Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το χάος, τα χάη και το γκάζι

Posted by sarant στο 5 Ιουλίου, 2009


Δεύτερο άρθρο που ξαναζεσταίνω για να έχετε κάτι να διαβάζετε όσο θα κάνω μπάνια στις ακρογιαλιές του νομού Χανίων.

Ο πατέρας του χάους

Ο πατέρας του χάους

Πριν από καιρό είχα γράψει στον ιστότοπό μου, στο Κοτσανολόγιο, ένα σημείωμα, όπου κορόιδευα κάποιον σε μια εφημερίδα που μη θέλοντας να γράψει «χάνουν την ικανότητα» έγραψε, υποθέτω, «απολλύουν την ικανότητα» και βέβαια τον τιμώρησε η θεία δίκη, που για την περίσταση αυτή πήρε τη μορφή του δαίμονα του τυπογραφείου ή του διορθωτή, διότι τελικά στην εφημερίδα τυπώθηκε απολύουν την ικανότητα. Αλλά για εκείνο το σημείωμα, το δηκτικό, σας παραπέμπω εκεί.

Όμως, το προγραμμένο από τους γλαφυρούς ρήμα χάνω μου δίνει την αφορμή για ένα ωραίο γλωσσικό ταξίδι –είναι τόσο απέραντη η γλώσσα που κι από αγκάθι βγαίνει ρόδο. Χάνω, λοιπόν· δεν είναι αρχαίο ρήμα, είναι μεσαιωνικό. Στην αρχή του… το χάος ή μάλλον ένα παράγωγό του, το μεταγενέστερο ρήμα χαώ, που σήμαινε «καταστρέφω, ρίχνω στο χάος» κι από τον αόριστο, εχάωσα, έγινε εχάσα, έχασα και από εκεί πλάστηκε καινούργιος ενεστώτας, χάνω. Κάτι ανάλογο έγινε και με το πιέζω, που από τον αόριστο επίεσα, επίασα, φτιάχτηκε το πιάνω. Και σίγουρα στην αρχή, πάω στοίχημα πως στους ομιλητές της εποχής αυτό το χάνω θα φάνηκε βαρβαρικό αλλά σιγά-σιγά το καινούργιο ρήμα έπιασε και έγινε αναντικατάστατο και διεύρυνε φοβερά το σημασιακό πεδίο του με αποτέλεσμα στα σημερινά λεξικά να πιάνει το χάνω μια σελίδα ολόκληρη.

Παρένθεση: Αν δεν της πεις το σ’ αγαπώ θα τηνε χάσεις και κάτι ακόμα πιο κακό… θα την ξεχάσεις, τραγουδούσε η Καίτη Χωματά, κι αυτό μας φέρνει στη συγγένεια των δυο ρημάτων –που δεν είναι τυχαία, αφού από το έχασα πήραμε το εξέχασα (έχασα εντελώς, επιτατική χρήση του ξε), απ’ όπου βγήκε εκ των υστέρων ο ενεστώτας ξεχάνω και μετά ξεχνώ.

Είπαμε πως το χαώ, ο πρόδρομος του χάνω, που χάθηκε, είναι παράγωγο της λέξης χάος. Το χάος είναι βασική έννοια στην ελληνική μυθολογία. Στη Θεογονία ο Ησίοδος λέει ἤτοι μὲν πρώτιστα Χάος γένετ’, δηλαδή το χάος γεννήθηκε πρώτο. Το Χάος γέννησε το Έρεβος και τη Νύχτα, λέει ο Ησίοδος. Και πολύ γουστόζικα τα έχει ξαναδιηγηθεί ο Τσιφόρος στη Μυθολογία:

Έξυσε λοιπόν το μούσι του ο Ησίοδος κι άρχισε να γράφει: «Εν αρχή ήτο το χάος». Πάντα είναι το χάος. Και παντού. Στην πολιτική, στις μυστηριώδεις δολοφονίες που πετάνε σφαίρες απ’ το παράθυρο και ρίχνουνε μπροστά ένα κομμάτι χάος να συγκαλύψουνε τη δουλειά, στα οικονομικά, στα μεγάλα τραστ και στα κεφάλαια των φουκαράδων, που κοιτάνε να βρούνε κατοστάρικο να πληρώσουνε τον δοσά…


Ο Τσιφόρος έγραφε πριν από σαρανταβάλε χρόνια, στη δεκαετία του 1960, αλλά η συγκυρία σήμερα τα φέρνει να είναι το χρηματικό ποσό επίκαιρο για την εποχή μας, αφού κατοστάρικα εξακολουθούν να αναζητούν οι φουκαράδες για να πληρώσουν, όχι τον δοσά ίσως αλλά τις δόσεις του δανείου. Πανταχού παρόν λοιπόν το χάος όλα αυτά τα χρόνια, αλλά εγώ με τα γλωσσικά ασχολούμαι και δεν θα αναλύσω την κατάσταση, θα επισημάνω μόνο ότι τον καιρό της μεγάλης ληστείας του χρηματιστηρίου, κάποιος ευφυής είχε πει ότι το ΧΑΑ (Χρηματιστήριο Αξιών Αθηνών) είναι το θηλυκό της λέξης «χάος». Το χάος, η χάα.

Κατά τα άλλα, το χάος σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη δεν έχει πληθυντικό. Ευτυχώς που ο Καρυωτάκης, ο Λαπαθιώτης, ο Σκαρίμπας, ο Φιλύρας, ο Ρίτσος, ο Παλαμάς, ο Μήτσος Παπανικολάου και τόσοι άλλοι, γνωστοί και λιγότερο γνωστοί ποιητές (ανάμεσά τους κι ο Άχθος Αρούρης, ο παππούς μου), δεν διάβασαν το λεξικό κι έτσι χρησιμοποίησαν τον τύπο «τα χάη» στα ποιήματά τους. Ο διασημότερος στίχος από αυτούς τους «λαθεμένους» είναι μάλλον του Καρυωτάκη, από το ποίημα «Είμαστε κάτι…»

Είμαστε κάτι απίστευτες αντένες.
Υψώνονται σα δάχτυλα στα χάη,
στη κορυφή τους τ’ άπειρο αντηχάει,
μα γρήγορα θα πέσουνε σπασμένες.

Ο Καρυωτάκης έχει τουλάχιστον τρεις φορές τα χάη στα ποιήματά του, ενώ στη Φαντασία του Σκαρίμπα ο αμαρτωλός τύπος επαναλαμβάνεται δυο φορές στο ίδιο ποίημα:

Nάναι σα να μας σπρώχνει ένας αέρας μαζί
προς έναν δρόμο φειδωτό που σβει στα χάη,
και σένα του καπέλλου σου βαμμένη φανταιζί
κάποια κορδέλλα του, τρελλά να χαιρετάει.

Kαι νάν’ σαν κάτι να μου λες, κάτι ωραίο κοντά
γι’ άστρα τη ζώνη που πηδάν των νύχτιων φόντων,
κι’ αυτός ο άνεμος τρελλά, –τρελλά να μας σκουντά
όλο προς τη γραμμή των οριζόντων.

Kι’ όλο να λες, να λες, στα θάμβη της νυκτός
για ένα –με γυάλινα πανιά– πλοίο που πάει
όλο βαθειά, όλο βαθειά, όσο που πέφτει εκτός :
όξ’ απ’ τον κύκλο των νερών –στα χάη.

Kι’ όλο να πνέει, να μας ωθεί αυτός ο αέρας μαζί
πέρ’ από τόπους και καιρούς έως ότου –φως μου–
–καθώς τρελλά θα χαιρετάει κείν’ η κορδέλλα η φανταιζί,–
βγούμε απ’ την τρικυμία αυτού του κόσμου…

Και εδώ που τα λέμε, τι διαφέρει το χάος από το σκότος ή το σκοτάδι, που αυτά τουλάχιστον έχουν αναγνωρισμένο πληθυντικό; Θα αναγνωρίσω όμως ότι τα περισσότερα χάη έχουν μείνει στον μεσοπόλεμο και ότι, βέβαια, γενική πτώση πληθυντικού δεν την αντέχει κανένα στομάχι.

Το χάος πέρασε σαν λέξη στα λατινικά, απ’ όπου διαδόθηκε σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, γενικά αναγνωρίσιμο, όμως έχει επίσης επιστρέψει στα καθ’ ημάς, ελαφρώς αγνώριστο, σαν αντιδάνειο. Θα μπορούσα να το βάλω σαν κουίζ, ποια λέξη είναι το αντιδάνειο του χάους, αλλά είχα την κακή έμπνευση να την συμπεριλάβω στον τίτλο του σημειώματος. Είναι το γκάζι.

Πατέρας της λέξης γκάζι είναι ο φλαμανδός γιατρός Γιαν βαν Χέλμοντ (1570-1644), που πιο σωστά θα τον λέγαμε ιατροχημικό και έκανε σπουδαιότατες παρατηρήσεις για τα αέρια και τους ατμούς. Ο βαν Χέλμοντ ήταν μπροστά από την εποχή του: πνεύμα ανήσυχο, πέρασε πολλά χρόνια στις φυλακές της Ιεράς Εξέτασης. Σε ένα έργο του που δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του, γράφει για ένα αέριο που έβγαινε από την καύση των ξύλων (το διοξείδιο του άνθρακα, που φυσικά δεν το ονόμαζε έτσι): «Αυτό το πνεύμα, το μέχρι στιγμής άγνωστο, το ονομάζω με ένα νέο όνομα, Gas. Ελλείψει άλλου ονόματος, αυτή την αναθυμίαση την ονόμασα Gas, που δεν διαφέρει και πολύ από το χάος των αρχαίων». Να θυμίσουμε ότι ήταν Φλαμανδός, οπότε το G το αρχικό το πρόφερνε χ. Πράγματι, δεν διέφερε και πολύ. Με την ευκαιρία, αν διαβάζει κανείς από το λεξικό Μπαμπινιώτη, ας διορθώσουν στο λήμμα γκάζι την πληροφορία ότι η γαλλική λέξη gaz πλάστηκε, τάχα, τον 12ο αιώνα διότι πέφτουν πέντε αιώνες έξω. Είπαμε, αιωνοφάγοι εμείς οι Έλληνες (που έλεγε κι ο αείμνηστος Β. Φόρης) αλλά πέντε αιώνες δεν είναι παίξε-γέλασε.

Το κείμενο του βαν Χέλμοντ ήταν γραμμένο στα λατινικά (Hunc spiritum, incognitum hactenus, novo nomine gas voco… in nominis egestate, halitum illud gas vocavi, non longe a chao veterum και αν κανείς λατινιστής βρει κανένα λάθος στη μετάφραση που έδωσα πιο πάνω, παρακαλείται να το επισημάνει). Όμως η λέξη gas περνάει σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, κι έτσι ονομάζεται το αέριο γενικώς και ειδικότερα τον 19ο αιώνα το αέριο μίγμα με το οποίο ανάβει ο δημοτικός φωτισμός σε όλες τις πόλεις, κι έτσι από το γαλλικό gaz, είπαμε κι εμείς γκάζι το φωταέριο, αλλά και τη γειτονιά της Αθήνας που σφύζει από ζωή τα βράδια, γκάζι και τον μηχανισμό που ρυθμίζει την ταχύτητα του αυτοκινήτου και κατ’ επέκταση γκάζια τη μεγάλη ταχύτητα. Παιδιά του Χάους, είναι κι αυτά, από μια άποψη.

14 Σχόλια προς “Το χάος, τα χάη και το γκάζι”

  1. ΧΑΑ, το θηλυκό του χάους -νομίζω ήταν του Καλαϊτζή.

  2. Yannis H said

    Το χάος, ίσως εννοιολογικά δεν έχει πληθυντικό. Είναι το απέραντο κενό – αυτό πως να το εκφράσεις εννοιολογικά σαν πολλά μαζί; Στη θετική του πλευρά, τώρα που το σκέφτομαι, στο Σύμπαν, υπάρχει βέβαια πληθυντικός – αλλά υπήρχε άραγε πριν τα παράλληλα Σύμπαντα; Και στο τέλος-τέλος, στην ανρητική πλευρά, πως εκφράζεται στον πληθυντικό το τίποτα; Σκόρπιες σκέψεις…

  3. Κωστής Κ. said

    Φυσικά και το χάος έχει πληθυντικό. Όχι επειδή το έχουν γράψει μερικοί ποιητές μας. Αλλά επειδή το έχει χιλιοτραγουδήσει ο λαός (στίχοι Τάκη Κωλέτη, σε μουσική και πρώτη εκτέλεση Αντύπα – ο δισκος έχει γίνει τουλάχιστον πλατινένιος):

    Είμ’ ανεβασμένος, στα σύννεφα πετάω
    όταν αγκαλιά μου, μωρό μου, σε κρατάω.
    Είμ’ ανεβασμένος, δεν ξέρω για πού πάω,
    ένα μόνο ξέρω, το πόσο σ’ αγαπάω.

    Είμαι στα χάη μου
    όταν σ’ έχω πλάι μου
    κι όταν είσαι χώρια μου
    με τρώει η στεναχώρια μου.

    Είμ’ ανεβασμένος, στα σύννεφα πετάω
    όταν μες στα μάτια, μωρό μου, σε κοιτάω.
    Είμ’ ανεβασμένος, κανένας δεν με πιάνει,
    με τον έρωτά σου πουλάκι μ’ έχεις κάνει.

    Όποιος μπορεί ας ψάξει να μας πεί από πότε η λέξη χάος πρωτοχρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει την έννοια και την αίσθηση του δυσθεώρητου ύψους, όπως πχ. στο εν λόγω άσμα (όπου αφθονούν οι αναφορές σε ανέβασμα, πτήση, σύννεφα, πουλιά κ.ο.κ.) ή σε στερεότυπες εκφράσεις του στυλ «Πλησίασε το χείλος του γκρεμού και είδε το χάος να απλώνεται κάτω του».

  4. Yannis H said

    Χάη θόουτς 🙂

  5. τὸ τραγούδι θαρρῶ πρέπει νὰ ἐννοεῖ εἶμαι στὰ high μου…

  6. sapere aude said

    @Yannis H

    Θόοτς

  7. Κωστής Κ. said

    @Sapere:

    ο + ο = ω , επομένως η σωστή ελληνική γραφή θα ήταν «Θωτς» (υποθέτω ότι περισπάται κιόλας)

    @Κορνήλιος:

    Ακόμη και αν το εννοούσε έτσι (που δε φαίνεται να το κάνει, γιατί το high θα μπορούσε κάλλιστα να κλιθεί ή να μπεί στον ενικό – ποιά η ανάγκη να πεί «είμαι ΣΤΑ high μου»;) το high δε θα ήταν παρά ένα αντιδάνειο: Από πού δηλαδή νομίζεις ότι ετυμολογείται το high αν όχι από τα χάη; Έ; Όχι πες….

  8. sapere aude said

    > Κωστής:
    > υποθέτω ότι περισπάται κιόλας

    Και βέβαια περισπάται!
    Ο Χριστιανόπουλος θα του έβαζε και υπογεγραμμένη.

  9. Q said

    Αν θέλετε να φανείτε έξυπνοι, παρακαλώ να μου αιτιολογήσετε, πως μερικές λέξεις σε –ος, άλλες φορές είναι ουδέτερου γένους, άλλες θηλυκού, αλλά τις περισσότερες φορές αρσενικού γένους, όπως θεωρείτε και ο κανόνας. Υπάρχουν αρσενικά σε –η, -ι? Έλα ντε.

  10. sapere aude said

    @Q (#9)
    Επίσης να αιτιολογήσουμε πώς γίνεται το «θεωρείτε» να γράφεται άλλες φορές με ε και άλλες με αι 😉

  11. ἕνας παλιὸς φιλόλογος μοῦ ἐξιστόρησε κάποτε τὸ ἑξῆς ἀληθινὸ περιστικό. δίδασκε ὅτι στὰ ἑλληνικὰ δὲν ὑπάρχουν οὐδέτερα σὲ -ηρ. ὅπότε πετάγεται ἕνας μαθητὴς καὶ λέει «ὑπάρχει κύριε, τὸ ποτήρ!».

  12. Q said

    Όλα σε -ε. Απλοποίηση εδώ και τώρα, όχι όποτε του καπνίσει κανενός Μπαμπινιώτη. Αυτά τα ωραία.

  13. Ein Steppenwolf said

    Paracelsus used khaos in an occult sense of «proper elements of spirits» or «ultra-rarified water,» which was van Helmont’s definition of gas.

  14. Γ-Κ said

    Το θεωρείται γράφεται πάντα με αι. Το θεωρούτε γράφετε με ε.
    Οπότε δεν έχουμε προβλημα και στη απλοποήση της ορθογραφίας. Θεορίτε # θεορύτε, γράφετε # γράφυτε κλπ…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: