Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Σατιρικά ποιήματα για την 4η Αυγούστου

Posted by sarant στο 3 Αυγούστου, 2009


Στο επετειακό αυτό σημείωμα δεν έχω ούτε τον χρόνο ούτε και τα φόντα εδώ που τα λέμε να κάνω διεξοδική αποτίμηση της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, που σήμερα συμπληρώνονται 73 χρόνια από την κήρυξή της. Θα παραθέσω απλώς μερικά ποιήματα που γράφτηκαν είτε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας είτε αμέσως μετά.

Βέβαια, δεν κατάγγειλαν όλοι οι λόγιοι το καθεστώς του Μεταξά. Κάποιοι συνεργάστηκαν ενεργά –θα θυμηθούμε τον Άριστο Καμπάνη με το περιοδικό Νέον Κράτος, γερόν φιλόλογο και καλόν ποιητή, που αργότερα, επί κατοχής, γέρος πια, κατάντησε και φερέφωνο των ναζιστών. (Η εκδίκηση της ιστορίας είναι ότι σήμερα όσοι τον θυμούνται τον γράφουν «Αρίστο»). Πιο ελαφρός και με μεγαλύτερη απήχηση, ο ευθυμογράφος Τίμος Μωραϊτίνης έγραψε τους στίχους στο τραγούδι της Τετάρτης Αυγούστου, το «Γιατί χαίρεται ο κόσμος και χαμογελά πατέρα». Κάπου υπάρχει μια παράφρασή του, αλλά δεν τη βρίσκω τώρα –αν κανείς την έχει πρόχειρη, ας την προσθέσει.

Άλλοι πάλι πνευματικοί άνθρωποι περιορίστηκαν σε δηλώσεις υπέρ του καθεστώτος και του δικτάτορα –καταδικαστέες ή υποχρεωτικές για όσους δεν ήταν από στόφα ήρωα και είχαν στόματα να θρέψουν; Άλλοι σιώπησαν. Άλλοι επιστράτευσαν τη σάτιρα. Σε συνθήκες δικτατορίας ακόμα και ο παραμικρός υπαινιγμός παίρνει διαστάσεις. Η Βαρβάρα του Τούντα μπορεί να μην περιείχε υπαινιγμό για την κόρη του δικτάτορα, όμως έτσι θεωρήθηκε κι έγινε θρυλική. Ο Πέτρος Κυριακός είχε πει «Θα το πω κι ας το πιω» (το ρετσινόλαδο).

Ο σατιρικός ποιητής και επιθεωρησιογράφος Πωλ Νορ προτίμησε κάτι άλλο: έγραφε στη Βραδυνή γλυκανάλατα ποιήματα που όμως είχαν ακροστοιχίδα. Ένα παράδειγμα, οι Λυρικοί λήροι, δημοσιευμένοι το 1937:

Χαρά απ΄ άκρη σ΄ άκρη!
Εστέρεψε το δάκρυ.
Σ΄ όλα τα μάτια λάμπει
ελπίδας άγιο φως!

Μέρα με την ημέρα
εδώ σ΄ αυτή τη σφαίρα
σε κάθε καρδιά θάμπει
ανασασμός κρυφός.

Σ΄ όνειρα πλάνα
τώρα θα ζήσω!
Όλα τα πλάνα
φευ, παρατώ!
Άστα κι ας πάνε!
Σαν θα ψοφήσω,
ίσως γυρίσω
στον κόσμο αυτό
μα με άλλη μούρη
όρθιο γαϊδούρι.

Σαν ποίημα δεν λέει και πολλά, αλλά βέβαια το γούστο ήταν στην ακροστοιχίδα.Κάποτε το μυστικό το έμαθαν πολλοί και κάποιος καλοθελητής το σφύριξε στον Μανιαδάκη. Ο Πωλ Νορ όμως πρόλαβε να φύγει στο εξωτερικό. Περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ο καλός ποιητής Μάρκος Τσιριμώκος, τεχνίτης της αθηναϊκής σχολής, έγραψε πολλές παρωδίες και σάτιρες για το καθεστώς, που διαβάζονταν σε συναντήσεις μεταξύ φίλων. Ξεσηκώνω ένα ποίημα:

ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ

Ποτέ σου να μην πεις τη σκάφη σκάφη
κι ούτε πως βρίσκεις την Ελλάδα σάπια.
Στείλαν πολλούς ως τώρα στην Ανάφη
κι ήρθε ο καιρός να κάνουμε την πάπια.

Κι αν βάλθηκε να υμνεί του Πινκ τα χάπια,
κι αν μας περνάει το μπρούτζο για χρυσάφι,
ο τύπος τά που γράφει άλλος τα γράφει!
Στ’ αυγά σου κάτσε, κάνοντας την πάπια.

Περισσότερα ποιήματά του μπορείτε να διαβάσετε εδώ. Κι αν κάποιος με ενημερώσει τι ήταν τα χάπια του Πινκ θα του χρωστώ χάρη.

Με τον θάνατο του δικτάτορα, κι ενώ μαινόταν ο πόλεμος στην Αλβανία, ο Γιώργος Κοτζιούλας έγραψε ένα ποίημα στο οποίο δεν μασάει τα λόγια του. Καθώς είναι πολύ μεγάλο, παραθέτω μόνο το πρώτο τετράστιχο που δίνει μια καλή ιδέα για το υπόλοιπο, που μπορείτε να το διαβάσετε εδώ.

29 Γενάρη – ετούτη, ετούτη δω
τη μέρα ξεφαντώνω εγώ, κι όχι την άλλη
πού ’θελε εκείνος ο φριχτός, ο Οξαποδώ,
το πενταπίθαμο ανθρωπόμοιαστο βουβάλι.

Να πω ότι υπεραγαπώ τον ποιητή και άνθρωπο Κοτζιούλα, αλλά βρίσκω ότι ένας άλλος ποιητής έσφαξε με το μπαμπάκι τον διχτάτορα με πολύ λιγότερους στίχους. Είναι βέβαια ο Ασημάκης Πανσέληνος, που έγραψε το εξής αριστουργηματικό τετράστιχο για τον θάνατο του δικτάτορα:

Στα χέρια επάνω οι φίλοι μου οι πιστοί
με φέρανε στο σπίτι το στερνό μου,
δι’ εγκυκλίου με κλάψαν όλοι οι Έλληνες
που με είχαν αγαπήσει δια νόμου.

Πάντως, για μένα η 4η Αυγούστου δεν είναι αποφράς ημέρα. Όχι επειδή έχω ενστερνιστεί τις νεότερες αναλύσεις για τις θετικές πλευρές του δικτατορικού καθεστώτος (που είχε και τέτοιες), αλλά για έναν εντελώς εγωιστικό λόγο: στις 4 Αυγούστου, όχι όμως το 1936 σπεύδω να διευκρινίσω αλλά πολύ αργότερα, γνωρίστηκαν η μητέρα μου κι ο πατέρας μου, στα μπάνια. Οπότε…

31 Σχόλια προς “Σατιρικά ποιήματα για την 4η Αυγούστου”

  1. SophiaΟικ said

    Ίσως θα έπρεπε να πείσουμε και τον Κορνήλιο να γράφει ακροστοιχιδες.

  2. π2 said

    Τα χάπια του Πινκ ίσως είναι τα Dr. Williams’ Pink Pills for Pale People, ένα αμερικανικό παρασκεύασμα δια πάσαν νόσον κλπ., δημοφιλές στις αρχές του 20ου, το οποίο είχε φτάσει να πωλείται σε 82 χώρες.

  3. Ηλεφούφουτος said

    Άρα ο στίχος «Κι αν βάλθηκε να υμνεί του Πινκ τα χάπια» αναφέρεται σε διαφημίσεις σαν αυτή που υπάρχει στο λήμμα όπου παραπέμπει ο Π2. Πού να φανταζόταν ο ποιητής πώς θα ήσαν οι κυριακάτικες εφημερίδες σήμερα με τις προσφορές και τα περιοδικά! Πιο πολύ διαφήμιση παρά είδηση!

    Όταν βλέπω τον Τύπο γραμμένο με μικρό τ μπερδεύομαι. Νομίζω ότι αναφέρεται π.χ. σ εκείνο τον τύπο απέναντι με τη ρεμπούμπλικα και την πίπα.

  4. sarant said

    Tα Pink Pills τα είχα βρει κι εγώ, αλλά μου φάνηκαν κάπως παλιότερα από το 1936. Οπότε, το θέμα παραμένει αμφίβολο.

  5. Ηλεφούφουτος said

    Έτσι είναι! Η πρόοδος και οι μεταξωτές κορδέλες έφταναν αργά στην πτωχή Ελλάδα τα πέτρινα εκείνα χρόνια! Όχι όπως σήμερα που ο Κώδικας ντα Βίντσι φτάνει στους ελληνικούς σινεμάδες πριν να τον δουν οι πτωχοί Λουξεμβούργιοι!

  6. π2 said

    Νίκο, αν ψάξεις στο google news advanced archive search (όπου μπορεί κανείς να βρει παλιές σκαναρισμένες εφημερίδες) θα βρεις πολλές διαφημίσεις για τα χάπια αυτά μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο (ένα παράδειγμα από το Τορόντο του 1920). Καθόλου δεν θα μου έκανε εντύπωση να πωλούνταν στην τεταρτοαυγουστιανή Ελλάδα.

  7. Πολύ λόγιοι στήριξαν τὸ καθεστὼς Μεταξᾶ. Δὲν ξέρω ἂν εἶχαν δίκαιο ὴ ἄδικο. Ὁ Μεταξᾶς καὶ ὁ Γεώργιος ἁπλῶς πέτυχαν Αὐτὸ ποὺ ἐπὶ 10 χρόνια προσπαθοῦσαν σχεδὸν ὅλοι.

  8. SophiaΟικ said

    Όμως σχετικά με τα χάπια, τα χάπια που λέτε δεν ήταν κάποιου κυρίου Πινκ αλλά τα ροζ χάπια του κύριου Ουίλιαμ. Μπορεί βεβαίως να μεταφράστηκαν χάπια του κυρίου Ουίλιαμ Πινκ, αλλά δε με πείθει 100%. Ο εισαγωγέας ήξερε τι εισαγωγές έκανε, γιατί να τα πλασάρει με τέτοιο λάθος;

  9. Μπουκανιέρος said

    Νίκο, ποιες ήταν οι θετικές πλευρές;

    (δε ρωτάω τον Κορνήλιο, εννοείται)

  10. sarant said

    Η στάση απέναντι στη δημοτική είναι μία θετική πτυχή. Η άλλη, ότι δεν ήταν αντισημιτικό καθεστώς.

  11. Μπουκανιέρος said

    Το πρώτο σηκώνει μεγάλη κουβέντα (δε θα την κάνουμε τώρα).

    Το δεύτερο, πέρα απ’τ’ότι είναι κάπως σχετικό, μου φέρνει στο νου κι άλλες «θετικές πτυχές»: δεν ενθάρρυνε επισήμως τον κανιβαλισμό, δεν έκαιγε ανθρώπους ζωντανούς στις πλατείες, δεν χρησιμοποιούσε για ποινή το παλούκωμα, κοκ.

  12. Ηλεφούφουτος said

    Εγώ ήξερα ότι όσοι μιλούν για θετικές πλευρές επικαλούνται την κοινωνική πολιτική του δικτάτορα, με κορωνίδα την ίδρυση του ΙΚΑ (και άλλα όμως, π.χ. χάρισε χρέη στους αγρότες, όπως κι ο Παπαδόπουλος άλλωστε). Βέβαια δεν ήταν εφάμιλλη του Χίτλερ, που εξάλειψε την ανεργία στη Γερμανία.

    Όσοι θέλουν να το προχωρήσουν κι άλλο αναφέρονται στη σπάνια (;) ευφυΐα και ικανότητες που διέθετε ο ανήρ (όπως άλλωστε διέθετε κι ο Τζακ ο Αντεροβγάλτης ή ο σχιδοφρενής δολοφόνος με το πριόνι, λέω εγώ), και φυσικά στο «Ουδέν πρόβλημα άλυτον διά τον Ιωάννην Μεταξάν», που έχω την εντύπωση ότι είναι μια περίπτωση λερναίου της εποχής εκείνης.

  13. π2 said

    Πριν από λίγα χρόνια έγινε ξαφνικά της μόδας η θετική αποτίμηση του Μεταξά (εξού και ένα παλαιό σημείωμα του Ιού). Είναι ενδιαφέρον ότι για όλους τους Μεταξάδες και τους Παπαδόπουλους παραμένουν ισχυροί κάποιοι αστικοί μύθοι (όπως η ίδρυση του ΙΚΑ από τον Μεταξά, ή η άψογη οικονομική πολιτική του Παπαδόπουλου).

  14. Ηλεφούφουτος said

    Ναι, πολλά τέτοια είναι της μόδας τον τελευταίο καιρό, φοράνε και τη γοητεία της ανατροπής κατεστημένων αντιλήψεων, κι ας είναι ανατροπές που μόνο χαρά μεγάλη φέρνουν στο κατεστημένο (κάτι σαν τις «νέες ιδέες»).
    Βέβαια, για το ΙΚΑ μπορεί κανείς να αντιτείνει ότι άλλο προβλέπω κάτι διά νόμου κι άλλο φροντίζω κιόλας να εφαρμοστεί.

  15. Στην περίπτωση του Μεταξά και του ΙΚΑ, μάλλον έγινε το αντίθετο:
    http://jungle-report.blogspot.com/2008/07/8.html
    Το ζήτημα είναι περισσότερο, μου φαίνεται, ότι αντί να δίνουμε έμφαση στο εργατικό κίνημα της εποχής, τη δίνουμε στα κυβερνητικά μέτρα.

  16. SophiaΟικ said

    Εγώ έχω αλλη απορία: γιατί μας ενοχλεί (αν μας ενοχλεί) η θετική αποτίμηση του έργου του Μεταξά; έχουν περάσει πάνω από 70 χρόνια από τότε και είμαστε σε θέση να κάνουμε μια κάπως πιο αντικειμενική εκτίμηση των γεγονότων. Δεν είναι απαράιτητα και εξορισμού αρνητικά όσα γίνοται σε απολυταρχικά καθεστώτα. Αντιθέτως, ορισμένες μεταρρυθμήσεις δύσκολα περνανε απο κοινοβούλιο που όλοι φοβούνται το πολιτικό κόστος. Και θα φέρω σαν παράδειγμα την Κούβα.

    Όσο για το Μεταξά, θα μπορούσε να έχει παραδώσει τη χώρα στους Γερμανούς αμαχντί και να έχουμε περάσει την περιοδο 40-45 ζωή και κότα, όπως έκαναν οι Γάλλοι, ούτε πείνα, ούτε στερησεις για τον μέσο Ελλήνα.

  17. π2 said

    Δεν μας ενοχλεί η θετική αποτίμηση κανενός, Σοφία. Μας ενοχλεί η μόδα της θετικής αποτίμησης κάποιων, ιδίως όταν συνοδεύεται από λανθασμένα στοιχεία και κραυγαλέες παραλείψεις των πτυχών που δεν βολεύουν τη μόδα.

  18. «Η άλλη, ότι δεν ήταν αντισημιτικό καθεστώς» (#10)
    Παρεμπιπτόντως, κάτι που δεν ξέρουμε καλά είναι τα αντισημιτικά της κυβέρνησης Βενιζέλου, οι σχέσεις της με τα επεισόδια Κάμπελ, την ΕΕΕ της Θεσσαλονίκης και κάτι τέτοια.

  19. ηλεφούφουτος said

    Πράγματι, με τα κρούσματα αντισημιτισμού στην Ελλάδα πιο πολύ έχει συνδέσει το όνομά της η βενιζελική παράταξη παρά ο Μεταξάς (ούτε άλλωστε ο Μουσολίνι κυνήγησε τους Εβραίους), και παρεπιπτού ένα θέμα που δεν θίγεται αρκετά συχνά είναι το φλερτ της βενιζελικής διανόησης με το φασισμό (από προοδευτική σκοπιά πάντα – όλα για την πρόοδο!) πριν τον πόλεμο.
    Όσο για την ένσταση της Σοφίας, προσωπικά αυτό που προσπαθώ είναι να βλέπω πρόσωπα και πράγματα του παρελθόντος στις πραγματικές τους διαστάσεις, μπορώ μάλιστα να δεχτώ ότι ο Μεταξάς από σύνεση δεν έκανε κάποιες κακότητες που έκαναν άλλοι φασίστες ηγέτες της εποχής του, π.χ. η γερμανοφιλία του και η ιδεολογία του δεν τον έκαναν να χάσει το στοιχειώδη πολιτικό ρεαλισμό και να βάλει την Ελλάδα στον Άξονα, εν προκειμένω όμως με εκνευρίζουν οι ηλίθιες μόδες, που είπε κι ο Π2, ιδίως όταν είναι και κουτοπόνηρες!

  20. Αγγελος said

    «ούτε άλλωστε ο Μουσολίνι κυνήγησε τους Εβραίους» (19)

    Δυστυχώς, δεν είναι αλήθεια. Πολύ λιγότερο φυσικά από ό,τι ο Χίτλερ, τουλάχιστον όσο κατείχε «νόμιμα» και όχι χάρη στις γερμανικές ξιφολόγχες την εξουσία, όσο δηλαδή κυβερνούσε από τη Ρώμη και όχι από το Σαλό, αλλά από το 1938 και μετά έλαβε πλήθος αντισημιτικά μέτρα, και το 1944 πια αφηνίασε. Διαβάστε και το μακαρίτη τον Primo Levi…

    Είναι όμως γεγονός ότι και στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένης της Δωδεκανήσου, όσο κράτησε η ιταλική κατοχή κανεις δεν πείραξε τους Εβραίους, και από την ελεύθερη Γαλλία (εννοώ φυσικά του Βισύ, όχι του Ντε Γκολ) κατέφυγαν για ασφάλεια πλήθος Εβραίοι στην ιταλοκρατούμενη ζώνη, όσο υπήρχε κι αυτή!

  21. sarant said

    Και μια και τον ανέφερε ο Άγγελος, τι ωραίο βιβλίο το Περιοδικό Σύστημα του Λέβι!

  22. Μπουκανιέρος said

    Εμένα με είχε εντυπωσιάσει προηγουμένως ο Κάρλο Λέβι, και μετά έμαθα τον Πρίμο Λέβι. Τυχερό όνομα – στην ιταλική λογοτεχνία τουλάχιστον.

    Όσο για τους ελαφρώς αντισημίτες, ολίγον αντισημίτες κοκ. άστα να πάνε. Και μιας κι έγινε λόγος και για διανοούμενους, να θυμηθούμε και τον πατριώτη μου, τον Ιάκωβο Πολυλά.

  23. gbaloglou said

    «4η Αυγούστου σήμερα», ψέλλισε θλιμμένα ο κ. Σαραντάκος [Από μέρες την είχε επισημάνει αλλά δεν ήξερε πως να την πλησιάσει]

    «Δικτατορία Μεταξά», απάντησε περίλυπα η μέλλουσα κ. Σαραντάκου [Και κάπως έτσι καταλήξαμε θαμώνες του παρόντος ιστολογίου]

  24. Γρηγόρης Κοτορτσινός said

    Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο να γίνεται μια νηφάλια αποτίμηση οποιασδήποτε ιστορικής περιόδου, με τα καλά και τα κακά της. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν διάφοροι «πολιτικοί» του σήμερα χρησιμοποιούν αλακάρτ τις νηφάλιες προσεγγίσεις, για να προωθήσουν τις θέσεις τους. Έτσι έχουν εμφανιστεί όλοι αυτοί που λένε τι καλή (!) οικονομική πολιτική είχε η χούντα ή τι καλός ήταν ο Μεταξάς κλπ. και επειδή η πρόσληψη της ιστορίας που έχει ο μέσος έλληνας δεν απέχει πολύ από αυτή του Καρατζαφέρη και του Άδωνι, όλα αυτά γίνονται εύκολα κοινός τόπος. Κοινώς, χέσε μέσα…

  25. 29 Γενάρη γνωρίστηκα με την μετέπειτα γυναίκα μου…

  26. sarant said

    23: 🙂 🙂 🙂

    25: Οπότε οι δυο πρώτοι στίχοι ταιριάζουν.

  27. Λευτέρης said

    Δεν το περίμενα πως υπάρχει,
    αλλά να ένα σάιτ αφιερωμένο ειδικά στο Μεταξά
    http://ωωω.metaxas-project.com/

  28. sarant said

    Λευτέρη, το σάιτ αυτό λιγάκι φασιστικό φαίνεται, σου πείραξα το λινκ να μην οδηγεί αμέσως.

    Υπάρχει και της οικογενείας:
    http://www.ioannismetaxas.gr/

  29. […] ποιήματα για το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, στο μπλογκ του Νίκου Σαραντάκου. Μεταφέρουμε αυτούσια την […]

  30. ΕΦΗ ΕΦΗ said

    Ο τρομερός μήνας Αύγουστος 2013

    (Διαβάζοντας στις σημερινές ειδήσεις για το κύμα απολύσεων και κατασχέσεων,
    νημάτιο από Κοτζιούλα και ξύσμα ,στην κεφαλίδα, από Βασιλικό)

    Τετάρτη Αυγούστου, τότε-τώρα ,των ληστών
    που τριγυρίζουν και ορμούν σαν όρνια
    οι ορδές ,Ελλάδα,των αθλίων σου δανειστών
    φτωχό κουφάρι σε τραβούνε στα μνημόνια

    υ.γ. Δε θ αφήσουν μήνα για μήνα αμόλευτο οι ερίφηδες

  31. βασιλειάδης βασίλειος said

    στο βιβλίο της Ρ. Γαλανάκη «ο αιώνας των λαβυρίνθων», αναφέρεται και το εξής δίστιχο:
    «αμοναχός θέλω να ζω, έτσι προς χάριν γούστου,
    γαμώ το γιάννη μεταξά και την 4η αυγούστου»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: