Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Πρωτοκλασάτοι, όρθιοι και καθιστοί

Posted by sarant στο 17 Ιουνίου, 2009


Γράφει ο Στάθης (Σταυρόπουλος) στη σημερινή (17.6) Ελευθεροτυπία:

Θριάμβευσαν πάλι οι Πασόκιοι! Ηταν πολλοί απ’ αυτούς (οι «πρωτοκλασσάτοι» κατά το ιδιόλεκτό τους, ήγουν οι αρχοντοπασόκοι και η λοιπή δημογεροντία) μαζεμένοι στη Βουλή για να συνεδριάσουν -πλην όμως αργούσε ο Γεώργιος ο Β’ Παπανδρέου ο Γ’ (είχε και τα γενέθλιά του -χρόνια πολλά!), εδέχετο συνεπώς τηλεφωνήματα, ώσπου κατέπλευσε ο κυρ Βενιζέλος, αντελήφθη τους δημοσιογράφους κι αύθις ανέβασε την παράσταση της δυσφορίας: «είναι απαράδεκτα πράγματα αυτά, δεν μπορώ εγώ να περιμένω όρθιος σαν μαλάκας…» -οπότε ηκούσθη βροντώδης η φωνάρα του κυρ Πάγκαλου: «προτιμάς καθιστός μαλάκας;»

Πάνω στη φάση βγαίνει κι ο Γιωργάκης απ’ το γραφείο του, οπότε σπεύδει ο «όρθιος μαλάκας» να τον συγχαρεί για τα γενέθλιά του «χρόνια πολλά, πρόεδρε» και τα συναφή, αλλάζοντας τροπάρι εν ριπή οφθαλμού. Ωραίοι! Αξεπέραστοι! Αυτοί είναι που θέλουν να μας κυβερνήσουν αύριο! ένας «όρθιος μαλάκας» κι ένας «καθιστός μαλάκας»! Με επικεφαλής τον Γιωργάκη, καθώς οι «κάλτσες» φαίνεται να προμαντεύουν.

Στην ουσία του σχολίου  δεν θα μπω –εδώ λεξιλογούμε. Το «οι Πασόκιοι» είναι πατέντα προσωπική του Στάθη, απ’ αυτές που έχει ο καθένας επαγγελματίας γραφιάς (τη λέξη δεν τη χρησιμοποιώ υποτιμητικά!), δεν θα κολλήσουμε εκεί. Πιο πολύ μ’ ενδιαφέρει το «πρωτοκλασάτος», όσο κι αν μου είναι σαν λέξη αντιπαθής, επειδή ο Στάθης (που κι αυτός φαίνεται να την αντιπαθεί) τη θεωρεί λέξη που ανήκει στην ιδιόλεκτο του ΠΑΣΟΚ κι επειδή τη γράφει με δύο σίγμα.

Τα δύο σίγμα (πρωτοκλασ*σ*άτος) είναι παραξενιά που έχει κάποιο στήριγμα στην ετυμολογία της λέξης, όμως πρόκειται για στήριγμα σαθρό. Πράγματι, το πρωτοκλασάτος προέρχεται από το «πρώτος» + «κλάση», το οποίο «κλάση» δεν είναι το αρχαίο (κλάσις των άρτων) αλλά είναι δάνειο από το λατινικό classis, του ρήματος calo (που είναι αδερφάκι του δικού μας καλώ). Από το classis και το classicus, που το δανειστήκαμε, κλασικός, κι αν στο κλασικός τα δύο σίγμα ήταν πολύ συνηθισμένα παλιότερα αυτό δεν είναι δικαιολογία για το πρωτοκλασάτος, τη στιγμή που κανείς δεν γράφει με δύο σίγμα την κλάση.

Μου κίνησε την περιέργεια η άποψη ότι το πρωτοκλασάτος είναι λέξη «της ιδιολέκτου του ΠΑΣΟΚ». Αν μ’ αυτό ο Στάθης εννοεί ότι τη λέξη τη χρησιμοποιούν κυρίως μέλη του ΠΑΣΟΚ μεταξύ τους (ή χρησιμοποιείται για μέλη του ΠΑΣΟΚ) έχει κάποιο δίκιο, όμως μπορούμε στα σώματα κειμένων να βρούμε εκατοντάδες αναφορές όπου η λέξη χρησιμοποιείται για το άλλο μεγάλο κόμμα, τη Νέα Δημοκρατία. Είναι αλήθεια ότι πρόκειται για λέξη που χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον για κομματικούς και κυβερνητικούς μηχανισμούς (πρωτοκλασάτοι υπουργοί, πρωτοκλασάτα στελέχη) και επειδή επί μεγάλο διάστημα οι μηχανισμοί αυτοί ανήκαν στο ΠΑΣΟΚ ευνόητο είναι να συμπεραίνει κανείς ότι η λέξη είναι «του ΠΑΣΟΚ».

Ωστόσο, δεν γεννήθηκε η λέξη «πρωτοκλασάτος» επί εποχής ΠΑΣΟΚ. Όσο κι αν είναι αλήθεια ότι στις εφημερίδες έγινε συχνή μετά το 1990, η λέξη είναι παλιότερη. Σποραδικές εμφανίσεις της στα σώματα των εφημερίδων βρίσκει κανείς από το 1970, όμως τη βρήκα και σε χρονογράφημα του Π. Παλαιολόγου στο Βήμα, το 1955. Μιλώντας για μια κοπέλα που ανεβαίνει στο λεωφορείο στο Ψυχικό, ο Παλαιολόγος γράφει: «Καλός κόσμος κλάσεως Β. Δευτεροκλασάτος λεγόταν κάποτε. Με δικά του μέσα κινήσεως ο πρωτοκλασάτος, δεν θα ’παιρνε συγκοινωνίες που προορίζονται για τις μάζες». Το απόσπασμα μάς υποβάλλει την ιδέα, μήπως στο δίπολο «πρωτοκλασάτος – δευτεροκλασάτος» η αρχική λέξη είναι όχι το «πρωτοκλασάτος», όπως θα περίμενε κανείς και όπως λέει και ένα μεγάλο λεξικό μας, αλλά το «δευτεροκλασάτος». Δεν είμαι βέβαιος, αλλά η αλήθεια είναι ότι τη λέξη «δευτεροκλασάτος» τη βρίσκω ακόμα παλιότερα, σε άλλο χρονογράφημα, του ίδιου Π. Παλαιολόγου, στο [Ελεύθερον] Βήμα του 1940. Μιλώντας για όσους περνάνε αμνημόνευτοι στα κοσμικά ρεπορτάζ, ο χρονογράφος σημειώνει: «άδοξα φράκα, ξεθωριασμένα σμόκιν, δευτεροκλασάτα υποκείμενα, έξωμα μηδενικά».

Σκέφτομαι λοιπόν μήπως αρχικά γεννήθηκε η λέξη «δευτεροκλασάτος» (σαν μετάφραση του basse classe, ίσως, παράλληλα με το λαϊκό μπασκλασαρία), λέξη που αρχικά κινήθηκε στους κοσμικούς κύκλους και στο κοσμικό ρεπορτάζ και στη συνέχεια να πλάστηκε ο πρωτοκλασάτος, που βρήκε σιγά-σιγά ευρύτερη χρήση σε άλλους χώρους και για άλλες ιεραρχήσεις, στον πολιτικό και κομματικό στίβο ας πούμε ή στις γραφειοκρατίες –και, τώρα τελευταία, στο ποδόσφαιρο, όπου συχνά διαβάζω για πρωτοκλασάτα ονόματα ή πρωτοκλασάτους παίκτες. Δεν παίρνω όρκο ότι έτσι έγιναν τα πράγματα, και μπορεί να πέφτω έξω, αυτή είναι όμως η αίσθησή μου.

Κατά τα άλλα, τη λέξη προσωπικά δεν τη χρησιμοποιώ, μου είναι αντιπαθής όπως είπα. Κατάφερα δηλαδή να γράψω ένα κατεβατό για την ιστορία μιας λέξης που αντιπαθώ! Αλλά και τις αρρώστιες δεν τις συμπαθούμε κι όμως τις μελετάμε.

Advertisements

8 Σχόλια to “Πρωτοκλασάτοι, όρθιοι και καθιστοί”

  1. ppan said

    Κι εγώ τονε πρόσεξα σήμερα τον Στάθη διότι κάτω κάτω πρόσεξα να σημαίνουν σειρήνες πολέμου (χαρακωμάτων; ):)
    Για το πρωτοκλασάτος να πω ότι μου φαίνεται ξυλινο σε αντίθεση με την ωραιότατη «μπασκλασαρία», την πολύ φαρμακερή «δεύτερη» πχ «πολύ δεύτερη η νύφη σου» η οποία μάλλον βγήκε από την δευτεροκλασάτη. Αλλά ας παρακαλούμε τον Θεό να προτιμηθεί ο πρωτοκλασάτος από κάτι δύσοσμα classy που διαβάζω εδώ κι εκεί κι από το πάρα πολύ αστείο «Εγώ θέλω η γυναίκα να έχει κλάση» που ξεστόμισε ένας κύριος στην τηλεόραση μιλώντας για τα γούστα του στις γυναίκες. Και, όχι, Κορνήλιε, δεν θέλει υπογεγραμμένη, άλλο ήθελε να πει.

  2. Ευγένιος Ραμίρεζ said

    αν στο κλασικός τα δύο σίγμα ήταν πολύ συνηθισμένα παλιότερα αυτό δεν είναι δικαιολογία για το πρωτοκλασάτος, τη στιγμή που κανείς δεν γράφει με δύο σίγμα την κλάση

    Αλλ’ όμως τ’ ότι «κανείς δεν γράφει [τώρα] με δυο σίγμα την [δανεική] κλάση», τι σημαίνει; Πως οτιδήποτε γράφεται τώρα, είναι αιώνια σωστό; Πολύ συντηρητική άποψη. Συντηρητική ίσως όχι του παρελθόντος αλλά συντηρητική του παρόντος [συντηρεί το παρόν]. Μόνο που αύριο, το σημερινό παρόν θα ‘ναι παρελθόν. Άρα η κλασσσική [το γράφω με 3 σίγμα για να μην κολλάμε] συντήρηση του παρελθόντος και η συντήρηση του παρόντος συμπίπτουν.

    Τι ώρα είναι στη Σιγκαπούρη παρακαλώ; Γιατί σταμάτησε το ρολόγι μου.

  3. ἐννοεῖται ὅτι μὲ 2 σσ πρέπει νὰ γράφεται. δὲν τὸ συζητῶ!

  4. π2 said

    Για το πρωτοκλασάτος όντως δεν χωρεί συζήτηση, καθώς πρόκειται για νεολογισμό της ΝΕ. Για το κλασικός τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα, φοβάμαι. Το γράφω κι εγώ με ένα σίγμα, τοις κείνων ρήμασι πειθόμενος, αλλά τα λατινικά classis, classicus έχουν περάσει στην ελληνική από την αυτοκρατορική περίοδο. Έχουμε έτσι πάνω από δέκα επιγραφικά παραδείγματα με, π.χ., τριηράρχους της τάδε κλάσσης (και κλάσσεως, δίσταζαν στην κλίση), όπου κλάσση ή κλάσσις είναι η ναυτική μοίρα, κι έχουμε και το ανθρωπωνύμιο Κλασσικός (επιρροή από τη γλώσσα των μονομάχων).

    Θέλω να πω, πού τραβάμε τη γραμμή για το τι είναι ξένη λέξη και τι όχι; Και ο Ιλισσός ξένη λέξη είναι, αφού είναι προελληνική. Ένα σίγμα;

    Όλα αυτά όμως είναι χάριν παιδιάς μάλλον παρά ουσιαστικά ζητήματα. Κάθε κανονιστική παραδοχή εμπεριέχει κάποιον βαθμό αυθαιρεσίας, κι αυτό δεν με χαλάει.

  5. nickel said

    Νομίζω, συνονόματε, ήρθε η ώρα να γράψεις ένα σημείωμα για τον Ιλισό και τα Ιλίσια, τον Κηφισό και την Κηφισιά. Ενδεχομένως, και για τη λεωφόρο Κηφισιάς.

  6. Μαρία said

    Πιδύε, επειδή με το «ανθρωπωνύμιο» μπορεί κάποιοι να μπερδευτούν, διευκρινίζω οτι πρόκειται για την πρωσωνυμία (cognomen) των Ρωμαίων. Ο άνθρωπος ήταν κλας 🙂

    Στη θέση του δευτεροκλασάτος πιο πολύ ακούω το «δευτεράντζα». Δε ξέρω αν ο Παλαιολόγος είχε στο μυαλό του το μπασκλάς ή τη δεύτερη θέση, το δευτεροκλασάτος όμως δεν αντικατέστησε μέχρι πρόσφατα το μπασκλάς. Απ’ τους γαλλομαθείς ακουγόταν επίσης ειρωνικά και το οτ κλας.

  7. π2 said

    Τι κλας βρε Μαρία, μονομάχος ήταν ο άνθρωπος, τρε μπας κλας θα έλεγα. 🙂

  8. Μαρία said

    κλας ως μονομάχος

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: