Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μεγαλειώδεις γλώσσες και μεγαλειώδη κείμενα

Posted by sarant στο 14 Ιουνίου, 2009


Υπερασπιζόμενος τη δημοτική γλώσσα στη Βουλή, ο Λορέντζος Μαβίλης είχε πει το 1911 πως δεν υπάρχει χυδαία γλώσσα αλλά μόνο χυδαίοι άνθρωποι, ρήση που έμεινε στην ιστορία.

Υπερασπιζόμενος την κοινή λογική, ο καθηγητής Ευθ. Φοίβος Παναγιωτίδης παρουσιάζει σήμερα στην Καθημερινή μια νηφάλια τοποθέτηση για τον μύθο των 5.000.000 λέξεων, που καταλήγει: δεν υπάρχουν μεγαλειώδεις γλώσσες, υπάρχουν όμως μεγαλειώδη κείμενα, κείμενα δουλεμένα από ευφυείς, ευρηματικούς -ή απλώς φιλόπονους- στοχαστές και εργάτες του λόγου.


Παραθέτω ολόκληρο το κείμενο του Παναγιωτίδη παρακάτω. Να σημειωθεί ότι ο κ. Π. ανήκει στους «ιδιοτελείς τιτλούχους» που υπόγραψαν την επιστολή προς ακαδημαϊκούς. Τον ευχαριστώ επίσης για την τιμητική αναφορά που μου κάνει.

Eξ αφορμης

5.000.000

Του Ευθ. Φοιβου Παναγιωτιδη*

Aκούγεται κάθε τόσο, ακόμα και από σοβαρούς ανθρώπους, ότι η ελληνική γλώσσα είναι η πλουσιότερη του κόσμου, διότι διαθέτει λεξιλόγιο τουλάχιστον 5.000.000 λέξεων. Αυτή την τερατολογία την έχει καταρρίψει μεθοδικά κι εμπεριστατωμένα ο Νίκος Σαραντάκος και στο βιβλίο του «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» και στον ιστότοπό του (www.sarantakos.com), οπότε δεν κρίνω σκόπιμο να παραθέσω όσα γράφει εκεί. Εδώ απλώς θα σκιαγραφήσω πόσο εξωπραγματικός είναι ο ισχυρισμός, ιδίως στο στόμα ανθρώπων με μόρφωση.

Πρώτα πρώτα, όταν λέμε «λέξη», εννοούμε το λήμμα, όχι το δείγμα (token). Ετσι, όσα δείγματα της λέξης «και» κι αν περιέχει αυτό το κείμενο, για σκοπούς λεξιλογίου εμείς θα μετρήσουμε ένα μόνο δείγμα: μία λέξη. Επίσης, όταν το λήμμα κλίνεται, πάλι θα μετρήσουμε μία λέξη: λ.χ. δεν θα μετρήσουμε τους τέσσερις τύπους του λήμματος «γάτα» (γάτα, γάτας, γάτες, γατών) ως τέσσερις λέξεις. Με άλλα λόγια, όταν μετράμε το μέγεθος λεξιλογίων, μετράμε λήμματα, όχι τύπους. Αλλιώς, γλώσσες όπως η τουρκική, με την ευελιξία κι ευχέρειά της να κατασκευάζει τύπους, θα είχε δεκάδες εκατομμύρια λέξεις.

Μένουμε λοιπόν στα λήμματα και προχωρούμε στο ότι ένας αναλφάβητος ενήλικος, είτε προέρχεται από κοινωνία τροφοσυλλεκτών είτε από μεταβιομηχανική κοινωνία, ξέρει περί τις 40.000 λέξεις. Οπωσδήποτε, το λεξιλόγιο του τροφοσυλλέκτη περιέχει διαφορετικού είδους λέξεις από αυτό του μεταβιομηχανικού ανθρώπου: λ.χ. εκεί όπου ο τροφοσυλλέκτης έχει ονόματα για κοινωνικές δραστηριότητες της ομάδας που ανήκει, ο μεταβιομηχανικός αναλφάβητος θα έχει τις λέξεις «Βουλή», «εφάπαξ», «αστυνομία», «απεργία» κ.ο.κ. Σε κάθε περίπτωση, η σούμα βγαίνει εκεί κάπου στα 40.000 λήμματα.

Αναπόφευκτα, ο αλφαβητισμός και η εκπαίδευση αυξάνουν το ενδιάθετο λεξιλόγιο μέχρι και τρεις φορές, αφού προσφέρουν πρόσβαση στον γραπτό λόγο και, άρα, σε πλήθος λέξεων. Αν το σκεφτεί κανείς, 120.000 λήμματα είναι πολλά: άλλωστε, ολόκληρο το έργο του Σαίξπηρ περιέχει περί τα 35.000 λήμματα. Ακόμα πιο κοντά μας, η ελληνική γλώσσα από τον Ομηρο έως την Αλωση, μία περίοδο περίπου 24 αιώνων, αριθμεί περίπου 160.000 λήμματα στον Thesaurus Linguae Graecae. Τέλος πάντων, αντιλαμβάνεται κανείς ότι η απόσταση από το 160.000 μέχρι τα όποια εκατομμύρια είναι αγεφύρωτη.

Ας αφήσουμε όμως κατά μέρος τη λογιστική περί λέξεων (λεξιλογιστική;), προχωρώντας σε ένα θέμα ουσίας: Αραγε είναι πλουσιότερη η αγγλική επειδή προσφέρει μονολεκτική έκφραση του frustration; Είναι η ελληνική πλουσιότερη επειδή προσφέρει μονολεκτική έκφραση του φιλότιμου; Οχι. Τελικά όταν μιλάμε για τον πλούτο μιας γλώσσας, μιλάμε για τον πλούτο των κειμένων που είναι γραμμένα σε αυτήν. Στο κάτω κάτω, το γλωσσικό σύστημα δεν είναι παρά γραμματικοί κανόνες και λέξεις. Ετσι, το μεγαλείο της αρχαίας ελληνικής δεν βρίσκεται ούτε στο μέγεθος του λεξιλογίου της, ούτε σε επιμέρους λέξεις όπως «αλετρίβανος» και «τοιγαρούν», ούτε καν σε λέξεις όπως «μένος», «εντελέχεια» ή «λόγος». Μεγαλείο, δύναμη και βάθος βρίσκονται σε κάποια κείμενα (και στα νοήματα, στις εντυπώσεις, στους κόσμους τους) που γράφτηκαν στα ελληνικά.

Παρότι δεν υπάρχουν μεγαλειώδεις γλώσσες, υπάρχουν όμως μεγαλειώδη κείμενα, κείμενα δουλεμένα από ευφυείς, ευρηματικούς -ή απλώς φιλόπονους- στοχαστές και εργάτες του λόγου. Αυτοί δουλεύουν μέσα στους περιορισμούς που επιβάλλουν η γραμματική και το (εκτενές ή μη) λεξιλόγιο της γλώσσας τους.

* Ο κ. Ευθ. Φοίβος Παναγιωτίδης είναι επ. καθηγητής γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου.

24 Σχόλια προς “Μεγαλειώδεις γλώσσες και μεγαλειώδη κείμενα”

  1. thepos said

    Φανφαρισμούς και ανέξοδες κριτικές μπορεί να κάνει ο καθένας,όταν μάλιστα συντείνουν προς την επικρατούσα πολιτικώς ορθή άποψη. Δεν μας είπαν όμως όλοι αυτοί πόσες είναι οι λέξεις αφού το ξέρουν;
    Ερώτημα:όταν στο αμέσως επόμενο άρθρο καταχωρείτε το WEB 2.0 ως λέξη είναι δυνατόν να αναπαράγεται τέτοια μασάλια; Ελπίζω αυτήν την λέξη να την μέτρησε ο κύριος Καθηγητής

  2. Νομίζω ότι με τόση δουλειά του νικοκύρη και με τις πρόσφατες αναρτήσεις του νικ^2, οποιοσδήποτε με κοινό νου, που δεν πρόλαβε να καεί, είναι σε θέση να δημοσιεύσει. Αν πρόκειται για πρόσωπα με έξωθεν ακαδημαϊκό κύρος, ακόμη καλύτερα.

  3. Κατερίνα said

    Στην ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ δεν το δέχτηκαν; Γιατί εκεί έπρεπε να δημοσιευτεί πρώτα πρώτα.

  4. Προς Κατερίνα (σχ. 3): ΕΘΕΛΟΤΥΦΛΙΑ θα θέλατε να πείτε…

  5. SophiaΟικ said

    thepos αναπαράγεται τέτοια μασάλια
    Τι ειναι η μασάλια που αναπαράγεται;
    (δηλαδή τι σημαίνει η λέξη μασάλια;)

  6. εἶχε ἀναφερθεῖ σὲ παλιότερο νῆμα, μασάλι = ἡ ἱστορία. εῖχα ὑποστηρίξει καὶ συνεχίζω νὰ ὑποστηρίζω τὴν σημιτικὴ καταγωγὴ τῆς λέξεως μὲ τὴν ἔννοια τῆς παροιμίας. Μασαλώθ ἐπιγράφεται τὸ βιβλίο τῶν Παροιμιῶν.

  7. Α, και τα 160,000 λήμματα του TLG που αναφέρονται εδώ δεν έρχονται σε αντίφαση με τα 205,000 που ανέφερα εγώ, γιατί άμα κόψεις κύρια ονόματα και μικροπαραλλαγές, περίπου τόσα θα βγούνε εν τέλει. Σε μια-δυο βδομάδες θα βγουν όλα στη φόρα…

    Και Θέπο @1 *sigh* το Web 2.0 δεν το καταγράψαμε εμείς, το Global Language Monitor το κατέγραψε, και αναφέραμε λεπτομερώς πως δέχονται απ’ αυτό κατακραυγή. Αλλά γι’ αυτό δεν καταπολεμείται η Λέρνα. Γιατί ό,τι θέλουμε ακούμε…

  8. Μαρία said

    Σοφία, για τα μασάλια δες στα σχόλια:
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/05/04/parlamento/

    Είπαμε να σου μάθουμε και κανένα βορειοελλαδίτικο 🙂

  9. Η Μαρία Ξυλούρη στην εφημερίδα Α ρ ι σ τ ε ρ ά! (αριθμός φύλλου 268, 5.6.2009, σελίδα 19) έχει δημοσιεύσει ένα πολύ καλό άρθρο («Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις») με αφορμή τον πρόσφατο διάλογο στην Ε λ ε υ θ ε ρ ο τ υ π ί α για την ελληνική γλώσσα:

    «Τις τελευταίες βδομάδες, οι παρατηρητικοί αναγνώστες της Ε λ ε υ θ ε ρ ο τ υ π ί α ς […] θα έχουν ίσως αντιληφθεί έναν ιδιότυπο πόλεμο επιστολών με αντικείμενο την ελληνική γλώσσα […]».

  10. Ρεβέκκα Μπενβενίστε said

    «Μισλέ» (Mishle) λέγεται το βιβλίο των Παροιμιών.

  11. sarant said

    Κατερίνα (3) Δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή επειδή ο κ. Παναγιωτίδης αρθρογραφεί εκεί.

    Γηγενή (9) Στο σάιτ της Αριστεράς! δεν έχουν ακόμα ανεβάσει αυτό το φύλλο. Αν δεν το ανεβάσουν αύριο-μεθαύριο, κι αν το έχεις, κι αν το σκανάρεις, κι αν μου το στείλεις, θα σου χρωστάμε χάρη.

  12. Ευχαρίστως:

    «Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις» (1)

    «Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις» (2)

    «Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις» (3)

  13. Υποθέτω ότι θα ανεβάσουν το φύλλο 268, όταν κυκλοφορήσει το 269. Το 268 κυκλοφόρησε στις 5.6.2009 και η εφημερίδα είναι δεκαπενθήμερη. Δεν ξέρω αν επιτρέπεται νομικά η αναδημοσίευση -τώρα το σκέφτηκα. Αν υπάρχει τέτοιο θέμα, ίσως πρέπει να διαγραφεί το προηγούμενο σχόλιό μου και να κάνω την παραπομπή προς το άρθρο πάλι σε λίγες μέρες.

  14. sarant said

    Σ’ ευχαριστώ για την παραπομπή αλλά το λινκ είναι, λέει, προσωρινά ανενεργό.
    Δεν νομίζω να υπάρχει πρόβλημα με την αναδημοσίευση, πάντως.

  15. Μαρία said

    Νίκο, αν πατήσεις τη διεύθυνση του περιγλώσσιου ανοίγει.

  16. Η εφημερίδα Α ρ ι σ τ ε ρ ά ! έχει ανεβάσει πλέον το άρθρο. Παραπέμπω και πάλι σε αυτό, γιατί οι σελίδες geocities θα γίνουν ανενεργές, όπως έχει ανακοινωθεί.

    «Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις» (1)

    «Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις» (2)

  17. μοῦ φάνηκε καλὸ νὰ τὰ ἀνεβάσω πρὸς σχολιασμό. εἶναι συνολικῶς 12 ἀλλὰ ὅποιος θέλει τὰ βρίσκει τὸ y/t.

  18. sarant said

    Κορνήλιε, θα συμφωνήσω ότι πολύ πιθανό να έχει ψωμί η συζήτηση Αποστολίδη-Μπαμπινιώτη, αν και δεν με προδιέθεσε θετικά η εισαγωγή, διότι ο Μπ. κατά την προσφιλή του συνήθεια λέει αυτό που περιμένει ο συνομιλητής του ν’ ακούσει. Με τον Αποστολίδη ξεκινάει λέγοντας για την κακή κατάσταση της γλώσσας, σε άλλους -την ίδια εποχή!- έλεγε ότι η κατάσταση είναι πολύ καλή.

  19. ναί, ὁ Μπαμπινιώτης γενικῶς ἐπαμφοτερίζει. βασικὰ ἡ συζήτησι ὁδηγεῖ σὲ ἕνα εἶδος σύγχρονου Κοραϊσμοῦ, δὲν θὰ ἱκανοποιήσῃ οὔτε ἐσᾶς οὔτε ἐμένα, ἀλλὰ πέρα ἀπὸ τὶς τετριμμένες κοινοτοπἰες ἀναδεικνύονται κάποτε μερικοὶ ἐνδιαφέροντες προβληματισμοί.

  20. αὐτὸ πολὺ καλό.

  21. Leeloo said

    Λίγο καθυστερημένα.Το μασάλι έχει καθαρά σημιτική καταγωγή. Οι Παροιμίες σήμερα Mishle είναι πληθυντικός του Mashal מָשָׁל (Μασάλ) και σημαίνει ακριβώς σύγκριση, παραβολή (παραβάλλω). Η λέξη, όπως άλλωστε συμβαίνει και με πολλές άλλες εβραϊκές λέξεις, έχει διάφορες έννοιες. Η έννοια της ιστορίας (εξιστόρησης) έρχεται απο την συνωνυμία των λέξεων παραβολή και παροιμία που επικράτησε. Καλό παράδειγμα είναι ο Ευαγγελιστής Ιωάννης που αποκαλεί τις παραβολές, παροιμίες. Στα Ν. Ελληνικά πέρασε με τον ίδιο τρόπο προφανώς που πέρασε και στα Τούρκικα. Άλλωστε δεν νομίζω να είναι τυχαία η πιο έντονη παρουσία της λέξης στην Β. Ελλάδα.

  22. sarant said

    Ποτέ δεν είναι αργά. Δείτε πάντως και τα σχόλια εδώ, που λέμε κι άλλα για τα μασάλια:
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/05/04/parlamento/

  23. Nestanaios said

    Η Ελληνική γλώσσα δεν λειτουργεί κατ’αυτόν τον τρόπο. Πιστεύω ότι εδώ έχουμε μετάφραση από ξένη γλώσσα. Οι Έλληνες δεν σκέπτονται έτσι. Η λέξη «λέξη» στην ελληνική έχει μία ευρύτερη έννοια και δεν περιορίζεται σε αυτά που εκστομίζει κάθε άνθρωπος.
    Η επίτευξη του λόγου στην ελληνική γίνεται κατά τον εξής τρόπο.
    Εν αρχῂ έχομεν τα στοιχεία, μόρια και πνεύματα. Έπειτα έχομεν τες συλλαβές. Έπειτα έχομεν το όνομα και τα λοιπά μέρη του λόγου. Και έπειτα, ἄν έχωμεν νιονιό, θα μπορούσαμε να έχουμε τον πολυπόθητο λόγο.
    Έτσι λειτουργεί η Ελληνική. Δεν έχει μέσα σε ένα κουτί «λέξεις» για να πάρουμε να τες φυτέψουμε και από τις ρίζες αυτές να φυτρώσει κάποιος λόγος όπως γίνεται στις ξένες γλώσσες.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: