Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το διακύβευμα, τα σταζ και τα ζάρια

Posted by sarant στο 1 Οκτώβριος, 2009


Τα άρθρα που γράφω κάθε πρώτη Κυριακή του μήνα στην Αυγή συνήθως τα ανεβάζω εδώ μερικές μέρες μετά τη δημοσίευσή τους. Με τούτο εδώ θα κάνω μια εξαίρεση και θα το ανεβάσω από πριν, διότι είναι προεκλογικό και μετά τις εκλογές θα μπαγιατέψει. Το ίδιο είχα κάνει και τον Ιούνη με τις ευρωεκλογές. Βέβαια, οι τακτικοί φίλοι του ιστολογίου θα αντιληφθούν ότι κάποια σημεία του άρθρου τα έχουμε ήδη συζητήσει εδώ.

pg59-350Δύο ήταν οι λέξεις που ακούστηκαν περισσότερο σ’ αυτή τη σύντομη προεκλογική περίοδο. Η μία από αυτές είναι βέβαια το stage, δηλαδή το «σταζ», μια λέξη που δεν θα ακουγόταν αν δεν ήταν η επιμονή του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος την έθεσε στο ντιμπέιτ των πολιτικών αρχηγών (και η συζήτηση συνεχίστηκε την επόμενη μέρα, στο ντιμπέιτ των δύο μετεξεταστέων), κι έτσι εδέησαν να ανακαλύψουν τα ΜΜΕ τον εργασιακό Μεσαίωνα που βιώνει, με μπλε και πράσινη συναίνεση, ένα μεγάλο κομμάτι της νεολαίας που προσπαθεί να μπει στην αγορά εργασίας, και πώς, με τις ευλογίες των δυο μονομάχων, μια ιδέα χρήσιμη, η απόκτηση επαγγελματικής εμπειρίας, θυσιάζεται στο βωμό του πάση θυσία (ή πάση Θεού αν προτιμάτε) κέρδους.

Τα παιδιά που συμμετέχουν σε αυτό το πρόγραμμα πώλησης ελπίδων και το βλέπουν γραμμένο STAGE το προφέρουν βέβαια στέιτζ. Το κακό είναι πως η λέξη stage στα αγγλικά σημαίνει άλλο πράγμα, τη σκηνή του θεάτρου ας πούμε. Γιατί αυτή ήταν η αρχική σημασία της παλαιογαλλικού estage, σήμαινε το δάπεδο, τον όροφο (étage στα σημερινά γαλλικά) και τελικά τη διαμονή, κι έτσι stage ονομάστηκε το χρονικό διάστημα που πρέπει να παραμείνει στην ενορία ο νεαρός ιερωμένος πριν αναλάβει καθήκοντα ως εφημέριος και αργότερα στη γαλλική δημόσια διοίκηση ονομάστηκε stage η δοκιμαστική περίοδος ή η περίοδος άσκησης πριν από τη μονιμοποίηση των υπαλλήλων ή των δικηγόρων. Το αντίστοιχο στα αγγλικά της Αγγλίας είναι traineeship (και internship στα αμερικάνικα), οπότε καλύτερο είναι να αποφεύγουμε να το λέμε «στέιτζ» γιατί αν παρασυρθούμε και το πούμε σε Άγγλους δεν θα μας καταλάβουν. Καλύτερα βέβαια οι δημόσιοι φορείς και τα ΜΜΕ που κόπτονται για τη δήθεν εξάπλωση των γκρίκλις να γράφουν στα ελληνικά τη λέξη, και ακόμα καλύτερα να εισακουσθεί η πρόταση της αριστεράς και τα σταζ να μετατραπούν σε σύντομες και ουσιαστικές περιόδους πραγματικής απόκτησης εμπειρίας που να οδηγούν σε σταθερή απασχόληση αμέσως μετά –κι ας προφέρονται όπως θέλετε!

Η άλλη λέξη που ακούστηκε πολύ στις εκλογές ήταν το διακύβευμα. Κι επειδή το πολύ το κυριελέησον το βαριούνται όλοι, η λέξη φθάρηκε πια, παρ’ όλο που είναι χρήσιμη και παραστατική. Το «διακύβευμα» είναι σχετικά καινούργια λέξη, μεταφραστικό δάνειο από το γαλλικό enjeu και προέρχεται από το λεξιλόγιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης· τα παλιότερα λεξικά δεν την έχουν, όμως το ρήμα «διακυβεύω» υπήρχε από τ’ αρχαία. Στα αρχαία κύβος ήταν το ζάρι, επομένως διακυβεύω σημαίνει «παίζω κάτι στα ζάρια». Βρίσκω πολύ παραστατική την αρχική εικόνα: στο στρατόπεδο μετά τη μάχη, οι αρχαίοι πολεμιστές έχουν μόλις λεηλατήσει το γειτονικό χωριό και άπλωσαν πάνω στην κουβέρτα τα φτωχά λάφυρά τους και ρίχνουν τα ζάρια να δουν ποιος θα τα πάρει: βάλτε κλήρο, ρίχτε ζάρι το μαντύ του ποιος θα πάρει, που λέει και το βαρναλικό ποίημα.

Η λέξη «κύβος», λένε τα ετυμολογικά λεξικά, είναι μάλλον ανατολίτικο δάνειο, αφού δεν έχει πειστική ελληνική ετυμολογία, ο δε Ηρόδοτος (γνωστός ανθέλλην) λέει ότι τους κύβους, δηλαδή τα ζάρια, καθώς και τα κότσια (αστραγάλους) και όλα τα άλλα παιχνίδια εκτός από τους πεσσούς, τα εφεύραν οι Λυδοί. Αρχικά, στα αρχαία ελληνικά «κύβος» είναι μόνο το ζάρι, αλλά πολύ σύντομα η λέξη σημαίνει επίσης διάφορα αντικείμενα σε σχήμα κύβου και τελικά και το ίδιο το σχήμα και τις εφαρμογές του στα μαθηματικά –ήδη ο Αριστοτέλης γράφει για κυβικούς αριθμούς. Το λατινικό cubus (μάλλον δάνειο από τα ελληνικά) πέρασε σε όλες τις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, όπου έπαψε να σημαίνει το ζάρι αλλά διατήρησε τη σημασία του γεωμετρικού σχήματος και όλες τις επόμενες, κι έτσι έχουμε π.χ. τον κυβισμό στη ζωγραφική ή τα κυβικά της μηχανής. Η «κυβέρνηση» πάντως, παρόλο που φαίνεται να έχει την ίδια αρχή με τον κύβο δεν είναι της ίδιας οικογένειας, αφού το ρήμα κυβερνάω είναι σκοτεινής ετυμολογίας, αρχικά ναυτικός όρος (κυβερνάω το πλοίο –και ενίοτε το βουλιάζω, όπως έκανε η σημερινή κυβέρνηση).

Σήμερα εμείς λέμε ζάρι, αν και ο κύβος έχει διατηρήσει την παλιά σημασία σε μερικές καθαρευουσιάνικες λέξεις (κυβεία) και στην παροιμιώδη φράση ο κύβος ερρίφθη που τη λέμε όταν παίρνουμε μια οριστική απόφαση από την οποία είναι αδύνατο να υπαναχωρήσουμε. Τη φράση την πρωτόπε ο Καίσαρας όταν πέρασε τον ποταμό Ρουβίκωνα κι έτσι ήρθε σε οριστική σύγκρουση με τη Σύγκλητο. Μάλιστα, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Καίσαρας είπε «ανερρίφθω κύβος», στα ελληνικά, επαναλαμβάνοντας έναν στίχο του Μενάνδρου. Το ζάρι είναι αραβικό δάνειο (az-zahr = τα ζάρια, που έδωσε το μεσαιωνικό αζάριον). Η λέξη έμεινε ταπεινή στα ελληνικά, είχε όμως εξαιρετική σταδιοδρομία στις δυτικές γλώσσες, αφού έδωσε πολυσήμαντους απογόνους όπως το γαλλικό hasard (τύχη) ή το αγγλικό hazard (κίνδυνος, απειλή κ.ά.).

Όμως εσείς που με διαβάζετε τώρα πρόκειται σε λίγο να ρίξετε όχι τον κύβο αλλά το ψηφοδέλτιο στην κάλπη (μερικοί πρωινοί θα το έχουν κιόλας ρίξει). Το διακύβευμα είναι αν θα έχουμε μετά τις εκλογές μια δυνατή και μάχιμη αριστερά ικανή να αντιπαλέψει τον χειμώνα που θα έρθει. Κυριολεκτικά είναι στο χέρι μας. Δεν θα το αφήσουμε στην τύχη, είμαι βέβαιος.

Advertisements

51 Σχόλια to “Το διακύβευμα, τα σταζ και τα ζάρια”

  1. ἔχω τὴν ἐντύπωσι ὅτι τὸ ἄρθρο ἀνέβηκε προώρως.

  2. ἄ προορίζεται γιὰ τὴν Αὐγή.

  3. SophiaΟικ said

    Διάβασε την εισαγωγή πριν μιλήσεις, Κορνήλιε!

  4. Μαρία said

    Ο Κορνήλιος απόψι κύβους παίζει.

  5. «διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου» ποὺ λέει κι ὁπροφήτης. ὄντως παραστατικὴ εἰκών. στὸ βυζαντινὸ μουσεῖο Θεσσαλονίκης ἐκτίθενται ζάρια ὁλόιδια μὲ τὰ σημερινά.

  6. Με εντυπωσιάζει η φράση :

    «Η λέξη «κύβος», λένε τα ετυμολογικά λεξικά, είναι μάλλον ανατολίτικο δάνειο, αφού δεν έχει πειστική ελληνική ετυμολογία»

    και επειδή δεν ανήκω στο κοινό που «πείθεται» από ότι δει «γραμμένο» θα ζητήσω με την σειρά μου παραδείγματα λέξεων που έχουν τόσο «πειστική ελληνική ετυμολογία» ώστε να πείσουν και εμένα, δηλαδή να μου εξηγούν πως διακρίνουν σε ένα πανάρχαιο θέμα μιας λέξης την ελληνικότητά του θέματος ή μη

  7. progvamp said

    Τελικά το διακύβευμα βγαίνει απ’ το διακυβεύω; Και σημαίνει τι; Ριψοκινδυνεύω; Παίζω κάτι στα ζάρια, στην τύχη; Ήξερα τη διακύβευση, το διακύβευμα τώρα το άκουσα. Συγκεκριμένα από τον πατέρα μου που το διάβασε σε μια εφημερίδα ή το άκουσε στην τηλεόραση από την επικαιρότητα.

    Κατερίνα

  8. Πολύ θα ήθελα να σχολιάσεις, αγαπητέ Νίκο, και τη χρήση του «κλειδώνω» με τη σημασία «διαδικασία ή ενέργεια που ολοκληρώθηκε», π.χ. «κλείδωσε το ψηφοδέλτιο Επικρατείας». Από που προέρχεται;

  9. sarant said

    Νότη Τουφεξή, το «κλειδώνω» με την έννοια που λες, «διαδικασία ή ενέργεια που ολοκληρώθηκε» ή «λήψη αμετάκλητης απόφασης για ένα θέμα που εκκρεμούσε» είναι πρόσφατο φαινόμενο, θαρρώ πενταετίας. Δεν έχω χρόνο τώρα να το ψάξω, αλλά θα το κάνω κάποια στιγμή.

    Μαντεύω ότι δεν προέρχεται από κλειδαριές, αλλά από συσκευές. Μπορεί βέβαια να πέφτω έξω. Υπάρχει κάτι που αρχικά έχει βαθμούς ελευθερίας, μπορεί να αλλάξει (π.χ. το ψηφοδέλτιο, η συμμετοχή ή όχι του Χ. στην εντεκάδα της ομάδας ή στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας, ή η κατασκευή ενός έργου) και όταν κλειδώσει οριστικοποιείται. Και όταν μια ομάδα κερδίζει 1-0 και προς τα μέσα του β’ μέρους κάνει το 2-0, κλειδώνει το ματς.

    Progvamp, καλώς ήρθες. Το διακύβευμα είναι αυτό που μπορεί να κερδίσει ή να χάσει κανείς, αυτό που παίζεται, σε ένα εγχείρημα.

    Gpoint, καλά κάνεις και δεν πείθεσαι. Ελπίζω να περάσει κανείς ετυμολόγος να μας πει. Λέξη με πειστική ελληνική ετυμολογία είναι, ξερωγώ, το όστρακο. Ο κύβος αφενός είναι μόνος του στο ελληνικό λεξιλόγιο (το κυβερνάω είναι άσχετο), και αφετέρου έχουμε τη μαρτυρία ότι το παιχνίδι το επινόησαν οι Λυδοί.

  10. Μαρία said

    #9 Ο κύβος αφενός είναι μόνος του στο ελληνικό λεξιλόγιο

    Έχει παρέα την κύβη και την κυβίστηση, όπως έλεγαν την τούμπα οι γυμνάστριές μας στο σχολείο, (απ’ το κύπτω;) κλπ.

  11. ὑπάρχει στὸν Θεόδωρο Πρόδρομο ἡ λέξις κύβευμα.

  12. Dinogaroux said

    @ (8) Notis Toufexis
    @ (9) Sarant
    Δεν προλαβαίνω να το αναπτύξω αλλά ψυλλιάζομαι ότι το «κλειδώνω» κάπου κρύβει το γαλλικό ρήμα «boucler» με μια λαϊκή-αργκοτική έννοια «σφραγίζω», «συμπληρώνω». Ιδωμεν.

  13. Νικοδέσποτα,
    γράφετε: το “κλειδώνω” με την έννοια … “διαδικασία ή ενέργεια που ολοκληρώθηκε” ή “λήψη αμετάκλητης απόφασης για ένα θέμα που εκκρεμούσε” είναι πρόσφατο φαινόμενο, θαρρώ πενταετίας.».
    Δεν νομίζω ότι σημαίνει ακριβώς αυτό· περισσότερο σημαίνει το εξασφαλισμένο αποτέλεσμα.
    Και ισχυρίζομαι ότι εμφανίστηκε μετά την δημοσίευση κάποιων βίντεο από (ελληνικά) μαχητικά αεροσκάφη, που διεξάγουν σκυλοκαβγάδες (Dogfights
    ). Σ’ αυτά ακούγεται ένας έλληνας πιλότος να ουρλιάζει μέσα στην ένταση «τον έχω λοκάρει, τον μπούστη!», αναφερόμενος, προφανώς, στον τούρκο ομόλογό του. Εννοούσε ότι το οπλικό του σύστημα, αφού είχε παρακολουθήσει αρκετά το άλλο αεροσκάφος, το σημάδεψε οριστικά και αμετάκλητα και πλέον το παρακολουθούσε αυτόματα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, όπου ο στόχος έχει «κλειδώσει», το αεροσκάφος-στόχος λούζεται από τα ραντάρ του επιτιθέμενου κι αρχίζει να ηχεί ένα σύστημα, που προειδοποιεί ότι ο πιλότος είναι υποψήφιος νεκρός.
    Game Over!

    Αυτό το βίντεο διανεμήθηκε στην αγορά από ένα Lifestyle περιοδικό του κου Πέτρου Κωστοπούλου. Αμέ! Ποιός είπε ότι ο πόλεμος δεν φέρνει δουλειές;

  14. Πολύ κοντά στον κύβο εννοιολογικά είναι το κύω ( εξ ου και έγκυος) αλλά το νόημα ήταν άπό πότε νοείται η ελληνική γλώσσα, δηλαδή οι αιολικοί και πελασγικοί τύποι τι είναι; ελληνικοί ή προελληνικοί ;
    Το όστρακο (κομμάτι από κεραμεικό) έχει συγγένεια με το οστούν και με την ίδια λογική θα το βρούμε και αυτό σαν δάνειο από πιο παλια γλώσσα

  15. sarant said

    Gpoint, καταλαβαίνω τι λέτε. Ας μείνουμε στο ότι ο κύβος έχει άγνωστη ετυμολογία.

    Σκύλε, είναι πολύ πιθανό η αρχή να βρισκεται σ’ αυτή τη διάσημη πράγματι φράση.

  16. Λάθος μου! Σωστό, όσον αφορά το Lock, λάθος όσον αφορά τα λόγια του έλληνος πιλότου. Λέει «θα τον ξεσκίσω, τον μπινέ!», κωμικοτραγικό αν σκεφτούμε ότι η λέξη μπινές είναι τουρκική…

  17. sarant said

    Όπως και η λέξη «πούστης», άλλωστε

  18. Μπουκανιέρος said

    #13
    Το «κλειδώνω» με την πολεμική έννοια το πρωτοάκουσα στους βομβαρδισμούς της Σερβίας (σε σχέση με κείνο το τραίνο στη γέφυρα). Η (επίσημη ή ανεπίσημη;) νατοϊκή δικιολογία ήταν ότι ο πιλότος είχε ήδη κλειδώσει το στόχο – κι όταν κατάλαβε ότι ήταν πολιτικός στόχος ή άμαχοι τέλος πάντων δεν προλάβαινε να τον «ξεκλειδώσει» (κάπως έτσι).
    Με τη γενικότερη έννοια, νομίζω ότι το έλεγε πρωτύτερα ο Σημίτης (ή κάποιος άλλος το έλεγε για το Σημίτη – που ήταν φαίνεται μέγας κλειδοκράτορας).

  19. Στο βίντεο ακούγεται καθαρά μία γυναικεία φωνή (προφανώς από προγραμματάκι) να λέει «Lock… lock… lock…»
    Επίσης για τα «κλειδώματα» (ως εξασφαλιζμένη επιτυχία), μια που τ’ ανέφερε κι ο από πάνω μου Μπουκανιέρος (@18), θυμάμαι και κάτι «κλειδώματα» στο Χρηματιστήριο… Μόνο που ορισμένοι είχαν και αντικλείδια. Ή Passe par tout, όπως λέγονται.

  20. ppan said

    passe-partout λέγονται στη μητρική τους, αλλά στα ελληνικά πασπαρτού άνετα. Όπως ο ήρωας του Ιουλιου Βερν 🙂

  21. ἔπρεπε δηλαδὴ ἀντὶ μπινὲ νὰ πῇ ἐπαμφοτερίζοντα!

  22. Γιατί όχι;-))))
    Δεν ήταν, άλλωστε, στα ντουζένια του, εκεί πάνω στους αιθέρες, μονάχος με το joy-stick στο χέρι;-)))

  23. nickosl said

    Μια ταπεινή και έκκεντρη παρατήρηση. Από όσο ξέρω το al-zahr ή προφορικά az-zahr (επειδή αφομοιώνεται το λ) είναι ενικός (το ζάρι). Πληθυντικός ζουχούρ. Το αναφέρω επειδή και ο Μπαμπινιώτης το έχει ως ζάρια. Μάλλον η ετυμολόγηση προέρχεται από αγγλική πηγή όπου το dice είναι και ενικός και πληθυντικός (υπάρχει βέβαια και ο ενικός die). Κάνοντας και μια (μη επιβεβαιωμένη) υπόθεση, η ρίζα της λέξης πρέπει να είναι το ρήμα za-ha-ra που σημαίνει λάμπω. Από τη ρίζα αυτή προκύπτει και το ζάχρα (λουλούδι, μπουμπούκι) που έχει έρθει σε ελληνοτουρκική απόδοση ως κύριο όνομα Ζεχρά, αλλά και το όνομα Ζάχερ και το Πανεπιστήμιο Αλ-Αζχαρ.

    μάκρυνα το όνομά μου κατά ένα c – nikosl για να πω αυτά τα ακατάληπτα

  24. μὲ δεδομένη τὴν συγγένεια ἑβραϊκῆς καὶ ἀραβικῆς ὑπάρχει σχέσι μὲ τὸ ὄνομα Ζαχαρίας;

  25. nickosl said

    Οχι… Το χ του Ζαχαρία είναι ηχηρό και αποδίδεται με κάπα στα αραβικά.

  26. sarant said

    Νίκο Λ, μπορεί να έχεις δίκιο, ίσως πάλι έτσι να λεγόταν το παιχνίδι με ζάρια.

  27. ἔμαθε κανεὶς τί ἔγινε τελικὰ στὴν Ἰρλανδία;

  28. nickosl said

    Ψηφίζουν μέχρι 10 η ώρα ώρα Ιρλανδίας… οποτε αργει ακομη

  29. sapere aude said

    > Nickosl
    > Από τη ρίζα αυτή προκύπτει και το ζάχρα (λουλούδι, μπουμπούκι) που έχει έρθει σε ελληνοτουρκική απόδοση ως κύριο όνομα Ζεχρά, αλλά και το όνομα Ζάχερ

    Of Sachertorte fame?
    😉

  30. Rogerios said

    Για το «κλειδώνω» με τη σημασία που αναφέρθηκε νομίζω κι εγώ (έως και είμαι σίγουρος) ότι έχει «χρηματιστηριακή» προέλευση (από τα θρυλικά χρόνια του τέλους της δεκαετίας του 1990, πιο πριν δεν είχα παρατηρήσει χρήση του ρήματος με τέτοια σημασία): η μετοχή «κλείδωσε», δεν είναι πλέον διαπραγματεύσιμη. Μεταφορικά, το ζήτημα είναι «τελειωμένο», έχει κριθεί ανεπιστρεπτί, η κατάσταση δεν μπορεί πλέον να ανατραπεί κ.οκ.

  31. nickosl said

    Eυτυχώς που αναφέρθηκε το γλυκό του Ζάχερ (το οποία δεν ήξερα) για να διπλοτσεκάρω αυτά που έγραψα. Το όνομα Ζάχερ διαγράφεται από τη λίστα. Είναι άλλης ετυμολογίας…συγγνώμη…

  32. Λένε ότι υπερισχύει το «Ναι» με 53%…

  33. Dinogaroux said

    Ο οποίος «Πασπαρτού», στις πρώτες μεταφράσεις, είχε αποδοθεί σαν … «Πολυτεχνάς»

  34. @ 8 κ.ε.

    Άλλη χρήση του ρήματος κλειδώνω: άριες (ή και ολόκληροι ρόλοι λυρικού ρεπερτορίου) ή τραγούδια, που νοούνται ως διατεταγμένο ζεύγος με συγκεκριμένο ερμηνευτή.

    Η ερμηνεία της Κάλλας σε όχι λίγες άριες τις έχει κλειδώσει μέχρι το τέλος του χρόνου. Πολλές άξιες μονωδοί έχουν ερμηνεύσει, και θα ερμηνεύσουν στο μέλλον, το Una voce poco fa, το Un bel dì vedremo, το L’altra notte in fondo al mare, όμως είναι, ή θα είναι, άλλες ερμηνείες· ειδικά το Vissi d’ arte είναι η Κάλλας. Μπορεί να διαφωνήσουμε στις συγκεκριμένες άριες, αλλά σίγουρα θα έχετε να προτείνετε άλλες.

    Κλειδωμένο είναι και το River deep, mountain high. Κοντά μισόν αιώνα τώρα, έχει ερμηνευθεί (ή κατακρεουργηθεί) από αμέτρητους αμέτρητες φορές, όμως η ερμηνεία της Tina Turner είναι, και θα μείνει, αξεπέραστη· ακόμα και η εκδοχή της Celine Dion, που το περιλαμβάνει συχνά στις εμφανίσεις της και το αποδίδει με εκρηκτικό ταμπεραμέντο και είναι φανερό ότι το ζει, κοινώς τα δίνει όλα, είναι άλλο τραγούδι.

    Δεν είναι απαραίτητο το τραγούδι ή/και ο καλλιτέχνης να είναι κορυφαία. Σκέφτομαι ένα τραγούδι του Ζαμπέτα, όχι από τα καλύτερα, «Το ανθρωπάκι». Η λαϊκή, θαμπή φωνή της Ελένης Ροδά, επίσης όχι από τις καλύτερες τραγουδίστριες (σωστή και αξιοπρεπής φωνή όμως), το κλείδωσε για πάντα.

  35. ( 8 ) Με την παραδοχή ότι κάποιοι ινδοευρωπαίοι εισβολείς έφεραν στην Ελλάδα τη γλώσσα που – δανειζόμενη πάμπολλα από τις όποιες γλώσσες των παλαιότερων κατοίκων – έδωσε την ελληνική που γνωρίζουμε, νομίζω ότι λέμε πως μια δεδομένη ελληνική λέξη έχει ελληνική ετυμολογία όταν είτε έχει ινδοευρωπαϊκή ρίζα είτε τουλάχιστον εντάσσεται στο (ινδοευρωπαϊκής καταγωγής) σύστημα σχηματισμού των λέξεων από ρίζες. Το «κλέπτω» λ.χ. είναι σαφώς λέξη με ελληνική ετυμολογία, όχι διότι παράγεται από άλλη ελληνική λέξη αλλά διότι έχει τα συγγενικά του «κλοπή», «κλωψ» κ.α. που εμφανίζουν αυτή τη χαρακτηριστικά ινδοευρωπαϊκή τροπή των φωνηέντων. Ο «κύβος» εικάζεται ότι προέρχεται από κάποια άλλη μεσογειακή γλώσσα, όχι διότι διαπιστώσαμε ότι φρυγικά π.χ. ή ετρουσκικά τα ζάρια λέγονταν κάπως έτσι, αλλά διότι μόνο με τα ίδια του τα παράγωγα (κυβεία κ.λπ.) συγγενεύει μέσα στην ελληνική γλώσσα (τη σημασιολογική σχέση με το «κύω» δεν τη βλέπω, και επιθήματα με -β- δεν ξέρω να υπάρχουν στα ελληνικά).
    (14) Οι αιολικοί τύποι είναι ελληνικοί, οι πελασγικοί τύποι είναι προελληνικοί. Ειλικρινά δεν βλέπω πού μπορεί να υπάρξει απορία επ’αυτού – είναι σχεδόν εξ ορισμού έτσι, αφού Αιολείς είναι μία από τις φυλές των Ελλήνων και Πελασγοί χαρακτηρίζονται ακριβώς οι πληθυσμοί που κατοικούσαν στην ηπειρωτική Ελλάδα πριν έρθουν οι Έλληνες!

  36. @ 20, 33

    Πασπαρτού λέγεται και το γενικό κλειδί της τράπεζας για τις θυρίδες θησαυροφυλακίου. (Οι τραπεζικές θυρίδες ασφαλίζουν με δύο κλειδιά, ένα του πελάτη-ενοικιαστή και ένα της τράπεζας. Αυτό του πελάτη είναι μοναδικό για κάθε θυρίδα, ενώ αυτό της τράπεζας ενιαίο για όλες τις θυρίδες που ενοικιάζει το κάθε υποκατάστημα.) Το γλωσσικά ενδιαφέρον είναι, νομίζω, ότι στην τραπεζική ιδιόλεκτο της προηγούμενης γενιάς, το πασπαρτού της τράπεζας λεγόταν τσεκίνι που, όπως επαλήθευσα, μεταξύ άλλων, από εδώ, είναι ονομασία νομίσματος (το βενέτικο χρυσό φλουρί;)

    Στο κείμενο του παραπάνω δεσμού βρήκα (σελ. 106 στο πλήρες, 10 στο pdf) ότι, εκτός από το νόμισμα οβολός, υπήρχαν και ημιώβολος και διώβολος – Βακερνάγκελ του καλού καιρού, δηλαδή. Ο Κωτσόβολος (και στις τιμές καλόβολος) και τα πεντόβολα έχουν άλλο δεύτερο συνθετικό και δεν υπακούουν στον ύπερθεν νόμο.

    Ώσμωση, αν όχι και διαπίδυση, με το ιστολόγιο του και εδώ θαμώνος dokiskaki (κατά Μαρία, Σκάκη), όπου τρέχει ένα κουίζ για νομίσματα.

  37. […] πολύ κατατοπιστικά κείμενα, του Νίκου Λίγγρη και του Νίκου Σαραντάκου. Προσυπογράφω μάλιστα το επαινετικό σχόλιο του Ν.Λ. […]

  38. Μαρία said

    Ανασταίνω το νήμα, μια που έπεσα στη λέξη εκκύβευσις (=κλήρωση) σε κείμενο του 1873.
    Στον Κουμανούδη: εκκύβευσις, η (λαχείου) Εφ. Κυβ. 1875

  39. bernardina said

    Μαρία, καλά έκανες και ανάστησες το νήμα, γιατί προχτές κάνοντας ζάπινγκ έπεσα σε μια είδηση του δορυφορικού ΡΙΚ που με άφησε κάγκελο.
    Με δυο λόγια, συνελήφθησαν υπερήλικες γυναίκες για κυβεία και παραπέμφθηκαν αρμοδίως, αλλά όπως διαβάζω εδώ, αναστέλλεται η δίωξή τους. Ωστόσο μια δυο απ’ αυτές πρόλαβαν στο μεταξύ και αποδήμησαν οι κακομοίρες, γλιτώνοντας έτσι τον διασυρμό για το έγκλημά τους.
    Η αστυνομία, όμως, έκανε το καθήκον της. Εντάξει;
    Να κλαις ή να γελάς;

  40. bernardina said

    Πάλι τα ίδια!
    Νίκο κάνε κάτι. Τα bold τα έκλεισα μετά το κυβεία αλλά έπαθα το ίδιο που έγινε προχτές με τα πλάγια του Κώστα. Βοήθεια!

  41. bernardina said

    Α, οκέι!

  42. sarant said

    Έγινε!

  43. bernardina said

    Ουφ, να ‘σαι καλά!

  44. Μαρία said

    40 Και μη χειρότερα. Χαρτιά έπαιζαν, όπως άκουσα στην τηλεόραση, όχι μπαρμπούτι. Τι παραλλαγή πόκας είναι εκείνο το ποκεριζέ θα μας πει ο Κιντ.

  45. ππαν said

    Ωραίο εύρημα το 39, Μαρία

  46. Χωρίς Όνομα said

    Αυτά περί «ινδοευρωπαίών» ίσως είναι παραδοχή, αποδοχή, εκδοχή, αναδοχή, ακόμα και υποδοχή. Πάντως, σοβαρά πράματα δεν είναι και να με συγχωρείτε. Αυτό το αστείο με τους ινδοευρωπαίους έχει πλέον παλιώσει, καιρός για κανένα πιό φρέσκο επιχείρημα. Ο κύβος μπορεί να προέρχεται από όπου θέλει ίσως και απο τα ινουίτ των Εσκιμώων με τους οποίους ήρθαν ως γνωστόν σε επαφή οι Έλληνες κατά την Αργοναυτική Εκστρατεία, όχι όμως λόγω ινδοευρωπαϊκής επιρροής. Πείτε μου ότι θέλετε αλλά μην αρχίσουμε πάλι αυτά με τους Ινδοευρωπαίους, έχει κουράσει το θέμα. Να βρούμε κάτι άλλο πιό πειστικό να κοροϊδευόμαστε …

    Τέλος, μια ερώτηση για τον ρέκτη κύριο Σαραντάκο: Πώς γίνεται το διακύβευμα να σημαίνει (αν δεν κάνω λάθος) αυτό που πιθανόν να χάσουμε καθώς το αφήνουμε (το παίζουμε) στην τύχη αντι να ενδιαφερθούμε γι’ αυτό σοβαρά, και οι σοβαροφανείς πολιτικάντηδες να το χρησιμοποιούν «ασταμάτητα» τώρα με τις εκλογές και εμείς να μην τους πετάμε όχι μόνο τα ζάρια αλλά ολόκληρο το τάβλι στο κεφάλι; Διότι, εφ’ όσον λένε το διακύβευμα των εκλογών, είναι σαν να μας λένε μην πάτε να ψηφίσετε (δηλ. να ενδιαφερθείτε σοβαρά και εμπράκτως για την τύχη της χώρας) αφήστε το στην τύχη. Πού κάνω λάθος, δάσκαλε; Βγάλε με ψεύτη διότι αν έχω δίκιο, τότε αυτά περί ισχυρής «αριστεράς» μάλλον φληναφήματα ήταν… και μάλλον είναι κρίμα.

    Ευχαριστώ!

  47. sarant said

    47: Για τον κύβο κανείς δεν έγραψε ότι είναι ινδοευρωπαϊκή λέξη, αλλά ότι δεν είναι (κατά τα λεξικά) ελληνική, παρά δάνειο από κάποια ανατολίτικη γλώσσα. Τα περί ινδοευρωπαίων είναι η επικρατούσα θεωρία της γλωσσολογίας και τη δεχόμαστε εφόσον πείθει. Αλλιώς πείτε μας εσείς για ποιο λόγο η λέξη που δηλώνει τον αριθμό 3 είναι παρόμοια σε όλες τις (λεγόμενες) ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.

    Ως προς την ερώτηση, όταν λέμε για διακύβευμα δεν έχουμε στο νου μας την ετυμολογία της λέξης -και δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό. Κι επειδή το άρθρο είναι του 2009, καλώς ή κακώς η έκκληση του άρθρου δεν εισακούστηκε. Και είδατε τα αποτελέσματα.

  48. Ωστόσο, Νίκο, και οι γλώσσες της Μικρασίας ήταν ινδοευρωπαϊκός κλάδος: http://en.wikipedia.org/wiki/Anatolian_languages

  49. Και azar, (κακή τύχη, αναπάντεχο άσχημο περιστατικό) στα ισπανικά και στα πορτογαλικά!

  50. Γ-Κ said

    Οι μικρασιατικές γλώσσες ήταν οι «αδερφές» της Ελληνικής. Με τον εξελληνισμό των ομιλητών τους την Ελληνιστική περίοδο έμεινε η Ελληνική «ανάδελφη».

    Κάπου λέει ο Πλάτωνας ότι οι Κάρες χρησιμοποιούσαν κάποιες λέξεις «συγγενείς» με τις ελληνικές. Θυμάμαι το «κάκουν» = «κακόν».

    Φυσικά, όσο πιο πολύ συγγένευε ένας λαός (και η γλώσσα του) με τους Έλληνες, τόσο πιο γρήγορα εξελληνίστηκε (και εξαφανίστηκε).

    Με την ευκαιρία να γράψω και για το «κλειδώνω». Η αναστολή της διαπραγμάτευσης μιας μετοχής είναι άλλη έννοια. Τη σημασία «διαδικασία ή ενέργεια που ολοκληρώθηκε» (ή κάτι τέτοιο) έχω την εντύπωση ότι τη γενίκευσε ο Σημίτης με το «κλείδωμα της ισοτιμίας της δραχμής».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: