Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Από τον τόρνο στο τουρνουά

Posted by sarant στο 5 Ιουλίου, 2009


Νεότερο σχόλιο, Σεπτέμβρης 2010: Καθώς αρχίζει η δεύτερη βδομάδα της νέας σχολικής χρονιάς, τα περισσότερα πρωτάκια θα έχουν ήδη φτάσει στη σελ. 12 του (απαράδεκτου) βιβλίου των Αρχαίων της Α’ Γυμνασίου, οπότε, σκέφτομαι, είναι επίκαιρο να ανεβάσω ξανά το άρθρο μου για το τουρνουά και την ελληνική ρίζα του, που αρχικά το είχα στον ιστότοπό μου κι έπειτα το ανέβασα εδώ πέρσι τον Ιούλη, κατακαλόκαιρο, και πέρασε σχετικώς απαρατήρητο.

Tρίτο και τελευταίο άρθρο που ανεβάζω (ξαναζεσταμένο) για να υπάρχει υλικό στο ιστολόγιο ενώ θα λείπω. Αυτό το άρθρο κανονικά είχα σκοπό να το ανεβάσω τον Σεπτέμβρη, για λόγους που φαίνονται αν το διαβάσετε. Ωστόσο, και τώρα έχει κάποιαν επικαιρότητα, αφού εκλεκτοί θαμώνες του ιστολογίου, τώρα που μιλάμε αγωνίζονται σε σκακιστικό τουρνουά (με την  ευρεία έννοια, αφού πρόκειται για πανελλήνιο πρωτάθλημα). Νίκη στην ομάδα μας!

Τον Σεπτέμβριο του 2007, και μάλιστα από τα μέσα του μήνα και μετά, παρατήρησα ασυνήθιστη κίνηση στις επισκέψεις του ιστοτόπου μου. Ένα γλωσσικό άρθρο, που το είχα γράψει σε ανύποπτο χρόνο, παρουσίασε ξαφνικά δεκαπλασιασμό των επισκεπτών του. Όπως διαπίστωσα, όλοι σχεδόν οι επισκέπτες έρχονταν μέσω google, και είχαν κάνει αναζήτηση ψάχνοντας για την «ετυμολογία της λέξης τουρνουά» ή «ελληνική ρίζα του τουρνουά» ή κάτι τέτοιο. Και πράγματι, εκείνο το άρθρο μιλούσε, ανάμεσα στ’ άλλα, για την ετυμολογία της λέξης ‘τουρνουά’.

Στην αρχή σκέφτηκα πως σε κάποιο τηλεοπτικό ή ραδιοφωνικό κουίζ θα είχε μπει αυτή η ερώτηση, αλλά μετά είδα πως το ενδιαφέρον παρέμενε· πράγματι, επί δυο-τρεις εβδομάδες μέρες είχα είκοσι επισκέπτες κάθε μέρα που έψαχναν για τη ρίζα του τουρνουά. Τελικά, καθώς ξεφύλλιζα το βιβλίο αρχαίων ελληνικών της 1ης Γυμνασίου, βρήκα τη λύση στο μυστήριο: στο πρώτο κεφάλαιο, υπάρχει μια άσκηση για τα αντιδάνεια όπου ζητείται από τους μαθητές να βρουν, με τη βοήθεια λεξικού, την ελληνική ρίζα διάφορων λέξεων, μεταξύ των οποίων και το ‘τουρνουά’. Βέβαια, για να το βρουν αυτό οι μαθητές πρέπει να έχουν ή το λεξικό του Τριανταφυλλίδη ή το μεγάλο του Μπαμπινιώτη, γιατί το μικρό (Σχολικό) του Μπαμπινιώτη δεν έχει την ετυμολογία.

Τον Σεπτέμβριο του 2008 ξανάρχισαν οι αναζητήσεις, οπότε σκέφτηκα να γράψω ειδικό άρθρο για την ιστορία αυτής της λέξης προσθέτοντας μερικά ακόμα στοιχεία, για όποιον θέλει κάτι παραπάνω.

Λοιπόν, η λέξη ‘τουρνουά’ θεωρείται αντιδάνειο, επειδή είναι μεν δάνειο από το γαλλικό tournoi, αλλά έχει σαν απώτερη αρχή μια ελληνική λέξη, τον τόρνο. Η ελληνική γλώσσα, καθώς έχει μακρόχρονη ιστορία, έχει πάρα πολλά αντιδάνεια. Επιφυλάσσομαι μάλιστα, αν όλα πάνε καλά, να παρουσιάσω και ειδικό βιβλίο αφιερωμένο στο σαγηνευτικό φαινόμενο των αντιδανείων. Αλλά ας γυρίσουμε στο τουρνουά, ή μάλλον στον τόρνο.

Στα αρχαία ελληνικά η λέξη ‘τόρνος’ σήμαινε αφενός ένα εργαλείο που είναι αντίστοιχο με το σημερινό ομώνυμο, αλλά και ένα όργανο σαν τον διαβήτη για χάραξη κύκλων (ἐργαλεῖον τεκτονικόν, ᾧ τὰ στρογγύλα σχήματα περιγράφεται, λέει ο Ησύχιος). Η λέξη περνάει στα λατινικά ως tornus και ανοίγει ολόκληρη φλέβα λεξιλογική. Εκεί λοιπόν φτιάχτηκε το ρήμα tornare, το οποίο, κατ’ αναλογία με το ελληνικό ‘τορνεύω’, σήμαινε «κατεργάζομαι κάτι στον τόρνο». Επειδή όμως όταν δουλεύουμε κάτι στον τόρνο το περιστρέφουμε, πολύ γρήγορα το tornare πήρε τη σημασία «στρέφω, περιστρέφω, γυρίζω» και απέσπασε μεγάλο μέρος του σημασιολογικού πεδίου των αυτοχθόνων λατινικών ρημάτων vertere και torquere.

Από τα λατινικά παράγεται το παλαιογαλλικό ρήμα torner, και από εκεί το ουσιαστικό torn, tor. Περί τον τον 13ο αιώνα ένα παράγωγο ρήμα, το tournoyer, που σήμαινε «περιστρέφομαι, περιπλανώμαι, κάνω κύκλους», σημασίες τις οποίες διατηρεί και σήμερα, αλλά πήρε και την ειδικότερη σημασία «δίνω μάχη σε περιφραγμένο πεδίο». Από εκεί και το ρηματικό ουσιαστικό tournoi, περί το 1150, που σήμαινε τις μάχες που έδιναν σε συμφωνημένο χώρο αντίπαλες συμμορίες ήδη από τον 10ο αιώνα.

Αρχικά χυνόταν άφθονο αίμα σε αυτές τις συγκρούσεις, αλλά με τον καιρό μπήκαν κανόνες, θεσπίστηκε συγκεκριμένο τελετουργικό και έγιναν αποκλειστικότητα των ιπποτών, που χρησιμοποιούσαν ακίνδυνα όπλα για τις μονομαχίες αυτές. Έτσι, με το τέλος του Μεσαίωνα το τουρνουά είχε πάρει τον χαρακτήρα του σπορ, οι δε κονταρομαχίες διέπονταν από αυστηρούς κανόνες, περίπου σαν το μπαλέτο. Η επέκταση στο χώρο του αθλητισμού ήταν το φυσικό επακόλουθο.

Για να συνοψίσω, η ετυμολογική διαδρομή της λέξης είναι:

τόρνος > λατ. tornus > λατ. tornare > γαλλ. torner, tourner > γαλλ. tournoyer > γαλλ. tournoi > τουρνουά.

Πρέπει εδώ να πούμε ότι το ρήμα tourner πέρασε και στα μεσαιωνικά αγγλικά, και ότι αυτή η οικογένεια λέξεων έχει κάμποσους όρους που διεθνοποιήθηκαν και επέστρεψαν σαν αντιδάνεια, είτε από τα γαλλικά είτε από τα αγγλικά, όπως τουρισμός, τουρνέ, τουρνικέ κτλ. Αλλά εμάς μας ενδιαφέρει το τουρνουά.

Η λέξη τουρνουά πρέπει να μπήκε στα νέα ελληνικά από τα γαλλικά στις αρχές του εικοστού αιώνα. Πάντως, στο σώμα εφημερίδων της Εθνικής Βιβλιοθήκης (το οποίο, να επισημανθεί, δεν έχει αλάνθαστο σύστημα αναζήτησης) η παλιότερη εμφάνιση της λέξης που βρήκα χρονολογείται από το 1927 (για ένα τουρνουά τένις στο Ζάγκρεμπ).

Ωστόσο, η λέξη είχε εισαχθεί και στα παλιότερα ελληνικά, της εποχής του Βυζαντίου και της Φραγκοκρατίας. Διότι οι βυζαντινοί δεν είχαν ούτε κονταρομαχίες, που τις είπαν τζουστρίες (από το ιταλ. giostra ή το γαλλ. joûte) ούτε τουρνουά, που μόλις τα έμαθαν από τους Φράγκους τα είπαν τερνεμέντα. Στους γάμους του Ανδρόνικου Παλαιολόγου με την Άννα της Σαβοΐας το 1326, όπως αφηγείται ο Ιωάννης Καντακουζηνός στην ιστορία του, ήρθαν πολλοί φράγκοι ευγενείς που δίδαξαν στους ρωμιούς τα τερνεμέντα:

ἐκ μέντοι Σαβωΐας οὐκ ὀλίγοι τῶν εὐπατριδῶν εἰς τὴν Ρωμαίων ἀφικνούμενοι͵ ἐφ΄ ὅσον ἐβούλοντο συνῆσαν τῷ βασιλεῖ͵ πολλῆς ἀξιούμενοι φιλοφροσύνης. ἦσαν γὰρ δὴ οὐκ ἀνδρεῖοι μόνον καὶ τολμητίαι κατὰ τὰς μάχας͵ ἀλλὰ καὶ ἄλλως ἐν ταῖς παιδιαῖς εὐφυεῖς συνεῖναι. κυνηγεσίων καὶ γὰρ συμμετεῖχον τῷ βασιλεῖ͵ καὶ τὴν λεγομένην τζουστρίαν καὶ τὰ τερνεμέντα αὐτοὶ πρῶτοι ἐδίδαξαν Ρωμαίους οὔπω πρότερον περὶ τῶν τοιούτων εἰδότας οὐδέν.

Δεν χρειάζεται να μεταφράσω περισσότερο, ως γνωστόν η ελληνική γλώσσα είναι μία κι όλοι μας ξέρουμε απέξω να απαγγέλλουμε τον Όμηρο, κι άμα πιάσουμε Θουκυδίδη τον ξεπετάμε στο πι και φι, στον… Καντακουζηνό θα κολλήσουμε;

Και ο Γρηγοράς μιλάει για τα τουρνουά των ιπποτών, στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» του, και περιγράφει αναλυτικά πώς γίνονταν οι αγώνες αυτοί, μόνο που χρησιμοποιεί τον όρο τορνεμέν:

Ὁ δ΄ ἕτερος τῶν ἀγώνων τορνεμὲν προσαγορεύεται. ἔχει δὲ οὕτως. μερίζονται κἀνταῦθα κατὰ φυλὰς καὶ δήμους καὶ φρατρίας καὶ ὁπλίζονται πάντες ὁμοῦ. καὶ ἀρχαιρεσιῶν γιγνομένων κλήρῳ λαγχάνουσι τὴν ἡγεμονίαν δύο τινὲς ἐξ αὐτῶν͵ ἑκατέρου μέρους ἑκάτερος. τούτου τοίνυν οὕτω μὲν πρότερον͵ νῦν δὲ συνεχῶς τελουμένου συναρίθμιος γίνεται καὶ ὁ βασιλεὺς τοῖς ὑφ΄ ἡγεμόνι τεταγμένοις͵ οἱῳδήτινι στρατιώτῃ· καὶ συῤῥηγνυμένων κατ΄ ἴσον ἀριθμὸν ἀμφοτέρων τῶν τάξεων μετὰ ῥοπάλων στεῤῥῶν παίει τε καὶ ὁ βασιλεὺς καὶ παίεται ἀφειδῶς. ἐπεὶ καὶ τὸν τρώσαντα͵ ἢ καὶ ἀποκτείναντα͵ συμβὰν οὑτωσί πως͵ κἀν τοῖς ἀγῶσιν ἀμφοτέροις͵ ἀνέγκλητον εἶναί σφισι νόμιμον ἦν, κτλ.

Εδώ βλέπουμε να μεταφέρεται αυτούσιος (τερνεμέν) ένας παράλληλος γαλλικός τύπος (torneiement), επίσης ρηματικό ουσιαστικό του ρήματος tournoyer, από τον οποίο προήλθε και η αγγλική λ. tournament. Μεγάλα τουρνουά έγιναν και στη φραγκοκρατούμενη Ελλάδα, με αποκορύφωμα το τουρνουά στον Ισθμό της Κορίνθου το 1304, που θεωρείται το κύκνειο άσμα της φράγκικης ιπποσύνης σε ελληνικά εδάφη και που το διοργάνωσαν οι πρίγκιπες της Αχαΐας Φίλιππος και Ισαβέλλα· αυτή είναι η πριγκιπέσσα Ιζαμπώ του Τερζάκη. Στο μυθιστόρημά του, ο Τερζάκης χρησιμοποιεί τη λέξη τορνέο για τα τουρνουά. Ήταν δάνειο από τα ιταλικά, όπου και μέχρι σήμερα αυτή τη μορφή έχει, torneo. Είτε τορνέο, είτε τορναμέν, αυτός ο λατινισμός έσβησε με το τέλος της Φραγκοκρατίας.

Σήμερα λέγοντας τουρνουά εννοούμε μια αθλητική διοργάνωση, συνήθως περιορισμένης χρονικής διάρκειας, σε ορισμένο τόπο και εκτός του επίσημου προγράμματος αθλητικών συναντήσεων. Σε ορισμένα αθλήματα, π.χ. ποδόσφαιρο, τα τουρνουά είναι μάλλον σπάνια, ενώ σε άλλα (τένις, σκάκι, μπριτζ) είναι συχνότατα –ακόμα και στο σκάκι όμως, τα παγκόσμια πρωταθλήματα και οι Ολυμπιάδες δεν λέγονται τουρνουά.

Κάπου εδώ τελείωσε η ιστορία της λέξης, που ξεκίνησε στα εργαστήρια των τεχνιτών της αρχαίας Ελλάδας (σαν τόρνος), πέρασε στη Ρώμη και μετά στις αυλές των Φράγκων ιπποτών, για να καταλήξει στην ορολογία του αθλητισμού.

Όμως, για να μην κάνουμε μισές δουλειές, πέρα από το ‘τουρνουά’, οι απαντήσεις στην άσκηση 3 της σελίδας 12 του βιβλίου αρχαίων ελληνικών της Α’ Γυμνασίου είναι οι εξής:

  • τουρνουά από τη λ. τόρνος
  • τζίρος από τη λ. γύρος
  • φαντεζί από τη λ. φαντασία (αυτό ήταν εύκολο)
  • παρλάρω από τη λ. παραβολή (δείτε &&&& για περισσότερα)
  • πιάτσα από τη λ. πλατεία (ή μάλλον από το πλατεία οδός)
  • σκιτσάρω από καμιά λέξη· είναι λάθος του βιβλίου ή μάλλον λάθος του Λεξικού Μπαμπινιώτη το οποίο φαίνεται να χρησιμοποίησαν οι συγγραφείς του σχολικού βιβλίου· ωστόσο, η λέξη την οποία εννοούν, είναι η λέξη σχέδιος (ή, πιο απλά, σχέδιον).

6 Σχόλια to “Από τον τόρνο στο τουρνουά”

  1. gbaloglou said

    Διερευνωντας την σταδιακη εξαφανιση του ρηματος «τορνευω» βρηκα το εξης εμπνευσμενο:

    ΕΑΥΤΟΝ ΤΟΡΝΕΥΩ, ΕΙΣ ΟΡΟΣ ΑΝΕΡΧΟΜΑΙ,
    ΤΟΝ ΟΡΟΝ ΕΞΑΓΝΙΖΩ, ΕΙΣ ΟΡΝΟΝ ΕΙΣΕΡΧΟΜΑΙ,
    ΑΝΑ ΡΟΟΝ ΡΕΩ, ΩΣ ΙΕΡΑΞ ΟΡΝΥΜΑΙ,
    ΤΟ ΟΡΙΟΝ ΣΧΑΖΩ, ΟΡΩ ΚΑΙ ΙΣΤΑΜΑΙ.

    Καλες διακοπες 🙂

  2. Καναλιώτης said

    Δες αυτό!!!

    http://www.teicrete.gr/users/kutrulis/Glosika/Mikro_Lexiko.htm

  3. dokiskaki said

    Άρτι επιστρέψασα, η ομάδα σου σε ευχαριστεί για τις γουρλίδικες ευχές σου στην τιμητική 12η θέση της 20μελούς Α’ Εθνικής Σκακιστικής Κατηγορίας, και αντεύχεται καλή συνέχεια στη θερινή ραστώνη…

  4. «Η ελληνική γλώσσα, καθώς έχει μακρόχρονη ιστορία, έχει πάρα πολλά αντιδάνεια και μερικά από αυτά θα τα δούμε στο βιβλίο αυτό. Επιφυλάσσομαι μάλιστα, αν όλα πάνε καλά, να παρουσιάσω και ειδικό βιβλίο αφιερωμένο στο σαγηνευτικό φαινόμενο των αντιδανείων.»
    Οι δύο προτάσεις είναι μου φαίνεται κάπως ανάποδα, θα πρέπει να το κοιτάξεις άμα τη επιστροφή σου.

  5. sarant said

    Δύτη, ευχαριστώ!

    Τάκη, ευχαριστώ και συγχαρητήρια για το καλό πλασάρισμα!

  6. Nearxos said

    Το συγκεκριμένο κείμενο το διάβασα από το ομότιτλο με το blog βιβλίο. Σχετικά με την προέλευση της λέξης τουρισμός είχα ακούσει και μια άλλη εκδοχή που εμπλέκει την γαλλική πόλη Tours

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: