Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Νέοι ήχοι στο παμπάλαιο νερό

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2009


Παμπάλαιο νερό λέγεται η ιστολογική ανθολογία (ή το ανθολογικό ιστολόγιο) που έχουν ξεκινήσει, εδώ και ένα μήνα περίπου, οι ποιητές Σοφία Κολοτούρου και Κώστας Κουτσουρέλης. Ποιητικό ιστολόγιο λοιπόν και ανθολογία που τώρα φτιάχνεται, αφού κάθε μέρα προσθέτουν ένα ποίημα, αλλά με μια ιδιομορφία, ή μάλλον με δύο.

pampalaio-nero-1cΗ ιδιομορφία είναι ότι στο Παμπάλαιο νερό ανθολογούνται μόνο ‘παραδοσιακά’ ποιήματα, γραμμένα δηλαδή με τον ισόμετρο στίχο, κοινώς με μέτρο και ρίμα. Όπως λένε οι ίδιοι οι ανθολόγοι: Ως ποιήματα γραμμένα σε παραδοσιακές μορφές εκλαμβάνουμε όσα στηρίζονται σε έναν ή περισσότερους τρόπους της προνεωτερικής μορφοπλασίας: μέτρο, ρίμα, αριθμό συλλαβών, κανονική στροφική οργάνωση. Επίσης, με μια ευρύτερη έννοια, όσα δανείζονται τέτοια στοιχεία και τα αναμειγνύουν εκλεκτικά με τους τρόπους της ελευθερόστιχης ποίησης, συγκλίνοντας έτσι σε μεικτές ή υβριδικές μορφές.

Η δεύτερη ιδιομορφία είναι ότι ανθολογούνται μόνο ποιήματα των τελευταίων τριάντα ετών. Έτσι, όχι Παλαμάς, Καρυωτάκης ή Λαπαθιώτης, αλλά καινούργια ποιήματα, μάλιστα πολλά εντελώς νέα, φετινά ή έστω του τωρινού αιώνα.

Γράφονται στις μέρες μας ποιήματα σε παραδοσιακές μορφές; θα ρωτήσει κανείς. Είναι αλήθεια ότι από το 1950 έως το 1980 περίπου οι παραδοσιακές μορφές υποχώρησαν πολύ, τόσο που να τις ταυτίζουν πολλοί με τα στιχάκια του λαϊκού ημεροδείχτη ή με τις αδέξιες προσπάθειες ερωτευμένων νεαρών. Όταν όμως το εκκρεμές έφτασε στην άκρη, παρουσιάστηκε ορμητικά (στα τέλη της δεκαετίας του 1980-αρχές 1990) μια νέα γενιά ποιητών του ισόμετρου στίχου. Η ανθολογία «Παμπάλαιο νερό» θα μας βοηθήσει να συνειδητοποιήσουμε ότι καλή ισόμετρη ποίηση εξακολουθεί να γράφεται και ότι μάλλον ποτέ δεν σταμάτησε να γράφεται. Μάλιστα, οι ανθολόγοι υποστηρίζουν ότι ανάκαμψη των παραδοσιακών ποιητικών μορφών παρατηρείται διεθνώς.

Οι φίλοι που είχαν τη θαυμάσια ιδέα της ανθολογίας καινοτομούν σε δύο τομείς. Πρώτον, ανθολογούν ισότιμα ποιητικές μεταφράσεις και δεύτερον ανθολογούν επίσης στίχους τραγουδιών, παρωδίες, σάτιρες και άλλα ποιητικά είδη που οι περισσότερες άλλες ανθολογίες τα έχουν θέσει εκτός νυμφώνος. Για το τι είναι στίχος και τι είναι ποίηση, βέβαια, θα μπορούσαμε να συζητάμε ώρες πολλές.

Αν κάτι λείπει από το ιστολόγιο Παμπάλαιο νερό, είναι μια σελίδα όπου θα μπορούσε να γίνεται συζήτηση για το εγχείρημα αυτό καθαυτό και όχι για τα επιμέρους ποιήματα. Στη σχετική σελίδα (Αbout) δεν υπάρχει δυνατότητα προσθήκης σχολίων. Βέβαια, αν δει κανείς το χμ… πάθος με το οποίο διαφωνούν οι ποιητές, ίσως να είναι συνετό το μέτρο αυτό.

Δεν γίνεται να κλείσω χωρίς ένα ποίημα της ανθολογίας. Παραθέτω μια από τις τελευταίες προσθήκες, το Φονικό του Δημ. Αρμάου. Αν προσέξετε, ο δεύτερος και ο τέταρτος στίχος κάθε στροφής επαναλαμβάνονται ως πρώτος και τρίτος στην επόμενη στροφή. Αυτή η φόρμα λέγεται «παντούμ».  Πασίγνωστο είναι το σεφερικό (Τ’ αστέρια τραβούν ένα δρόμο δικό τους…) ενώ ένα «Παντουμάκι» έχει γράψει ο Ηλίας Λάγιος. Άλλο παντούμ εγώ δεν έχω υπόψη μου. Εννοώ ελληνικό, διότι το είδος είναι απωανατολίτικο.

Φονικό – Δημήτρης Αρμάος

Ως είμαστε με βαρετό σκυμμένο άδειο κεφάλι
μες στην καρδιά μας άναβε πράσινη περιστέρα.
Μας είδε απ’ το κατάστρωμα κάποιος με κανοκυάλι,
μα το λεπίδι πρόφταξε· κανείς δεν το καρτέρα.

Μες στην καρδιά μας άναβε πράσινη περιστέρα:
Οι περουζέδες περισσοί και τα ρουμπίνια κρίνοι,
μα το λεπίδι πρόφταξε· κανείς δεν το καρτέρα.
Ίσκιος περνούσε χάροντα που χνάρι δεν αφήνει.

Οι περουζέδες περισσοί και τα ρουμπίνια κρίνοι. . .
Με τί κοντύλι σβήστηκεν η θέση μας στο χάρτη;
Ίσκιος περνούσε χάροντα που χνάρι δεν αφήνει.
Ξέραμε. . . Και ρωτιούμασταν πώς θά ’ρτει, πότε θά ’ρτει…

Με τί κοντύλι σβήστηκεν η θέση μας στο χάρτη. . .
Κοπήκαμε απ’ τη ρίζα μας σα θλιβερά τραγούδια. . .
Ξέραμε. . . Και ρωτιούμασταν πώς θά ’ρτει, πότε θά ’ρτει
η μέρα που οι παλιοί καρποί θα πεταχτούν σα φλούδια.

Κοπήκαμε απ’ τη ρίζα μας σα θλιβερά τραγούδια
που οι νοσταλγοί ψελίζουνε παράφωνα ενώ θάλλει
η μέρα που οι παλιοί καρποί θα πεταχτούν σα φλούδια
ως είμαστε με βαρετό σκυμμένο άδειο κεφάλι.

Ποιήματα ΙΙ, 1985

Advertisements

7 Σχόλια to “Νέοι ήχοι στο παμπάλαιο νερό”

  1. gbaloglou said

    Αριστουργηματικο το «Φονικο»!

    [Απο … μαθηματικης πλευρας τωρα, παρατηρω οτι δεν υπαρχει ‘κυκλικοτητα’: υπαρχουν δυο στιχοι που εμφανιζονται μονο μια φορα (το «Μας είδε απ’ το κατάστρωμα κάποιος με κανοκυάλι» της πρωτης στροφης και το «που οι νοσταλγοί ψελίζουνε παράφωνα ενώ θάλλει» της τελευταιας στροφης) — υποπτευομαι πως αυτο γινεται για να ταυτιζονται ο πρωτος και ο τελευταιος στιχος του ποιηματος…]

  2. gbaloglou said

    Ως είμαστε με βαρετό σκυμμένο άδειο κεφάλι
    μες στην καρδιά μας άναβε πράσινη περιστέρα.
    Μας είδε απ’ το κατάστρωμα κάποιος με κανοκυάλι,
    μα το λεπίδι πρόφταξε· κανείς δεν το καρτέρα.

    Οι περουζέδες περισσοί και τα ρουμπίνια κρίνοι,
    Με τί κοντύλι σβήστηκεν η θέση μας στο χάρτη;
    Ίσκιος περνούσε χάροντα που χνάρι δεν αφήνει.
    Ξέραμε. . . Και ρωτιούμασταν πώς θά ’ρτει, πότε θά ’ρτει…

    Κοπήκαμε απ’ τη ρίζα μας σα θλιβερά τραγούδια. . .
    που οι νοσταλγοί ψελίζουνε παράφωνα ενώ θάλλει
    η μέρα που οι παλιοί καρποί θα πεταχτούν σα φλούδια.
    ως είμαστε με βαρετό σκυμμένο άδειο κεφάλι.

  3. Θυμάμαι καλά ότι εκείνο το ρεύμα στα τέλη του ’80, πρωτοεμφανίστηκε με ένα βιβλιαράκι των Κοροπούλη, Καψάλη και Λάγιου;
    Ωραίος και ο ισόμετρος στίχος, δε λέω. Προσωπικά (όπως ίσως θυμούνται οι αναγνώστες μου;!) μ’αρέσει και ο ανισόμετρος, παράξενος στίχος του φίλου μου του Σταμάτη του Πολενάκη.
    Ωραίο διάλειμμα, οικοδεσπότα, μας είχε λίγο φάει η πολεμική τελευταία!

  4. ὡς ἐραστὴς τοῦ μέτρου καὶ τῆς ὁμοιοκαταληξίας δηλώνω ὅτι χαίρομαι! ὁ Κουτσουρέλλης ἔχει ἀσχοληθεῖ μὲ τὴν ἀναβίωσι τῆς παραδοσιακῆς στιχουργικῆς καὶ μὲ ἐκτεταμένα ἄρθρα του. ἔχει γράψει καὶ πανέμορφες τερτσίνες.

  5. sarant said

    Μιλώντας για τα παντούμ, βρήκα στο poiein.gr ένα ακόμα, της Σοφίας Κολοτούρου. Με αναφορές και στο σεφερικό Παντούμ και σε κάποια συζήτηση που είχε γίνει στο φόρουμ poiein.gr.

    ΠΑΝΤΟΥΜΑΚΙ

    Ε κ ε ί ν ο ι κρατούν έναν κόσμο δικό τους.
    Εγώ –φυλαχτείτε- κρατάω πιστόλι.
    Αρχίζουν οι στίχοι, με το μυστικό τους.
    Διαβάζουν, μετράνε, τα νούμερα όλοι.

    Εγώ –φυλαχτείτε- κρατάω πιστόλι.
    στη νύχτα, και ψάχνω ευθεία το στόχο.
    Διαβάζουν, μετράνε, τα νούμερα όλοι.
    – πέντε κι εφτά, συμπληρώσαμε; -Το ‘χω…

    Στη νύχτα, και ψάχνω ευθεία το στόχο:
    Χαϊκού ή σονέτο ή και παντουμάκι
    – πέντε κι εφτά, συμπληρώσαμε; -Το ‘χω…
    και γίνετ’ ο στίχος, απλό ένα στιχάκι.

    Χαϊκού ή σονέτο ή και παντουμάκι-
    μετρήστε, στενέψτε και βρείτε πατρόν
    και γίνετ’ ο στίχος, απλό ένα στιχάκι.
    Τη δόξα ζηλώστε λοιπών ποιητών.

    Μετρήστε, στενέψτε και βρείτε πατρόν
    και γράψτε, να σκάσουν από το κακό τους.
    Τη δόξα ζηλώστε λοιπών ποιητών-
    ε κ ε ί ν ο ι κρατούν έναν κόσμο δικό τους.

    21/10/2008

  6. ένα πέριφημο ἰσπανικό σονέττο (ἡ ἀποθέωσι τῆς αὐτοαναφορικότητας) ἀπ[ο τὸν ἱστότοπο τοῦ κ. Κουτσουρέλλη.

    ΣΟΝΕΤΟ ΤΗΣ ΣΤΙΓΜΗΣ

       Ένα σονέτο μού ζητούν να φτιάξω
       (έργο πιο ζόρικο δεν μου ‘χει λάχει),
       και στίχους δεκατέσσερις, λέει, να ‘χει:
       νά κιόλας τρεις, χωρίς πολύ να ψάξω.

       Μια ρίμα δεν χρειάστηκε ν’ αλλάξω
       και φτάνω στα μισά του δρόμου εν τάχει·
       σχεδόν θα ‘χω κερδίσει πια τη μάχη,
       τις πρώτες δυο στροφές αν ξεπετάξω.

       Στο πρώτο από τα τρίστιχα ζυγώνω
       και είναι φανερό πως προοδεύω
       αφού μ’ αυτόν το στίχο το τελειώνω.

       Στο δεύτερο πια μπαίνω και πιστεύω
       πώς στίχους δεκατρείς ολοκληρώνω.
       Μέτρα κι αυτόν εδώ – και ξεμπερδεύω.

  7. Πρόκειται βέβαια για το Soneto de repente του Λόπε ντε Βέγα (1562-1635).

    Παραθέτω την απόδοση του Ηλία Ματθαίου.

    Σονέτο της στιγμής

    Ένα σονέτο μού ζητά ο Βιολάντης
    κι όπως πάντα στη ζωή μου έχω στριμούρα,
    δεκατέσσερις στίχοι αστείο δεν είναι,
    μα τρεις τέλειωσα κιόλας μάνι-μάνι.

    Εγώ φοβόμουν μη δε βρω τις ρίμες,
    μα να ΄μαι πάλι στα μισά νέας τετράδας
    κι αφού στην πρώτη τριάδα πλησιάζω,
    με τις τετράδες έχω πια νετάρει.

    Στην πρώτη τριάδα μπαίνω και νομίζω
    πως έχω μπει με το δεξί ποδάρι,
    μια που μ΄ αυτόν το στίχο την τελειώνω.

    Στη δεύτερ΄ είμαι τώρα κι όπως βλέπω
    οι δεκατρείς οι στίχοι παν καλιά τους·
    ακόμα αυτός κι έτοιμο το σονέτο.

    Πολύ πιο σπαρταριστή η απόδοση του Ματθαίου, και πολύ πιο κοντά στο παιγνιώδες ύφος του πρωτότυπου.

    Τεμπελάκος ο «Φοίνικας της Ισπανίας». Έγραψε μόνο 1.800 θεατρικά και 3.000 σονέτα. Μια πηγή αναφέρει τους ασύλληπτους αριθμούς 133.000 σελίδες και 21.000.000 αράδες.

    Και ζούσε και τη ζωή του, για να το θέσουμε κόσμια 😀

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: