις, κρατάνε πεισματικά τα μυστικά τους.

Όμως εδώ τελείωσε το ταξίδι μας αυτό το γλωσσικό στην Ευρώπη. Ήταν λίγο κουραστικό, όπως όλα τα ταξίδια, αλλά ελπίζω να το διασκεδάσατε!

50 Σχόλια to “Ο γύρος της Ευρώπης σε 2100 λέξεις”

  1. Πολύ ωραίο ταξίδι!
    Τον Αύγουστο που ήμουν στο Ζάγκρεμπ, ωστόσο, θυμάμαι ότι διάβαζα πως η ετυμολογία είναι αμφισβητούμενη.

  2. ΧρυΣάνθη Μιχαλοπούλου said

    Συγχαρητήρια για το ταξίδι μολονότι προσωπικά θα προτιμούσα να τερμάτιζε στην Ισλανδία.. Να είστε καλά!

  3. […] 01:34:32 μμ on Ιουνίου 2, 2009 | # | 0 Tags:EU, Language Culte de la semaine : EU Ο γύρος της Ευρώπης σε 2100 λέξεις […]

  4. gbaloglou said

    Ακομη εδω εισαι Δυτη? Πες στους φιλους σου εκει που θα πας πως ξερεις εναν τρελο με Τουρκικο ονομα που εχει για αγαπημενο αριθμο τον 1565 🙂 🙂

  5. Αύριο φεύγω! 🙂 Το 1565…; έχει να κάνει με αυτά τα κρυσταλλικά;

  6. gbaloglou said

    Οπως εγραψε και ο οικοδεσποτης, ο οποιος μεχρι και βιβλιο επι του θεματος συστηνει, 1565 = το ετος που οι Οθωμανοι σταματησαν στην Μαλτα* 🙂

    *το Γκόζο ομως, το μικροτερο νησι, το κατελαβαν (για να αποχωρησουν τελικα) — θυμαμαι απο το ταξιδι μου εκει μια ταφικη επιγραφη για εναν Μαλτεζο που σκοτωσε την οικογενεια του για να μην πεσουν στα χερια των εισβολεων: AVDACIS MILITI FORTUNA IVAT = H ΤΥΧΗ ΒΟΗΘΑΕΙ ΤΟΝ ΓΕΝΝΑΙΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗ

  7. Ηρακλής Δοντάς said

    Ταξίδι! Τί όμορφα! Όμως εμένα μέ προβληματίζει κάτι ενόψει ταξιδιού μου καί θέλω νά σάς ρωτήσω:

    Στή Χώρα τών Βάσκων θεωρείται βρισιά νά πείς σέ κάποιον «φτού νά μή βασκαθείς»;

    Γιά νά μή μέ παρεξηγήσετε, σπεύδω νά προσθέσω ότι έχω τραυματικήν εμπειρία από προηγούμενο ταξίδι. Διαπίστωσα πράγματι έκπληκτος – καθότι ανενημέρωτος! – ότι επικρατεί τρομερότατο χάος, έως καί αλληλοποδοπατήματος (τό οποίον και υπέστην δυστυχώς) στίς κινηματογραφικές αίθουσες τών Ινδιών όταν παίζουν ταινίες μέ Ινδιάνους.

    Λέγεται μάλιστα ότι τίς ημέρες εκείνες αυξάνεται εκεί κατακόρυφα ό αριθμός τών επισκεπτών στούς ειδικούς της ψυχικής υγιεινής, ενώ πολλοί σπεύδουν στά πλησιέστερα άσραμ γιά νά επανεύρουν τήν απωλεσθείσα των γαλήνη.

    Δέν έχουν καί άδικο όμως, όπως τό ξανασκέφτηκα αναρρωνύων στό Κέντρο Υγείας τού Παχλεβιπούτρα (εξαιρετικοί ομοιοπαθητικοί ιατροί). Σκεφθείτε τωόντι νά λέγεστε Άδωνις, ή Δημοσθένης, ή Θανούλης, νά παρακολουθείτε χαλαρά περιπετειώδη ξένη ταινία μέ καλούς καί κακούς (πάντοτε!), καί την στιγμή όπου ό πρωταγωνιστής φωνάζει αίφνης «fuckin’ Greeks!» νά ξεπροβάλλουν απειλητικοί από τούς λόφους, ώς Greeks, αφρικανοί πυγμαίοι ή λάπωνες αλιείς!

    Δέν θα σπεύδατε κι εσείς κατά τήν μονή Δαφνίου;

  8. Μαρία said

    Μα, κύριέ μου, νομίζω οτι σας έχει απαντήσει ο Δύτης.

  9. Μολονότι μπαίνω σε ξένα οικόπεδα, ας μου επιτραπεί να παρατηρήσω, αναφορικά με την ετυμολογία του ονόματος της Αθήνας, πως πολλά αρχαία τοπωνύμια έχουν κατάληξεις σε -ηναι (Αθήναι, Μυκήναι,)και -ηνη (Πριήνη,Μυτιλήνη)και βεβαίως -τος Υμητός,Λυκαβητός), -σσος (Κνωσσός, Παρανασσός, Βρηλισσός), που οι ειδικοί τις θεωρούν προελληνικές.

  10. Ἐξαιρειτκὸ ἄρθρο! Πάντως ἡ σημαία τοῦ καντονίου τῆς Βέρνης ἔχει ὄντως τὴν ἀρκούδα.

  11. γιὰ τὴν Κνωσσὸ ὑπάρχει ἡ ὑπόνοια ὅτι σχετίζεται μὲ τὸ χαμιτικὸ «Χαναάν».

  12. Γεώργιος Ιακ. Γεωργάνας said

    «Της γειτονικής Λιθουανίας η πρωτεύουσα, το Βίλνιους, Vilnius, πήρε το όνομά της από τον ποταμό Vilnija που τη διαρρέει.»
    Μεταβατικό το διαρρέω και μάλιστα με το νόημα «διασχίζω» ;

    Ζάνκτ Πετερμπούργκ, χωρίς σίγμα ! Πρώην Πέτρογκραντ, πρώην Λένινγκραντ και πάντοτε παρα τω λαώ Πήτερ !

  13. Μαρία said

    ΛΚΝ διαρρέω 1. (λογ.)α. για ποτάμι που περνά απο κάπου: Ο Πηνειός διαρρέει τη θεσσαλική πεδιάδα.

    Έτσι το μαθαίναμε οι παλιότερες στη σχολική γεωγραφία.

    Μη το μπερδεύετε με το «τα διέρρευσαν τα έγγραφα»

  14. ἄλλο νὰ πῇς «διέρρευσα τὴν πληροφορία» ποὺ εἶναι λάθος κι ἄλλο π.χ. «ὁ ποταμὸς Ἄαρ διαρρέει τὴν Βέρνη». ἄνοιξα καὶ πάλι τὸ Λινδελλσκόττιον (Μαρία μὴ βαρᾷς) καὶ βεβαιώνει ὅτι στὸν Ἰσοκράτη τὸ ῥῆμα συντάσσεται μὲ αἰτιατική. ἐπειδὴ λόγῳ κάποιας βλάβης στὸν σκληρὸ ἔχασα τὸ TLG καὶ δὲν ἔχω ὅλον τὸν Ἰσοκράτη in folio ἂν θέλῃ κάποιος ἂς τὸ ψάξῃ.

  15. Μὲ πρόλαβες! 🙂

  16. Yannis H said

    Εξαιρετικό ταξίδι – και διδακτικό.

    Μια σημείωση: η ετεροθαλής αδελφή του Μ. Αλεξάνδρου (κι έμμεσα η πόλη) ονομάστηκε Θεσσαλονίκη μετά την επί των Θεσσαλών Νίκη από τον Φίλιππο Β’.

    …μια διευκρίνιση: το Helsinki δεν έχει πλέον τη λέξη ‘κάστρο’ όπως το σουηδικό ‘Helsing-fors’ παρά μόνο τ’ όνομα των ντόπιων λαών. Όπως το δεύτερο συνθετικό στην Εσθονική tan-linn σημαίνει κάστρο, στα συγγενή φινλανδικά η αντίστοιχη λέξη είναι linna. Το κάστρο μπροστά από το Helsinki λέγεται Suomenlinna (ο ντόπιος λαός πλέον έγινε ολόκληρο το κράτος, ‘Suomi’, λέξη επίσης άγνωστης ετυμολογίας. Κάποιοι λένε πως εμπεριέχει τη λέξη suo, βάλτος, αλλά δεν είναι σίγουρο).

    …και τρίτο κι άσχετο αλλά ενδιαφέρον: η Βίβλος στα φινλανδικά λέγεται raamattu. Διάβασα πως προέρχεται από τα ρωσικά (δεν θυμάμαι τη λέξη), αλλά αποτελεί παράφραση της ελληνικής λέξης ‘γράμματα’ (Γραφές).

  17. Yannis H said

    …και μια ερώτηση-ΥΓ: Άκουσα, αν και φίλος πιο πάνω το διαψεύδει, ότι το όνομα μιας πόλης στον πληθυντικό (Αθήναι, Παρισίοι, κτλ.) δηλώνει πως εκεί υπήρχαν πολλοί μικροί οικισμοί που ενώθηκαν – αληθεύει;

  18. Yannis H said

    Α, για την προέλευση του ονόματος Roma, της πόλης του έρωτα, διαβάζουμε τ’ όνομα ανάποδα :))

  19. Γλωσσολάγνος said

    Δυστυχώς δεν θυμάμαι πού το είχα διαβάσει, αλλά το είχα βρει ενδιαφέρον: το Βουκουρέστι, σαν λέξη, μπορεί να έχει ιλλυρική ή θρακική προέλευση – τόσο ως προς το θέμα (bukur-) όσο και ως προς την κατάληξη (-est[i]). Η κατάληξη αυτή ίσως ήταν χαρακτηριστική για τοπωνύμια σε μια απ’ αυτές τις γλώσσες. Και πιθανόν τα ονόματα των πόλεων Πλοέστι (στη Ρουμανία) και Τεργέστη (στο Β.Α. άκρο της Ιταλίας) να περιέχουν αυτήν ακριβώς την αρχαία κατάληξη.

    Όσο για το θέμα της λέξης, θα μπορούσε άραγε να σχετίζεται με την αλβανική λέξη μπούκουρ (bukur) που σημαίνει «ωραίος, όμορφος», ή/και τη ρουμανική μπουκουρίε (bucurie) που σημαίνει «χαρά»; Δεν γνωρίζω αν οι λέξεις έχουν κοινή προέλευση, από κάποια προϊνδοευρωπαϊκή βαλκανική γλώσσα. Απλώς κάνω μία υπόθεση.

    Και μια μικρή διόρθωση για τη γερμανική ονομασία της Λιουμπλιάνας: είναι Laibach κι όχι Leibach.

    Μυστήρια είναι μία παλιά ελληνική ονομασία που έχω βρει για το Ζάγκρεμπ: Άγρανον! Το βρίσκω και σε παλιά γερμανικά κείμενα ως Agram. Γνωρίζει κανείς κατιτίς διαφωτιστικόν περί αυτού;

    Τέλος, ευχαριστώ κι εγώ τον Νικοκύρη για το ετυμολογικό ταξίδι. Τα λατρεύω κάτι τέτοια! 🙂

  20. Ηρακλής Δοντάς said

    Μαρία 13 (οποία αριθμολογική σύμπτωσις! παναθηναϊκός ήμουν παιδί!), πράγματι ό Δύτης μού απάντησε αλλά, αλίμονο, μόνον ώς προς τά τών Ινδιών. Έχω όμως μπροστά μου ταξίδι στήν Ισπανία…

  21. Αθήνα απ’ την αρχαία θεότητα Αθήνη;

    Θυμάμαι καλά; Αθήνη δεν λεγόταν κι εκείνη η σύγχρονή μας με τη κοτσίδα, που πήρε εκδίκηση για τους χιλιάδες πολίτες, των οποίων η αισθητική και νοημοσύνη προσβαλόταν κατάφωρα επί χρόνια από την… Εβίτα του καθ’ ημάς Περόν;

    Σημείο πράμα!

    Να συμπεράνω ότι οι αρχαίες θεότητες είναι πάντα κοντά μας, έστω και αν έχουν άλλη μορφή και δρουν διαφορετικά;

    ____________
    Να μη ξεχάσω να το πω στον κ. Γεωργιάδη, ο οποίος ως ιστορικός ερευνητής δείχνει ζωηρό ενδιαφέρον γι αυτά τα θέματα.

  22. sapere aude said

    #18
    Και η Barcelona:
    bar + cel + ona (μπαρ + ουρανός + κύμα)

    #19
    İyi yolculuklar, İrakli efendi! (που θά ‘λεγε κι ο Δύτης)

  23. sarant said

    Ευχαριστώ την ομήγυρη για τα καλά λόγια!

    Χρυσάνθη (2) καλώς ήλθατε -γιατί τερματισμό στην Ισλανδία; Δεν άρχισαν ακόμα οι μεγάλες ζέστες!

    κ. Γεωργανά (12) Δίκιο έχετε για το Πετερμπούργκ χωρίς σίγμα στα ρώσικα. Νομίζω πως δεν έχετε δίκιο για το Ζ στο Ζανκτ, παρά μόνο στα γερμανικά. Για το Πίτερ, συμφωνούμε. Για το διαρρέω, είπαν άλλοι.

    Γιάννη Χ (16) Πράγματι η Βίβλος (τα ιερά γράμματα) λέγεται έτσι στα φιλανδικά και πράγματι η ετυμολογία είναι αυτή που λέτε. Για τον πληθυντικό στα ονόματα πόλεων κι εγώ το έχω ακούσει, αλλά δεν ξέρω αν ισχύει. Αφήνω που στην περίπτωση των Παρισίων ειναι όνομα φυλής, όχι;

  24. Yannis H said

    21:
    Επί της συζυγικής κλίνης: Θες άλλο Νίκη; 🙂

  25. sarant said

    Αναμοχλευτή (21), ΓιάννηΧ (24) 🙂

    Γλωσσολάγνε (19) Για κάποιο λόγο σε είχε πιάσει η σπαμοπαγίδα. Ευχαριστώ γισ τη διόρθωση στο Λάιμπαχ. Τα άλλα, δεν χωρούσαν στο άρθρο 🙂

  26. Μαρία said

    Γλωσσολάγνε, δε ξέρω αν το Βουκουρέστι έχει σχέση με το αλβανικό μπούκουρα (βλ. και το κατωιταλικό άσμα moj e bukura More = αχ ωραίε μου Μωριά) αλλά στο σπίτι μου Μπουκουρέστ σήμαινε μπουρδέλο και νόμιζα οτι είναι της οικογενειακής μας γλώσσας, μέχρις ότου διάβασα σχετικό αφήγημα του Ιωάννου και είδα οτι ήταν διαδεδομένο. Το αφήγημα εδώ:
    http://www.sarantakos.com/kibwtos/mazi/iwannou_boukouresti.html

  27. sapere aude said

    Στο #22 αντί για #19 διαβάστε #20. Καταλάβατε; 😉
    (Η σπαμοπαγίδα άλλαξε τη σειρά των σχολίων)

  28. sapere aude said

    Μαρία said:
    > Μπουκουρέστ σήμαινε μπουρδέλο

    Άλλωστε από εκεί ήταν και ο ανήσυχος πρίγκιπας / κληρονομικός οσποδάρος Μόνυ Βιμπέσκου 😉

  29. Βίκυ Π said

    Ευγε νοικοκύρη

  30. Ηρακλής Δοντάς said

    Ή Θεσσαλονίκη βγαίνει αλήθεια από τό Σέ Λάθος Νίκη;

  31. SophiaΟικ said

    Το ενδιαφέρον είναι ότι άμα συ βγει το όνομα δεν ξε-βγαίνει με τίποτα. Οι περισσότερες πόλεις έχουν όνομα που αλλάζει με κάθε αλλαγή κατοίκων αλλά τελικά παραπέμπει στο προηγούμενο.

    Βρίσκω ενδιαφέροντα τα τοπωνύμια των αποικιών (ειδικά της Αυστραλίας), που είναι τελειώς αυθαίρετη μεταφορά τοπωνυμίου τηα παλιάς χώρας. Έχεις π.χ μια πόλη δίπλα σε ανθρακωρυχειο που λέγεται Μαύρο Χώμα; Πας και φτιάχνεις αποικία στην άλλη άκρη του κόσμου σε περιοχή με ασπρα- ξέξασπρα ασβεστολιθικά πετρώματα και ασπρη άμμο και τη βγάζεις Μαύρα Χωματα.

  32. μπορεῖ κάποιος νὰ ἐτυμολογῆσῃ τὸ ὄνομα «Ξί» παρλίας τῆς Κεφαλλονιᾶς; Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἡ Δράμα ἐτυμολογεῖται ἀπὸ τὸ Ὕδραμα; καὶ τί θὰ πῇ Ντρομπολιτσᾶ; Εἶναι τὸ Τρίπολις αὐθαίρετος ἐξελληνισμός; ὁ Ἔβρος ἔχει ἐτυμολογικὴ συγγένεια μὲ τὴν Ἰβηρία; ἡ Ἰβηρία Ἱσπανία μὲ τὴν Ἰβηρία Γεωργία; Αὐτὰ πρὸς τὸ παρόν.

  33. Nicolas said

    Για τη Δράμα, πάντοτε αυτό μας λέγαν, αυτό πιστεύουμε (τουλάχιστον όσο υπάρχουν ακόμη τα νερά στην Αγία Βαρβάρα — όταν στερέψουν βλέπουμε).
    http://www.panoramio.com/photo/18952229
    http://hellas.teipir.gr/prefectures/greek/Dramas/Drama.htm
    Κι ο Τσελεμπής μιλάει γι΄ αυτά τα νερά στο περίφημο βιβλίο του.

  34. Μαρία said

    Δυο βήματα πιο πέρα είναι η Μασσαλία, πανάρχαια αποικία των Φωκαέων…

    Κι αυτό βέβαια δεν το ξεχνούν οι φίλαθλοι που αποκαλούν τον Ολυμπιακό Μασαλίας «Φωκαείς» (Les Phoceens), πολύ συνηθισμένο σε ραδιοφωνικές αναμεταδόσεις και πιο πρακτικό.

    Σοφία, ότι έγινε και με τα δικά μας προσφυγικά χωριά και συνοικίες με το νέα, νέος+ το τοπωνύμιο.(Νέα Σμύρνη κλπ)

  35. Μαρία said

    Εσύ, δηλαδή, είσαι ο Νικόλας απ’ τη Δράμα κι όχι ο Γάλλος Νικολά, που έχει καιρό να φανεί.

  36. SophiaΟικ said

    Μαρία, το Νέο Χ θα το δεχόμουνα, ειδικά άμα δεν είναι εμφανέστατο τοπικό το Χ, Νέα Σμύρνη διαφέρει από το Νέα Νότια Ουαλλία που πάντα μου φαινόταν κωμικό, γιατί αν ήταν Νέα Ουαλλία, όπως λέμε Νέα Υόρκη, θα ελεγα ΟΚ, αλλά αυτοί το πήγαν ένα βήμα πιο περα- σα να λέμε Νέα Δυτική Πελλοπόνησος (η νέα ανατολική είναι ακόαμ στο φούρνο). Από την άλλη το να φτιάξεις χωριό στην κορφη των Αλπεων και να το ονομάσεις Πλατύγιαλο, ε, πας γυρεύοντας…

    Η ανάγκη για το οικειο είναι μεγάλη παντως, γιατί βλεπω π.χ ότι γειτονιές του Λονδίνου να έχουν μεταφερθεί αυτούσιες στο Σύδνει και γειτονιές του Εδιμβούργου στο Βανκούβερ.

  37. ἐπίσης σὲ Ἀθήνα καὶ Θεσσαλονίκη ὑπάρχει Νέα Ἑλβετία. Μπορῶ νὰ σᾶς διαβεβαιώσω ὅτι ἡ παλιὰ εἶναι ἀκόμη καλύτερη. Ἀλλὰ πόθεν προέκυψε ἡ ὀνομασ;΄ια Νέα Ἑλβετία;

  38. SophiaΟικ said

    Από το τι Λωζάννη, τι Κοζάνη.

    Βενετία παντως υπάρχει σε πολλα μέρη που έχουν νερό.

  39. @14 Κορνήλιος: Ισοκράτης, Βούσιρις 14. διὰ τὴν τοῦ ποταμοῦ δύναμιν νῆσον οἰκοῦσιν· κύκλῳ γὰρ αὐτὴν περιέχων καὶ πᾶσαν διαρρέων πολλὴν αὐτοῖς εὐπορίαν ἀμφοτέρων τούτων πεποίηκεν.

    Α, και http://www.tlg.uci.edu/subscriptions/

  40. Nicolas said

    @35. Μαρία.
    Δηλαδή δεν μπορώ να είμαι και τα δύο; «ή ή» υποχρεωτικά και όχι «και και»; (μοιάζει σαν τραυλισμός της ιστορίας, που λέμε). Πάντως, από τη Νέα Αμισό δεν είμαι! ούτε από τη Νέα Πέραμο!
    Από το Λούγδουνο και (@38. SophiaΟικ) προσεχώς… Γενεύη (μπορεί και Λοζάννη, ποιος ξέρει…).
    [Δεν φαίνομαι, αλλά είμαι υπαρκτός ανύπαρκτος (όπως με αποκάλεσε ο ομότιμος, τρομάρα του), διαβάζω αλλά δεν προλαβαίνω να σχολιάσω — πρέπει να δουλεύουμε κάπου-κάπου, για…]

  41. Nicolas said

    Α, ξέχασα:
    On m’appelle aussi le chevalier blanc :

  42. P.Konidaris said

    Οικοδεσπότη θα μου επιτρέψεις να πω για την Πράγα πως οι περισσότεροι Τσέχοι υποστηρίζουν την εκδοχή ενός παμπάλαιου μύθου -τον οποίο μπορώ να σου διηγηθώ αν θες- και ο οποίος συνάγει το όνομα της πόλης από τη λέξη Prah (κατώφλι). Όσο για τη Μάλτα, κάποια σχέση υποψιάζομαι θα έχει το όνομα με την αρχαία ονομασία της :Μελίττη.

  43. Νίκο, θερμά συγχαρητήρια για το νέο σου πόνημα. Ανοιχτή, πρωτότυπη κα επίκαιρη σκέψη, όπως πάντα. Θ΄ ανεβάσω το σχετικό σύνδεσμο στα AVLatest της Athens Voice.

    Φιλιά, Δημήτρης
    Υ.Γ. Και να πιούμε ένα κρασί όταν βρεθείς ξανά με το καλό στην Αθήνα

  44. sarant said

    Νικολά, άψογο το ‘για’.
    Παναγιώτη, πες μας τον μύθο για την πρώτη σου πρωτεύουσα.
    Δημήτρη Φύσσα, ευχαριστώ για τα καλά λόγια. Για το κρασί, να πούμε στον κοινό μας φίλο να το κανονίσει 🙂

  45. Νὶκ σὲ εὐχαριστῶ περισσότερα ἀπὸ ὅλα γιὰ τὸν σύνδεσμο!

    Λωζάννη πῆγα πρόσφτα, γιὰ τὴν Κοζάνη δὲν ξέρω, μόνο Γρεβενὰ ἔχω πάει!

  46. ηλε-φούφουτος said

    Μπράβο Οικοδεσπότα! Το είχα αφήσει να το διαβάσω με τον καφέ μου και την ησυχία μου!

    Το ότι για την Ιταλία δίνεις δύο πρωτεύουσες να το θεωρήσω αβροφροσύνη προς τους αποσχιστές του Μπόσι; 😉

  47. gbaloglou said

    #4, 5, 6:

    Πολιορκια Μαλτας στην ΝΕΤ *τωρα* — οσοι (α)πιστοι προσελθετε…

  48. Ηλεφούφουτος said

    του Αχελή;

  49. Ηλεφούφουτος said

    φτου!
    του Αχέλη
    σε τηλεοπτική απαγγελία ;

  50. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    Τι ωραίο άρθρο! (είπαμε, δεν έχω στρωθεί να διαβάσω όλο το μπλόγκ…)
    Πάντοτε στο μυαλό μου είχα ότι η Λευκωσία, με βάσει την «κανονική» προφορά ‘Λευκωσιά’, έχει να κάνει με το ασπρουδερό χρώμα του χώματος εκεί. Κάνας κύπριος να μας πει τί έχει, ασπρόχωμα για κοκκινόχωμα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: