Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο Άγιος Ντοπιελεήμονας δεν φοράει παντελόνια

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2009


Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 5 Ιουλίου. Επειδή τότε έλειπα, δεν το έβαλα αμέσως.

Ο Πανταλόνε της Κομέντια ντελ Άρτε

Ο Πανταλόνε της Κομέντια ντελ Άρτε

Το ευφυέστατο λογοπαίγνιο «Ντοπιελεήμονας» δεν είναι δικό μου εύρημα, το οφείλω στον Γ. Κυρίτση, που το έγραψε πριν από τρεις περίπου εβδομάδες εδώ στην Αυγή, σατιρίζοντας έτσι την σπέκουλα των ακροδεξιών πάνω σε υπαρκτά προβλήματα με τους μετανάστες σ’ αυτή τη γειτονιά της Αθήνας, που ίσως το πιο τρανταχτό παράδειγμα να είναι το λουκέτο που παράνομα έβαλαν κάποιοι στην παιδική χαρά κρατώντας την κλειστή με το έτσι θέλω για να μη χαρούν λίγο τα μεταναστόπουλα και να μην ανακατευτούν με τα δικά μας παιδιά τα ντόπια.

Ντοπιελεήμονας λοιπόν αυτός, διότι ο άλλος, ο αυθεντικός άγιος, ελεούσε τους πάντες, όπως λέει και το όνομά του. Ήταν ένας από τους Αγίους Αναργύρους, που ονομάστηκαν έτσι επειδή γιάτρευαν τον κοσμάκη χωρίς να παίρνουν χρήματα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που υπάρχουν, ονομαζόταν Πανταλέων ή Παντολέων, ήταν διακεκριμένος γιατρός και μαρτύρησε επί Διοκλητιανού στη Βιθυνία το 303. Στη Δύση τον λένε Pantaleon, αλλά στην ανατολική εκκλησία ονομάστηκε Παντελεήμων, όνομα που το πήρε την ώρα του μαρτυρίου του, όπως λέει ο συναξαριστής: Mετά δε ταύτα έλαβεν ο Άγιος την του θανάτου απόφασιν. Όθεν επροσευχήθη, και τελειωθείσης της προσευχής, ήλθε θεία φωνή ονομάζουσα αυτόν αντί Παντολέοντος Παντελεήμονα.

Ο άγιος Παντελεήμονας είναι ιαματικός άγιος και στα πανηγύρια του τον παλιό καιρό προσέρχονταν κάθε λογής ανάπηροι, άρρωστοι και άλλοι αναξιοπαθούντες –από εκεί βγήκε και η παροιμία «κουτσοί στραβοί στον άγιο Παντελεήμονα» που τη λέμε όταν συρρέει πλήθος ετερόκλιτο σ’ ένα μέρος, ιδίως για να επωφεληθούν από κάτι. Στην κοινή χρήση, το όνομα το συγκόπτουμε σε Παντελής –και υπάρχει η παροιμιακή φράση «Τα ίδια Παντελάκη μου, τα ίδια Παντελή μου» για καταστάσεις που επαναλαμβάνονται μονότονα, που δεν αλλάζουν, δεν βελτιώνονται. Γιατί διαλέχτηκε ο Παντελής μέσα στα τόσα ονόματα, δεν το ξέρω· μάλλον ταιριάζει καλύτερα στο μέτρο.

Στη Δύση, είπαμε, τον άγιο τον ξέρουν Pantaleon. Στη Βενετία ο San Pantaleon ήταν από τους πιο αγαπημένους αγίους και η εκκλησία του μαρτυρείται από το έτος 1000. Το όνομα Pantaleone (στη βενετσιάνικη μορφή του, Pantalon) ήταν πολύ συχνό στα λαϊκά στρώματα των κατοίκων της Γαληνοτάτης και επειδή ήταν σχετικά παράξενο έφτασε να χρησιμοποιείται το Pantalone ως συλλογικό παρατσούκλι των Βενετσιάνων, όπως ας πούμε σήμερα λέγεται το Τσαμπίκος για τους Ρόδιους. Στην κομέντια ντελ’ άρτε, ο Pantalone ήταν ο γέρος έμπορος, που μιλούσε χαρακτηριστική βενετσιάνικη διάλεκτο, και παρά την προχωρημένη ηλικία του επέμενε συνέχεια να στήνει δαιμόνιες επιχειρηματικές κομπίνες και να μπλέκει σε ερωτοδουλειές που ποτέ δεν είχαν αίσιο τέλος. Ο Πανταλόνε φορούσε μακριές βενετσιάνικες βράκες σε μια εποχή που οι άντρες της καλής κοινωνίας φορούσαν κυλότες μέχρι το γόνατο.

Στα γαλλικά, το κοστούμι του Πανταλόνε ονομάστηκε περί το 1585 pantalon, και μετά ο όρος έμεινε να δηλώνει τον πρόγονο του σημερινού φορέματος. Από τα γαλλικά, η λέξη pantalon, για το ρούχο, επιστρέφει στα ιταλικά (δηλ. πρόκειται για αντιδάνειο στα ιταλικά) ως pantalone, πληθυντικός pantaloni. Από τα ιταλικά το δανειστήκαμε κι εμείς, και ο πληθυντικός θεωρήθηκε ουδέτερο ενικό, άρα «το πανταλόνι», εξ ου και ο νέος πληθυντικός «τα πανταλόνια», που παλιότερα ακουγόταν πιο συχνά από τον ενικό. Ο τύπος «παντελόνι» είναι νεότερος και θεωρείται κοσμιότερος. Η απώτερη ελληνική καταγωγή του πανταλονιού διέφυγε από τον δημοδιδάσκαλο του ανεκδότου, πρόγονο του Γκας Πορτοκάλος, ο οποίος, θέλοντας με το ζόρι να δώσει ελληνικά διαπιστευτήρια στο πανταλόνι το παρετυμολόγησε από το «πάντα λειώνει», που είναι ετυμολογικά ανακριβές αλλά, φευ, οδυνηρά πραγματικό κατά τα άλλα.

Στην αρχαιότητα, ρούχα σαν τα παντελόνια φορούσαν οι ανατολικοί λαοί που ίππευαν πολύ, Πέρσες και Σκύθες. Οι αρχαίοι Έλληνες τα έλεγαν αναξυρίδες. Οι βράκες, σαν λέξη και σαν πατέντα, έρχονται από τους Γαλάτες, για τους οποίους λέει ο Διόδωρος Σικελιώτης ότι φορούν αναξυρίδες «άς εκείνοι βράκας προσαγορεύουσιν». Στο αντρικό ντύσιμο τα παντελόνια γενικεύτηκαν στη Δυτική Ευρώπη περί το 1840, σε μας λίγο αργότερα –αρχικά τα θεωρούσαν ‘φράγκικα ρούχα’ και φραγκοράφτες έλεγαν όσους τα έραβαν. Φυσικά, εδώ και δεκαετίες τα φοράνε και οι γυναίκες, αλλά η γλώσσα είναι πιο συντηρητική κι έτσι τα παντελόνια στη φρασεολογία εξακολουθούν να θεωρούνται σήμα κατατεθέν του ανδρισμού. Η φράση «εγώ φοράω παντελόνια» στην οποία αρέσκεται ο τελευταίος άντρας στη χώρα μας, εννοώ τον νομάρχη Θεσσαλονίκης, χρησιμοποιείται απ’ όσους θέλουν να πουν ότι είναι άντρες και δεν πρόκειται να αθετήσουν το λόγο τους (αν και πολλοί, όσο πιο κατηγορηματικά αρνούνται δημόσια κάτι, τόσο περισσότερο το κάνουν πίσω από την κλειστή πόρτα).

Εγώ πάντως έχω πολλές αμφιβολίες αν είναι αντρίκιο φέρσιμο να απαιτείς να γκρεμιστεί μια παιδική χαρά για να μην μπουν μέσα να παίξουν τα μεταναστάκια ή να φοβίζεις τον παπά της ενορίας επειδή ακολούθησε τα στοιχειώδη χριστιανικά διδάγματα. Κάτι τέτοια βλέπει και ο Άγιος και θα ζητήσει να μετονομαστεί.

30 Σχόλια to “Ο Άγιος Ντοπιελεήμονας δεν φοράει παντελόνια”

  1. Ηλεφούφουτος said

    Ωραίο κείμενο και πλούσια η περιήγηση!

    Με το καλό ν ακούσουμε εκφωνητές του Τρίτου Προγράμματος να λένε «τα πανταλόνι νουμέρου 42»!

  2. SophiaΟικ said

    Και μην ξεχνάμε βέβαια ότι δεν απεχει πολύ η εποχή που οι γυναίκες δεν φόραγαν παντελόνια – στο Σιτυ ορισμένες επιχειρήσεις, συνήθως δικηγορικά γραφεία, απαγορευαν παντελόνια στις γυναίκες μεχρι πριν εξι-εφτά χρόνια που εφαρμόστηκε οδηγία της ΕΕ. Μετά η απαγόρευση έγινε συσταση- μια από τα ίδια δηλαδη. Στην Ελλάδα βέβαια δεν υπάρουν τέτοια προβλήματα αν κρίνω μαλιστα απο το τι φοράνε οι εργαζόμενοι στα γραφεία σκέφτομαι ότι πρέπει να έιμαστε ευγνώμονες που πανε ντυμένοι για δουλειά.

    Αυτο με την παιδική χαρά δεν το πιάνω. ‘Αμα κλείσεις την παιδική χαρά την κλεινεις για όλους, άμα την ανοιξεις την ανοίγεις για όλους.

  3. Σοφία: «αν κρίνω μαλιστα απο το τι φοράνε οι εργαζόμενοι στα γραφεία σκέφτομαι ότι πρέπει να έιμαστε ευγνώμονες που πανε ντυμένοι για δουλειά.»

    Έχουμε διαφωνήσει σχετικά στο παρελθόν, αλλά αυτό μ’άρεσε πολύ!

  4. ἔ καλά, εἶμαι ἐναντίον τῶν καταλήψεων ἀπὸ ὅπου κι ἂν προέρχωνται, δήλωσι ποὺ δὲν νομίζω ὅτι μποροῦν νὰ κάνουν καὶ πολλοὶ ἐδῶ μέσα! βγῆκαν ἀκόμη καὶ οἱ ἀναρχικοὶ νὰ καταδικάσουν τὴν κατάληψι! πέθανα στὰ γέλια ὅταν τὸ ἄκουσα! μπὰ σὲ καλό τους καλοκαιριάτικα!

  5. SophiaΟικ said

    Δύτη, όσο και να διαφωνούμε, τα φαινόμενα γυμνισμού κατά τους θερινούς μήνες είναι γεγονός (η φρασεολογία από ανακοίνωση ενός ιερέα περσι νομίζω). εθεάθη στο μετρό: να πηγαίνει για δουλεία (μάλλον) νεαρά που φόραγε ασπρο καλτσον μεχρι το γόνατο, δηλαδή αυτά τα κολάν ή ξερώ γω πως τα λενε, που στην ουσία ένα καλτσόν έιναι, το οποίο άμα τεντώνεται είναι διαφανές. Από μεσα φόραγε μάυρο στινγκ, το οποίο ήταν ορατότατο μπροστά ενώ λογω διαφάνειας του ενδύματος ορατά ήταν και όσα δεν καλυπτε το στριγκ πίσω. Από πανω φόραγε στράπλες μπλουζακι. Ε, γι’αυτο είπα ας είμαστε ευγνώμονες για το μπλουζάκι που δεν ήταν διαφανές.

  6. Χμμμ… (τώρα πρέπει να σχολιάσω κάτι;) 🙂

  7. espectador said

    Υπαρχει και η εκφραση «τα πανταλονιασε», δηλ. τα εβαλε στην τσεπη-τα φραγκα ντε-χωρις πολλα-πολλα.
    Στον Καζαντζακη υπαρχει ο ορος ψαλιδοκωλος. Μαλλον σ αυτους που φορουσαν πανταλονια αναφερεται.
    Οσο για την «παιδικη χαρα» πρεπει να πω οτι ειμαι εναντιον των παιδικων χαρων. απ οπου κι αν προερχονται 🙂
    Αφου εφτιαξαν τις πολεις σαν τα μουτρα τους, εκαναν και «παιδικες χαρες» τρομαρα τους. Για να τις κλεινουν τωρα οι «νοικοκυραιοι» του εν λογω «αγιου».

  8. Papias said

    Κάποιες φορές μάλλον γινόμαστε υπερβολικοί στην κριτική μας. Υποθέτω ο espectador θα προτιμούσε μια Αθήνα σαν το Παρίσι? (δεν είναι ρητορική η ερώτηση ~ προκλητική είναι για όποιον γνωρίζει πως φτάσαμε στο σημερινό Παρίσι)

    Πάντως δεν καταλαβαίνω που βρίσκεται το πρόβλημα στην ελαφριά, καλοκαιρινή αμφίεση. Μακάρι να μπορούσα κι εγώ να φορούσα λιγότερα που λιώνω στον ιδρώτα για 6 μήνες (περίπου) το χρόνο.

  9. Καλόοοοοοοοοοοοοοοοοοοοοοο!!!!!!!!!!!!!

  10. λοιπὸν ὑπάρχει μιὰ ὡραῖα ῥιμαδόρικη μετάφρασι – διασκευὴ τοῦ Παπαγγελῆ ἑνὸς ποιήματος σατιρικοῦ (τοῦ Ἰουβενάλη θαρρῶ) γιὰ τὸ πῶς κατήντησε ἡ Ῥώμη. θὰ τὸ ἀνεβάσω as soon as possible!

  11. Κάπου την έχω ξαναπετύχει εδώ αυτή τη μετάφραση που λες, Κορνήλιε. Νομίζω, δηλαδή.

  12. σοβαρά; τότε νὰ μὴ κάθωμαι νὰ τὴν γράφω, εἶναι καὶ τρανούτσικο τὸ ποίημα.

  13. …ίσως και σε κάποιο άλλο μπλογκ όμως; Απλά θυμάμαι ότι την έχω δει σχετικά πρόσφατα.

  14. https://sarantakos.wordpress.com/2009/04/07/apoulos/

    #19

    εἶναι ἕνα κομμάτι της. ἐλέῳ google τὸ βρῆκα.

  15. Ναι:
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/04/07/apoulos/
    και
    http://kuk.blogspot.com/2008/01/blog-post_23.html

  16. ἐγὼ τὴν ἔχω ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ παπαγγελῆ «ἡ Ῥώμη καὶ ὁ κόσμος της». εὐτυχῶς ποὺ μὲ πρόλαβες καὶ γλύτωσα τὴν ἀντιγραφή. τὰ βουντοὺ κάποιων δὲν ἔπιασαν! 🙂

  17. sarant said

    Η μετάφραση του Παπαγγελή είναι ό,τι καλύτερο έχω διαβάσει τα τελευταία χρόνια από ποιητική μετάφραση. Όλο το βιβλίο είναι καλό, αλλά αυτή η μετάφραση μου αρέσει εξαιρετικά.

  18. Ενδιαφέρων post κ. Σαραντακο μας !
    Μεγάλη η χάρη του άγιου Ντοπιελεήμονος

  19. Ντέλος said

    Ας μην ξεχαστεί ωστόσο η συνεισφορά του σημερινού εφημέριου του Άγιου Παντελεήμονα Αχαρνών, που αυτός πρώτος-πρώτος μάζεψε, έντυσε, τάισε και περιέθαλψε τους μετανάστες στην εκκλησία … με αποτέλεσμα να μπει στο στόχαστρο των φασιστόμουτρων και να δεχτεί απειλές κάθε λογής. Συνέντευξή του είχε φιλοξενήσει κι η Ελευθεροτυπία.

  20. Ντέλος said

    υγ το παραπάνω σχόλιό μου δεν το απεύθυνα προς τον οικοδεσπότη, εννοείται.

  21. Espectador (#7)

    Ψαλιδόκωλους νομίζω πως έλεγαν όσους φορούσαν φράκο (ή βελάδα), το οποίο στο πίσω μέρος είχε μία ουρά, σαν του χελιδονιού, ας πούμε…

  22. Καλημέρα,
    Σε τί οφείλεται η μετατροπή του «α» σε «ε»; (π.χ pantAloni –> παντEλόνι, pArrucca–> πΕρούκα.Υποθέτω ότι θα υπάρχουν και άλλα παραδείγματα)
    Γιατί ο τύπος «παντελόνι» θεωρείται κοσμιότερος;

  23. sarant said

    Ντροπαλέ, για την τροπή του «α» σε «ε» το ΛΚΝ λέει «ίσως από επίδραση του ‘λ'».
    Ομολογώ ότι δεν ξέρω κάτι.

    Για το «κοσμιότερος», ίσως να το πούμε «πιο καθώς πρέπει». Το είπα επειδή αυτόν λημματογραφούν πρώτον τα λεξικά, είναι βέβαια και ο συχνότερος.

  24. Dr Moshe said

    θα ήθελα να προσθέσω λίγες παρατηρήσεις σχετικά με την τροπή α > ε, με την οποία ας μου επιτραπεί να γράψω ότι έχω εκτενώς ασχοληθεί σε βιβλίο μου (όπου ομαδοποιούνται οι μεσαιωνικές φωνηεντικές τροπές).

    Πρόκειται για συστηματική τροπή α > ε σε περιβάλλον {r, l, m, n}. Αν και σποραδικά παρατηρείται ήδη σε αρχαίες διαλέκτους και στην Ελληνιστική Κοινή (π.χ. ελνστ. ἀλεθῆ, στέρεσιν αντί ἀληθῆ, στέρησιν), συναντάται κυρίως στη μεσαιωνική γλώσσα και επηρέασε το μη λόγιο λεξιλόγιο, καθώς και τα δάνεια.

    Μερικά παραδείγματα: φταρνίζομαι > φτερνίζομαι, βαλανίδι > βελανίδι (δεν έχουμε ανομοίωση φωνηέντων, που είναι εξαιρετικά σπάνια στη μεσαιωνική γλώσσα)· σεντούκι < sanduk (τουρκ.), πανέρι < πανάριον < panarium (λατ.).

    Παρόμοια μεταβολή είναι και η αποδιαχυτοποίηση του [i] που τρέπεται σε [e] στο ίδιο φωνητικό περιβάλλον. Παραδείγματα: θεριό < θηρίον, κερί < κηρίον, σεντόνι < σινδόνιον, στερεύω < στειρεύω κ.ά. Περισσότερα έχουν οι νεοελληνικές διάλεκτοι.

    Για τις τροπές αυτές υπάρχει αρκετή βιβλιογραφία, δείχνοντας ότι η ερμηνεία τους είχε στο παρελθόν απασχολήσει μερικούς ιστορικούς γλωσσολόγους.

    Ελπίζω τα στοιχεία αυτά να απαντούν στην ερώτησή σας. Ευχαριστώ.

  25. sarant said

    Ευχαριστώ πολύ τον φίλτατο Θεόδωρο που μας έδωσε την οριστική απάντηση -να προσθέσω μόνο ένα ακόμα παράδειγμα τροπής α > ε σε ιταλικό δάνειο, τα «παταράτσα» (του Καββαδία) που είναι paterazzo στα ιταλικά.

  26. Sarant και Dr. Moshe
    Σας ευχαριστώ πολύ για τις κατατοπιστικές πληροφορίες.

  27. Μπουκανιέρος said

    1. Όντως πολύ κατατοπιστική η παρέμβαση του Dr Moshe για ένα θέμα που έχει πολύ ψωμί.
    Υπάρχουν πάντως κάποιοι που είναι έτοιμοι να σε βγάλουν αγράμματο, αν «τρέψεις» κάποιο φωνήεν σε κάποιο άλλο.

    2. Βρε Σοφία, τι κόλλημα είναι αυτό με τα ενδυματολογικά; Στο τέλος θα πιστέψω ότι φοράς κορσέδες και κομπινεζόν.
    Με τη ζέστη που έχει τούτη τη στιγμή στην Αθήνα, το βρίσκω πολύ λογικό να κυκλοφορούσαν όλοι θεόγυμνοι – αν δεν υπήρχαν κάτι πολιτισμικά προβληματάκια.

    3. Ωραίο το άρθρο, Νικοκύρη. Εμείς πάντως το παντελόνι το λέμε ακόμα βρακί – κάτι που δημιουργεί παρεξηγήσεις μερικές φορές (και την ανάγκη να μπει υποσημείωση σ’ ένα γνωστό κείμενο του Σολωμού – σε σχολικό εγχειρίδιο).
    Θυμάμαι ότι όταν ο μεγάλος γιος μου μάθαινε να μιλάει, είχε καταλάβει πολύ γρήγορα ότι έπρεπε να ονομάζει το ίδιο αντικείμενο «βρακί» όταν μιλούσε στη μια γιαγιά του και «παντελόνι» όταν μιλούσε στην άλλη.

  28. SophiaΟικ said

    Μπουκάν, εγώ έχω το κόλλημα ή αυτοί που ξεχνάνε να ντυθούνε;
    Το καλύτερο μερος που ασχολέιταi μe το ζήτημα παντως είναι το φοβερό μπλογκ Fug (gofugyourself τελεία celebuzz τελεία com/). μια επίσκεψη άπαξ εβδομαδιάιως τον γιατρό τον κάνει πέρα, φτιαχνει τη διάθεση κλπ κλπ. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτά που δέιχνει εκεί τα βλέπεις γύρω σου.

  29. SophiaΟικ said

    Επιτέλους περασε το προηγούμενο, όταν αντικατέστησα τις τελείες εμ τη λε΄ξη τελεία 😦

  30. Gpoint said

    Αλλοι φοράνε αντρικά παντελόνια κι άλλοι απλά παντελόνια, αναφέρεται για όσους βαστούν (ή δεν) τον λόγο τους

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: