Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ο λόγος και η ράβδος

Posted by sarant στο 8 Οκτωβρίου, 2009


Στο σημερινό tvxs υπάρχει ένα άρθρο για τη λογοκλοπή. Διαβάζουμε λοιπόν ότι: Ωστόσο – όπως έλεγαν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι – «όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος» και κατά συνέπεια, η ελληνική ποινική νομοθεσία…

Μπορεί η συντάκτρια να το γράφει ειρωνικά. Διότι, φυσικά, οι αρχαίοι ημών πρόγονοι δεν έλεγαν «όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος». Αυτό θα το ξέρετε οι περισσότεροι, το μαθαίνουμε δα στο σχολείο, ότι «το σωστό» είναι «όπου δεν τύπτει λόγος, τύπτει ράβδος». Τύπτω θα πει χτυπάω, από κει και οι τύψεις της συνείδησης, από την ίδια οικογένεια είναι και ο τύπος, το καλούπι.

Είναι όμως έτσι; Το έλεγαν αυτό το «τύπτει ράβδος» οι αρχαίοι; Όχι, οι αρχαίοι έλεγαν περίπου το αντίθετο. Τι θέλω να πω; Ότι το «όπου δεν τύπτει λόγος τύπτει ράβδος» δεν είναι αρχαίο, αλλά πιθανότατα επίσης δασκαλίστικη κατασκευή του 19ου αιώνα. Τι έλεγαν οι αρχαίοι;

Οι κανονικοί αρχαίοι πιθανώς δεν έλεγαν τίποτε. Η πρώτη εμφάνιση παροιμίας με το λόγο και τη ράβδο υπάρχει στον Μιχαήλ Αποστόλη, ο οποίος μπορεί μεν να εντάσσεται στο κόρπους των παροιμιογράφων αλλά αρχαίος δεν είναι: πέθανε περί το 1480 στην Ιταλία, όπου είχε καταφύγει μετά την Άλωση. Βέβαια, στις Παροιμίες που εξέδωσε ανακατεύει αρχαίες και βυζαντινές, αλλά τίποτε δεν μας λέει ότι η συγκεκριμένη την οποία καταγράφει για τον λόγο και τη ράβδο είναι αρχαία. Οπότε το σωστό είναι να τη θεωρούμε βυζαντινή.

Το κυριότερο όμως είναι ότι η παροιμία που καταγράφει ο Αποστόλιος (η 77η της 12ης εκατοντάδας) είναι: Ον ου τύπτει λόγος, ουδέ ράβδος. Και εξηγεί: επί των μη πειθομένων τοις εισηγουμένοις τα βέλτιστα. Λέει δηλαδή ο Αποστόλιος ότι «όποιον δεν τον αγγίζει ο λόγος, ούτε το ραβδί πρόκειται να τον αγγίξει», τουλάχιστον έτσι το καταλαβαίνω εγώ, και εξηγεί ότι αυτή η παροιμία λέγεται για όσους δεν πείθονται όταν τους προτείνεις κάτι καλό.

Την παροιμία «ον ου τύπτει λόγος ουδέ ράβδος» την καταγράφει στη συνέχεια ο ιερομόναχος Παρθένιος Κατζιούλης (που πέθανε το 1730) στην πρώτη νεοελληνική συλλογή παροιμιών και από εκεί την αναδημοσιεύει στον πρώτο τόμο των Παροιμιών του ο Πολίτης, ο οποίος δίνει και νεοελληνικό ανάλογο, που όμως δεν ξέρω ποιο είναι διότι αυτό βρίσκεται στο αδημοσίευτο κομμάτι των Παροιμιών, που μένει ανέκδοτο επί εκατό και βάλε χρόνια, προς δόξα του νεοελληνικού κράτους που δεν καταδέχεται να ξοδέψει για το εθνικό αυτό έργο το ένα δέκατο όσων καταβροχθίζει το μέσο χρυσόπαιδο κάθε χρόνο.

Πιθανότατα από τους δασκάλους και πιθανότατα τον 19ο αιώνα, η παροιμία του Αποστολίου παραλλάχτηκε στο «όποιον δεν τύπτει λόγος τύπτει ράβδος», που όμως σημαίνει σχεδόν το αντίθετο. Δεν μπορώ να πω πότε εμφανίστηκε ο παραλλαγμένος τύπος, αλλά σε βιβλίο του 1842 έχω βρει την παροιμία του Αποστολίου με σχόλιο ότι «η συνήθεια λέγει αντιθέτως όποιον δεν τύπτει λόγος τύπτει ράβδος, ήτοι τον ανόητον σωφρονίζει η ράβδος».

Κι επειδή το «τύπτει» όσο και να πεις είναι αδιάφανο, πολύ γρήγορα έγινε «πείθει» και «πίπτει», που επικράτησε αναφανδόν, μια και ήταν τόσο παραστατικό. Ήδη το 1875, σε βιβλίο για τις απειλές του πανσλαβισμού βρίσκω τον τύπο «όπου δεν πίπτει λόγος, πίπτει ράβδος». Και από εκεί πρέπει να βγήκε και η δασκαλίστικη παροιμιώδης απειλητική φράση, ότι «θα πέσει η Αγία Ράβδος».

Προσοχή, να μην παρεξηγηθώ. Δεν λέω, για όνομα Θεού, ότι η σημερινή φράση «όπου δεν πίπτει λόγος…» είναι λαθεμένη και ότι πρέπει να επιστρέψουμε στην φράση του Αποστολίου. Κάθε άλλο. Η σημερινή φράση είναι απόλυτα καθιερωμένη και εδώ που τα λέμε στα δικά μας αυτιά ηχεί σαφώς ρυθμικότερη από την αποστολιανή. Το μόνο που λέω είναι πως δεν την είπαν οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, ούτε αυτήν ούτε την παλιότερη παραλλαγή της με το «τύπτει».

10 Σχόλια προς “Ο λόγος και η ράβδος”

  1. Ε, δεν μπορώ να το βλέπω τόσες ώρες χωρίς σχόλια… Εγώ το θυμάμαι πάντως με το «πίπτει», όχι «τύπτει».

  2. ἡ πρώτη ἀναφορὰ στὴν ῥάβδο εἶναι Βιβλική

    παρομίαι 22,15: ἄνοια ἐξῆπται καρδίας νέου, ῥάβδος δὲ καὶ παιδεία μακρὰν ἀπ’ αὐτοῦ.

    σὲ συνδυασμὸ μὲ τὸ παροιμίαι 13,24: ὃς φείδεται τῆς βακτηρίας μισεῖ τὸν υἱὸν αὐτοῦ, ὁ δὲ ἀγαπῶν ἐπιμελῶς παιδεύει

    σίγουρα οἱ παροιμίες αὐτὲς ἔπαιξαν ῥόλο στὴν παραγωγὴ τοῦ γνωστοῦ ῥητοῦ καὶ τῶν ῥητῶν ἀπὸ τὰ ὁποῖα κατάγεται.

  3. SophiaΟικ said

    Για Αγία Ράβδο δεν ξέρω, ξέρω όμωςότι χειροτονούμε τα κακά παιδιά.
    Όο για το πίπτει, πιο σύγχρονο ακούγεται από το τύπτει, όπως και να το κάνουμε. Πιο έυκολο να το θυμηθεί κανείς.

  4. Μαρία said

    Έτσι την πάτησε κι ο Ρουσώ.

  5. Πέπε said

    Να ένα ωραίο παλιό άρθρο που βρήκα τυχαία! Ενδιαφέρον, επιμορφωτικό, και σχεδόν ασχολίαστο. Ας παραχωρήσω λοιπόν στον εαυτό μου την τιμή να είμαι ο πέμπτος που σχολιάζει.

    Αν τη διασκευή από «τύπτει» σε «πίπτει» την έκανε δάσκαλος, πρέπει να είχε πολύ χιούμορ, γιατί ακόμη κι ένας μη-φιλόλογος και χωρίς τρομερή γενική παιδεία καταλαβαίνει ότι εκφράσεις όπως «πέφτει ξύλο» ή «πέφτεουν σφαλιάρες» είναι καθαρά νεοελληνικός προφορικός λόγος, σχεδόν ελαφριά αργκό. Οπότε το «πίπτει ράβδος» είναι σαν να λέμε «ποιούμαι την νήσσαν», νεοελληνική ημιαργκό μεταφρασμένη στ’ αρχαία. «Πίπτει λόγος» βέβαια είναι προφανές ότι δε σημαίνει τίποτε, αλλά γίνεται παρά ταύτα σαφές από το σύνολο της φράσης.

    Για την απολεξικοποιημένη χρήση του «πέφτει», http://www.slang.gr/lemma/show/rixno_troo_pefto_11050

  6. […] “Όπου δεν τύπτει λόγος, τύπτει ράβδος“, κ. Διγαλάκη; […]

  7. […] “Όπου δεν τύπτει λόγος, τύπτει ράβδος“, κ. Διγαλάκη; […]

  8. […] “Όπου δεν τύπτει λόγος, τύπτει ράβδος“, κ. Διγαλάκη; […]

  9. […] “Όπου δεν τύπτει λόγος, τύπτει ράβδος“, κ. Διγαλάκη; […]

  10. Παντελής said

    Χα! Αυτό το άρθρο πρέπει να έχει κάνει ρεκόρ σχολίων…..

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: