Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο δαίμων του ορθογραφείου ξαναχτυπά!

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2009


Τις προάλλες είχα κάνει λόγο για ένα μαργαριτάρι που (υπέθεσα ότι) προκλήθηκε από τη διόρθωση, και γι’ αυτό το ονόμασα,  με λογιοτατίστικη διάθεση, διορθωσιγενές. Θα μπορούσαμε να το χρεώσουμε στον δαίμονα του τυπογραφείου.

Όμως, τώρα με τη νέα τεχνολογία ο δαίμονας έχει αποκτήσει και κάμποσα καινούργια ποδάρια (αυτό το έχει γράψει παλιότερα ο Παντελής ο Μπουκάλας και το είχα πει κι εγώ στην παρουσίαση του βιβλίου του Ηρακλή Κακαβάνη, που ήταν αφιερωμένο, ακριβώς, στον δαίμονα του τυπογραφείου).

Ένα από αυτά τα ποδάρια είναι ο αυτόματος ελεγκτής ορθογραφίας, το σπελτσέκερ που λέμε, που αν αφεθεί ανεξέλεγκτο μπορεί να δώσει εξαιρετικά γουστόζικα «σωστά λάθη», κάτι που δυστυχώς συμβαίνει, όπως έχω γράψει, και στις καλύτερες οικογένειες.

Καμιά φορά όμως αυτός ο… δαίμονας του ορθογραφείου χτυπάει ύπουλα. Τουλάχιστον αυτό φαίνεται πως συνέβη προχτές, όταν η υποτίθεται έγκυρη Καθημερινή εμφάνισε τον ΓΑ Παπανδρέου να λέει:

«Η σύγχρονη «ρίζα της συμφοράς» είναι η συγκέντρωση της εξουσίας στους λίγους»,είπε ο κ. Παπανδρέου επισημαίνοντας ότι «στην Ελλάδα αυτή η αυτοσυγκέντρωση εξουσίας καταλήγει στην εξάρτηση της πολιτικής από κάθε είδους μικρό ή μεγάλο ανεξέλεγκτο συμφέρον επιχειρηματικό, ιδιωτικό, κομματικό, μιντιακό ή όποιο άλλο».

Αυτοσυγκέντρωση εξουσίας; Τι είναι πάλι τούτο; Προφανώς μαργαριτάρι. Κι επειδή ο ΓΑΠ έχει κάνει κι άλλες φορές γλωσσικά λάθη και σαρδάμ, ο αναγνώστης της εφημερίδας απλώς κουνάει το κεφάλι με συγκατάβαση, αν δεν αρχίσει να ολοφύρεται για τον «ανελλήνιστο» που όπως όλα δείχνουν θα μας κυβερνήσει.

Όμως, όπως λέει αναλυτικά ο Κουκουζέλης, διότι σ’ αυτόν το διάβασα εγώ, αν επισκεφτούμε τον ιστότοπο του ΠΑΣΟΚ θα δούμε ότι ο Γ. Παπανδρέου είχε κάνει λόγο, πολύ σωστά, για υπερσυγκέντρωση εξουσίας. Πώς τότε η υπερσυγκέντρωση έγινε «αυτοσυγκέντρωση»; Συνωμοσία νεοδημοκρατών για να παρουσιάσει σολοικίζοντα τον ΓΑΠ; Μάλλον όχι. Όπως επισημαίνει ο Ακίνδυνος, ο ελεγκτής ορθογραφίας του Γουόρντ δεν έχει  στο λεξιλόγιό του την υπερσυγκέντρωση και αντ’ αυτής υποδεικνύει σαν σωστή την «αυτοσυγκέντρωση»! Για του λόγου το αληθές, ο Ακίνδυνος έχει και εικόνα, αλλά μπορείτε κι εσείς να το ελέγξετε στον υπολογιστή σας.

Άρα, και προφανώς, κάποιος στην πάλαι ποτέ έγκυρη Καθημερινή εμπιστεύθηκε το κείμενό του στον αυτόματο ορθογράφο –ο σολοικισμός επομένως πρέπει να χρεωθεί στον δαίμονα του ορθογραφείου και όχι στον Γ. Παπανδρέου.

Αν όμως ο ΓΑΠ είναι εντελώς αθώος για αυτόν τον σολοικισμό δεν είμαι και τόσο βέβαιος ότι εξίσου αθώος είναι ο συντάκτης του επόμενου κειμένου, το οποίο επίσης φαίνεται πως κακόπαθε από τον δαίμονα του ορθογραφείου.

Συγκεκριμένα, διαβάζω στην Ελευθεροτυπία ότι οι μπασκετμπωλίστες κάποιας γειτονικής χώρας πήγαν «εν χορδαίς και οργάνων» στον πρωθυπουργό της χώρας τους και παρουσίασαν φανέλα με το ακατονόμαστο όνομα της χώρας. Ας μην ξεστρατίσουμε στο πολιτικό θέμα, εδώ λεξιλογούμε (και, τέλος πάντων, ας τη λέμε Νίτσα που έλεγε ο Πετρουλάκης). Λοιπόν, εν χορδαίς και οργάνων! Τι συνέβη; Την έκφραση αυτή, όλοι μας την ξέρουμε «εν χορδαίς και οργάνοις» και έτσι την χρησιμοποιούμε.

Όμως, τον τελευταίο καιρό κάποιοι λαθολόγοι θεωρούν αμορφωσιά να γράψεις χορδαίς και οργάνοις επειδή, λένε, ο Ψαλμός 150 του Δαβίδ λέει «Αινείτε αυτόν εν χορδαίς και οργάνω». Πράγματι, ο Ψαλμός έτσι είναι. Ωστόσο, σήμερα έχει επικρατήσει να χρησιμοποιούμε τον πληθυντικό, και έτσι καταγράφεται η φράση π.χ. στο Φρασεολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής και σε άλλες συλλογές. Ακόμα και το γενικά «ρυθμιστικό» Λεξικό Μπαμπινιώτη δίνει τον τύπο ‘και οργάνοις’ αλλά προσδιορίζει ότι ο στίχος της Βίβλου είναι στον ενικό (‘και οργάνω’). Γιατί χρησιμοποιούμε πληθυντικό; Νομίζω ότι είναι πανίσχυρη η συμμετρία εδώ, και η αναλογία με άλλες βιβλικές φράσεις που φαίνονται ή είναι παρεμφερείς (μετά φανών και λαμπάδων, μετά βαΐων και κλάδων) και μας φαίνεται κάπως φτωχός ο πανηγυρισμός με ένα μόνο όργανο! Επιπλέον, κι ο ίδιος ο Ψαλμός 150 πριν και μετά από αυτόν τον στίχο απαριθμεί ένα σωρό όργανα, ολόκληρη φιλαρμονική («αινείτε αυτόν εν ψαλτηρίω και κιθάρα … αινείτε αυτόν κυμβάλοις ευήχοις») οπότε πιστεύω ότι με τον σημερινό πληθυντικό μάλλον υπηρετούμε το πνεύμα του ψαλμωδού παρά το προδίδουμε.

Το παραπάνω απόσπασμα το ξεσήκωσα από το βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων. Πιο συνοπτικά, ο Νίκος ο Λίγγρης έχει γράψει στη Λεξιλογία:

Το «εν χορδαίς και οργάνω» το γράφουν μόνο αυτοί που θέλουν να βγάζουν τα κιτάπια, να φυσούν τη σκόνη και να ανασύρουν φράσεις από το παρελθόν, λέγοντας με ύφος δασκαλίστικο και κουνώντας το δάχτυλο: «Το σωστό είναι “πού την κεφαλήν κλίνη”, όχι “πού την κεφαλήν κλίναι”. “Δεν έχω πού την κεφαλήν κλίνω” πρέπει να λέμε». Ο πολύς κόσμος λέει (και εδώ δεν είναι καν γραμματικό ή συντακτικό λάθος, απλώς διαφορετικό) «εν χορδαίς και οργάνοις». Πέρασαν πολλά χρόνια από τον ψαλμό. Οπότε πάω με το ρεύμα.

Όμως, ο συντάκτης της Ελευθεροτυπίας πείσθηκε από τα κελεύσματα των κειτουκειτιστών και έγραψε, υποθέτω, «εν χορδαίς και οργάνω». Καλά λέω ότι πήγαινε γυρεύοντας! Διότι, ο δαίμων του ορθογραφείου, ή απλώς ο διορθωτής, βλέποντας το «οργάνω» το μετέτρεψε σε «οργάνων» κι έτσι προέκυψε το «εν χορδαίς και οργάνων», το οποίο μάλιστα το αναδημοσίεψε κι ένα δημοφιλές ιστολόγιο χωρίς να ενοχληθεί ο ιστολόγος –διότι, προφανώς, τόσο έχει ξεχαστεί η δοτική που η αντικατάστασή της σε κανένα γλωσσικό αίσθημα δεν προσκρούει.

Συμπέρασμα; Προσοχή στον δαίμονα του ορθογραφείου. Μην τον αφήνετε ανεξέλεγκτο! (Και δευτερευόντως: όταν κάποιος περισπούδαστος σας κουνάει το δάχτυλο και σας λέει ότι δεν πρέπει να λέτε έτσι μια σημερινή φράση επειδή αλλιώς είχε ειπωθεί πριν από δυο-τρεις χιλιάδες χρόνια, μην το δέχεστε ανεξέταστα. Πολλές φορές, για να μην πω τις περισσότερες, ο τύπος που χρησιμοποιούμε σήμερα έχει ισχυρότατη τεκμηρίωση από παλιότερα -αλλά αυτό είναι θέμα για άλλο σημείωμα).

27 Σχόλια προς “Ο δαίμων του ορθογραφείου ξαναχτυπά!”

  1. αὐτὸ γιὰ τὸ «ὁργάνῳ» μοῦ θύμισε τοὺς ἀσκοὺς τοῦ Αἰόλου, ἐν ᾦ ὁ Ὅμηρος σαφῶς γράφει γιὰ ἕνα ἀσκό. καὶ μιᾶς ποὺ μοῦ ἀρέσει νὰ φυσῶ τὴν σκόνη ἀπὸ παλιὰ κιτάπια ἐπιμένω στὸν ἑνικό.

  2. sarant said

    Κορνήλιε, κατά σύμπτωση φύσηξα κι εγώ τη σκόνη από παλιά κιτάπια και βρήκα

    α) Σουρή σε Ρωμηό του 1912: Και πιστεύω τώ φυσώντι τους αερασκούς Αιόλω

    β) Παπαδιαμάντη, σε επιστολή του σε εφημερίδα: Πολύ έωλός μοι εφάνη ο Αίολος, ο θεός των ανέμων, με τους φουσκωμένους ασκούς του…

    Άρα, μετά τον Όμηρο οι ασκοί είναι πολλοί, όχι ένας.

    Πόσοι; Προφανώς 42.

  3. Mindkaiser said

    Αγαπητέ Νίκο,

    Μιας που είχες τη διακριτικότητα να μην προτείνεις στον Κορνήλιο το εξαιρετικό σχετικό κείμενό σου για τον(/ους) ασκό(/ούς) του Αιόλου που βρίσκεται στο βιβλίο σου, το κάνω εγώ. Όχι τίποτε άλλο, αλλά νομίζω ότι θα βρει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα την όλη προβληματική γύρω από το θέμα.

  4. δὲν ἤξερα γιὰ γιὰ τὴν ὕπαρξι αὐτοῦ τοῦ κειμένου, θὰ μὲ ἐνδιέφερε (στὴν Πρωτοπορία εἶναι πρῶτο σὲ πωλήσεις τὸ βιβλίο τοῦ πατρὸς Σαραντάκου ποὺ ἀκόμη δὲν φιλοτιμήθηκα νὰ ἀγοράσω)

    ἐπιμένω στὸν ἕνα ἀσκό. καὶ κατὰ τὸν Εὐριπίδη ἡ Ἑλένη δὲν πῆγε στὴν Τροία, άλλὰ Ὁμήρου ὁμιλοῦντος πᾶς ποιητής τε καὶ διηγηματογράφος παυσάτω. Βρῆκα καὶ τοῦτο ὡς ἀπρόσμενο σύμμαχο:
    http://www.eleftherovima.gr/cgi-bin/news/viewnews.cgi?newsid1166605512,28888,

  5. πάντως τώρα ποὺ τὸ ξαναβλέπω οἱ ἀσκοὶ τοῦ Σουρῆ καὶ τοῦ Παπαδιαμάντη δὲν παραπέμπυν ἄμεσα στὴν σκηνὴ τοῦ ἀνοίγματος καὶ τῆς ἐπακολουθούσης θυέλλης, ἀλλὰ χρησιμοποιοῦν τὸν πληθυντικὸ μὲ τὸν τρόπο ποὺ θὰ λέγατε σήμερα «βαρέθηκα τοὺς Καρατζαφέρηδες καὶ τοὺς Βορίδηδες» ὴ ὅπως θὰ ἔλεγα ἐγὼ «οἱ μαλλιαροὶ καὶ οἱ Ψυχάρηδες». καὶ γιὰ νὰ μιλήσω μὲ προσηγορικὰ ὀνόματα ὅπως θὰ λέγαμε «ὁ Σαραντάκος καὶ τὰ ἱστολόγιά του».

  6. @5 Κορνήλιε: με εκπλήσσει πόσο συχνά εκφράσεις τύπου Οι Καρατζαφέρηδες και Οι Σαραντάκοι, δλδ πληθυντικά κύρια ονόματα, χρησιμοποιούσαν οι ΑΗΠ· πρωτοστάτης ο Πλάτωνας, αλλά πάμπολλα και σε Πλούταρχο, και σε Διόδωρο Σικελό. (Τα βλέπω γιατί ο λημματοποιητής που δουλεύω τα βγάζει «λάθος».)

    praise him with stringed instruments and organs, η απόδοση του Ρήγα Ιακώβου. Κάτι ξέρανε κι αυτοί για ποίηση. Σωστότερα η Νέα Διεθνής Μετάφραση: praise him with the strings and flute. Η ασυνέπεια στο πρότυπο: .

    הַֽ֝לְל֗וּהוּ hal·lu·hu 1984 αινείτε
    בְּמִנִּ֥ים be·min·nim 4482 με έγχορδα
    וְעוּגָֽב׃ ve·’u·gav. 5748 και φλογέρα (;)

    http://bible.cc/psalms/150-4.htm

  7. … και καλά κάνει ο Κριαράς (ο Κριαράς!) που όταν παραδίδει δημώδη κείμενα σε μονοτονικό, αφήνει τις υπογεγραμμένες. Για να κάνει το νταν που πρέπει να κάνει στα δημώδη του κείμενα η δοτική. Άρα:

    εν χορδαίς και οργάνῳ.

  8. sarant said

    Mindkaiser, ευχαριστώ. Μπορεί να βάλω κάτι αύριο.

    Κορνήλιε, ενδιαφέρουσα η ένσταση στο 5.

    ΝικΝικ, δεν το είχα σκεφτεί. Η υπογεγραμμένη καμιά φορά πράγματι λείπει. Όχι εδώ ίσως, αλλά σε κάτι «τέχνηι» κτλ. Βέβαια, υπάρχουν και κλασικές εκδόσεις που βάζουν το γιώτα προσγεγραμμένο.

    Και γεννάται το ερώτημα, όταν, π.χ., θα εκδώσουμε Παπαδιαμάντη ή Ροϊδη σε μονοτονικό, διότι αυτό ήδη γίνεται και αναπόφευκτα θα αποτελέσει τον κανόνα κάποτε, τι θα κάνουμε με τις υπογεγραμμένες;

  9. Να σημειώσω πως όταν χρησιμοποιούσα συστηματικά το Greeklish, έβαζα υπογεγραμμένες (ως προσγεγραμμένες βέβαια): en xordais kai organwi. Με το ᾳ μάλιστα έφτανα στο σημείο να το γράφω aai: agaqhi thi kardiaai.

  10. Q said

    Μόλις ανακάλυψα επίσης κάτι άλλο περίεργο στο MSWord. Δέχεται το «οι μισοί» αλλά όχι «τους μισούς, των μισών». Το ίδιο και για «οι μερικοί», «τους μερικούς, των μερικών». Σίγουρα θα υπάρχει κάποιο λάθος στο MSWord.

  11. γιὰ τὸ ἑβραϊκὸ μασοριτικὸ κείμενο ἔχω νὰ πῶ ὅτι δὲν εἶναι τὸ ἀρχαῖο ἑβραἱκὸ κείμενο καὶ αὐτὸ φαίνεται ἀπὸ πολλά. εἶναι κακὴ ἐπαναμετάφρασι τοῦ ἑλληνικοῦ τῶν Ο’. ὅμως μὴ ἀνόιξουμε αὐτὴν τὴν ἱστορία.

    #7 ἔχεις ὑπ’ όψει σου τὸν γνωστὸ στίχο τοῦ Χριστιανόπουλου γιὰ τὴν ὑπογεγραμμένη στὸ ω;

  12. ppan said

    Μπα, δε νομίζω, ο στίχος αυτός είναι παντελώς άγνωστος 🙂

  13. Καὶ κάτι ἀκόμη, τὸ μονοτονικὸ δὲν ἔχει σχέσι μὲ τῆν ὑπογεγραμμένη. Ἡ ὑπογεγρμμάνη εἶναι γράμμα τοῦ ἀλφαβήτου τὸ ι. Ἀπόφασι τῶν τυπογράφων ἦταν νὰ μπαίνῃ ἀπὸ κάτω. π.χ. στὴν δοτικὴ παιδείᾳ ἔχουμε 2 αι. Τὸ ἕνα διαβάζεται ε καὶ τὸ ἄλλο α. Ἐπικράτησε ἡ τυπογραφικὴ συνήθεια νὰ μπαίνει ἀπὸπ κάτω στὴν δεύτερη περίπτωσι τὸ ι. Αὐτὸ δὲν ἔχει σχέσι μὲ τόνους καὶ πνεύματα. Τὰ γνωστὰ ὑπερδημοτικιστικὰ νταηλίκια τοῦ Κριαρᾶ….

  14. Κορνήλιε @11 : Το ξέκωλο; Άσε, τ’ ακούσαμε. Και η όποια συμπάθειά μου για το πολυτονικό (εξ αποστάσεως) του κώλου δεν είναι… 🙂

    Κορνήλιε @13 : Ναι, μόνο που το νταηλίκι του Κριαρά ακριβώς στην υπογεγραμμένη της λόγιας ελληνικής κόλλησε. Σ’ αυτήν την περίσταση, με το μέρος σου είναι!

  15. Νικνίκολας ἔχω άνεβάσει γιὰ σένα ἕνα ἐνδιαφέρον ἀπόσπασμα σχετικὰ μὲ ἕνα μεταφραστικοπαλαιογραφικὸ πρόβλημα σὲ χωρίο τῆς ΠΔ ποὺ δημιουργοῦσε ἑρμηνευτικὸ πρόβλημα ἐπὶ 18 αἰῶνες. ὰν θέλῃς ῥίξε μιὰ ματιά: http://rapidshare.com/files/276819666/IMG.pdf.html

  16. gbaloglou said

    Για την ιστορια, οι βορειοι γειτονες αγωνιζονται με φανελλες οπου *δεν* υπαρχει η λεξη «Μακεδονια», ουτε καν στα ψιλα γραμματα (απ’ οσο μπορεσα να δω, καθως ο αγωνας δεν αντεχει σε κριτικη και, κλασσικα, με πηρε και ο υπνος για αρκετο διαστημα). Ολα δειχνουν οτι το MACEDONIA ή MAKEDONIJA ή οτι αλλο ειχαν κατα νου τελος παντων … καλυφθηκε απο το VITAMINKA! (Εντυπωση ομως προκαλει η συμμετοχη στην ομαδα τους του παλιου παικτη του Αρη Jeremiah Massey: ισως του ειπαν «Μακεδονες αυτοι, Μακεδονες και εμεις, ελα εδω να σε κανουμε πολιτη» 🙂 ]

  17. Μαρία said

    Μπαλό, μετά τη Ρεάλ πολιτογραφήθηκε Μακεδόνας.
    http://en.wikipedia.org/wiki/Jeremiah_Massey

  18. gbaloglou said

    Ναι, τα διαβασα και εγω αυτα, αλλα δεν καταλαβαινω πως και γιατι εγινε πολιτης της ΠΓΔΜ χωρις καν να εχει παιξει μπασκετ σε καποια ομαδα (και να εχει ζησει) εκει — πολυ ασυνηθιστο, και κατι μου λεει οτι ο Ιερεμιας μπορει να εχει καποια προβληματα στις ΗΠΑ…

  19. ἐδῶ πολιτογραφήθηκαν Μακεδόνες ὅλοι οἱ Σκοπιανοί, σὲ ἕνα καλαθοσφαιριστὴ θὰ κολλήσουμε!

  20. gbaloglou said

    #19:

    Eξυπνο 🙂

  21. gbaloglou said

    #16-18:

    Οντως εχει βαθος η ιστορια, αλλα το προβλημα ειναι εδω και οχι στις ΗΠΑ: ο Αρης τους βαζει να βγαζουν ‘Μακεδονικα’ διαβατηρια ωστε να τους παρουσιαζει ως κοινοτικους (!) καλαθοσφαιριστες και να μπορει ετσι να παρει περισσοτερους Αμερικανους!!! (Ναι αλλα αφου η ΠΓΔΜ *δεν* ανηκει (ακομη) στην Ευρωπα.ι.κη Κοινοτητα … πως γινεται η κομπινα?!)

  22. Γι’ αυτό κι εγώ εξακολουθώ να εμπιστεύομαι τον παλιό καλό δωρεάν ορθογράφο της Neurosoft, όσο συνεχίζει να δουλεύει, που είναι πολύ πιο προσεγμένος. 😉

  23. Αγγελος said

    Προβλήματα ο spellchecker δεν προξενεί μόνο στα ελληνικά. Σε κάμποσα αγγλικά κείμενα (και σε μερικές από τις μεταφράσεις τους σε άλλες γλώσσες) του Συμβουλίου της ΕΕ γίνεται λόγος για Cupertino agreements, συμφωνίες του Cupertino κλπ., ενώ καμία διεθνής συμφωνία δεν έχει συναφθεί στη μέχρι πρό τινος άσημη αυτή κωμόπολη της Καλιφόρνιας και πρόκειται απλώς για συμφωνίες συνεργασίας. Αλλά ο ορθογραφικός διορθωτής της Microsoft τη συνεργασία τη θέλει στα αγγλικά co-operation, με ενωτικό, και αν τη γράψεις χωρίς ενωτικό, η πρώτη διόρθωση που προιτείνει είναι… Cupertino!

  24. sarant said

    Άγγελε, εξαιρετικό!

  25. @23 : Ε όχι και άσημο το Cupertino, κέντρο επιχειρήσεων της Apple…. Προς μικρή μου έκπληξη, βλέπω πως η ψευτοδιόρθωση Cupertino έχει δώσει το όνομά του στο όλο φαινόμενο με τους ορθογράφους.

  26. Το θέμα είναι γιατί ο ψαλμός λέει εν χορδαίς και οργάνω; Ποιο όργανο εννοεί; Aν έγραφε οργάνοις θα ενννούσε κάθε όργανο.

  27. sarant said

    26 Καλημέρα. Όχι, αν έλεγε «οργάνοις» δεν θα εννοούσε «κάθε» όργανο αλλά περισσότερα από ένα όργανα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: