Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το παλιό μας το τεφτέρι

Posted by sarant στο 24 Οκτωβρίου, 2009


Όπως μας θύμισε σε ένα σχόλιό του ο Κορνήλιος τις  προάλλες, το τεφτέρι προέρχεται από τη διφθέρα, μέσω τουρκικών. Σκέφτηκα λοιπόν να δούμε την ιστορία της λέξης, διότι είναι μεγάλη και ενδιαφέρουσα.

Η διφθέρα στα αρχαία σήμαινε αρχικά το δέρμα το κατεργασμένο, το πετσί. Είναι λέξη πολύ παλιά, αφού στα μυκηναϊκά υπάρχει ένας dipteraporo (διφθεροφόρος;). Προέρχεται από το ρήμα δέφω, το οποίο σήμαινε «κάνω κάτι μαλακό τρίβοντάς το», όπως λέει το Λίντελ Σκοτ, κι αν πήγε το μυαλό σας στο πονηρό καλώς πήγε. Οι αρχαίοι έλεγαν δέφομαι ή δέφω εαυτόν γι’ αυτή τη χρήση. Σε ένα ασεβέστατο απόσπασμα του κωμικού Εύβουλου για τον τρωικό πόλεμο, διαβάζουμε ότι οι Αχαιοί δεν είχαν εταίρες μαζί τους κι έτσι «εαυτούς δ’ έδεφον ενιαυτούς δέκα».

Το αρχαίο δέφω, πάντως, με την αθώα σημασία του, έχει διατηρηθεί στη σημερινή βυρσοδεψία και στις δεψικές ουσίες της χημείας. Με την άλλη σημασία του δεν έχει διατηρηθεί, αν και ένας φίλος του παππού μου είχε τη συνήθεια να αποκαλεί «δέπτορες» όλους τους ημιμαθείς ενοχλητικούς που συναντούσε, ενίοτε μάλιστα και να τους συστήνει, «από εδώ ο κύριος τάδε, δέπτωρ της φιλοσοφίας». Σκέφτομαι πως θα μπορούσαμε να το αναστήσουμε για κανέναν από τους λερναίους. Αλλά παρεκτρέπομαι, με περισσότερες από μία σημασίες.

Η διφθέρα δεν ήταν μόνο το πετσί, ήταν επίσης και το κατεργασμένο δέρμα που χρησιμοποιούσαν για γραφική ύλη, η περγαμηνή. Ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί ότι οι Ίωνες αποκαλούν διφθέρες και τους παπύρους, διότι τον παλιό καιρό που δεν είχαν παπύρους (βύβλους) έγραφαν πάνω σε κατεργασμένα δέρματα (διφθέρας) αιγοπροβάτων κι έτσι το όνομα έμεινε. Και πολλοί βάρβαροι γράφουν σε τέτοιες διφθέρες, μας λέει:

Καὶ τὰς βύβλους διφθέρας καλέουσι ἀπὸ τοῦ παλαιοῦ οἱ Ἴωνες͵ ὅτι κοτὲ ἐν σπάνι βύβλων ἐχρέωντο διφθέρῃσι αἰγέῃσί τε καὶ οἰέῃσι· ἔτι δὲ καὶ τὸ κατ΄ ἐμὲ πολλοὶ τῶν βαρβάρων ἐς τοιαύτας διφθέρας γράφουσι.

Η λέξη περνάει στα περσικά πρώτα και από εκεί στα αραβικά ως diftar , daftar, από όπου τα τουρκικά tefter και defter, για να ξαναγυρίσει στη συνέχεια στα ελληνικά. Το ταξίδι φέρνει αλλαγές και επεκτάσεις σημασίας: περνώντας στα περσικά, η λέξη έφτασε να σημαίνει «κατάστιχο, μητρώο» κι έτσι στα ινδικά daftardar λεγόταν ο ληξίαρχος ή ο έφορος, ενώ στην δημόσια διοίκηση της αποικιακής Ινδίας ο dufterdar ήταν ο ντόπιος αξιωματούχος της υπηρεσίας εισοδήματος.

Στην οθωμανική αυτοκρατορία ο όρος έχει κεντρική σημασία στη διοίκηση: defter ήταν το κτηματολόγιο και η απογραφή περιουσιών και defterdar (δεφτερδάρης) ήταν ο διοικητής επαρχίας ή ο έφορος και αργότερα o υπουργός οικονομικών· αυτά τα λέω σε συντομία, περισσότερα υπάρχουν στην Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ. Μεγάλες δόξες λοιπόν γνώρισε το defter, μόνο εδώ στα πάτρια εδάφη το αντιδάνειο τεφτέρι ξέπεσε και κατέληξε ελαφρώς λιγδιασμένο σε χέρια μπακάληδων, άντε το πολύ και σε καμιά καλλονή της γειτονιάς που το είχε για να γράφει τους Λευτέρηδες που την πολιορκούσαν· αν και, σήμερα, αμφιβάλλω κατά πόσον πολυχρησιμοποιείται, είτε ως λέξη, είτε ως αντικείμενο (νομίζω πως τώρα όλοι έχουν οργκανάιζερ -κι άλλο αντιδάνειο;)

Ωστόσο, το ταξίδι της διφθέρας δεν εξαντλείται σε αυτά τα ολίγα. Δεν φτάνει μόνο μέχρι την Ινδία, αλλά από τα περσικά περνάει στα θιβετιανά και από εκεί στα μογγολικά. Στα σημερινά μογγολικά, debter λέγεται το σημειωματάριο ή το χαρτόδετο βιβλίο· γουστόζικο είναι ότι το βιβλίο με σκληρό δέσιμο στα μογγολικά λέγεται nom, που είναι και αυτό δάνειο από τα ελληνικά, από το νόμος. (Τουλάχιστον έτσι με είχε διαβεβαιώσει ένας ανατολιστής που το συζητούσαμε στο παλιό Usenet -αν μου είπε ψέματα να του χτυπήσει ο σκληρός!)

Αλλά και προς τα δυτικά ίσως να ταξίδεψε η διφθέρα –μαζί με το αλφάβητο άλλωστε. Σύμφωνα με μια πρόταση, το λατινικό littera («γράμμα») είναι δάνειο, μέσω ετρουσκικών, από το διφθέρα. Στο ετυμολογικό της λατινικής του Ερνού-Μεγιέ, η πρόταση αυτή χαρακτηρίζεται ευφυής και σαγηνευτική (η τροπή δ -> l υπάρχει κι αλλού, π.χ. δάκρυμα > lacryma), αλλά όχι εύκολο να αποδειχτεί πειστικά.

Κλείνοντας να επισημάνω ότι το λεξικό Μπαμπινιώτη μάλλον σφάλλει όταν θεωρεί το τουρκικό defter δάνειο από το μεσαιωνικό διφθέριον. Η τουρκική λέξη προέρχεται από τα αραβικά. Το διφθέριον πιθανώς επέδρασε μαζί με το defter ώστε να δημιουργηθεί ο τύπος δεφτέρι.

42 Σχόλια προς “Το παλιό μας το τεφτέρι”

  1. Το -dar στο defterdar είναι η περσική παραγωγική κατάληξη που σημαίνει αυτόν που έχει ή κρατάει κάτι: «αυτός που κρατά τα κατάστιχα». Λίγο σχολαστικά: στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, defter είναι ακόμα γενικότερα το κατάστιχο, όχι μόνο κτημάτων ή περιουσιών, μπορεί να είναι ανθρώπων, φόρων, ακόμα και διαταγμάτων ή δικαιοπραξιών. Ο ντεφτερντάρης, ωστόσο, είναι πάντα οικονομικός αξιωματούχος, όχι διοικητής επαρχίας’ κάθε επαρχία είχε τον ντεφτερντάρ της, τον επί των οικονομικών, υπόλογο κατευθείαν στην κεντρική εξουσία, και στους αρχιντεφτερντάρ της Κωνσταντινούπολης.

    Με το «δέφω εαυτόν» μπερδεύτηκα λίγο. Ο Εύβουλος απ’ό,τι κατάλαβα χρησιμοποιεί το «εαυτούς» αλληλοπαθητικά, ή όχι; Γιατί ανάμεσα στον ορισμό «κάνω κάτι μαλακό τρίβοντάς το», και την «πονηρή» ας πούμε χρήση του ρήματος μεσολαβεί μια ανακολουθία κάπως πρωθύστερη, φαντάζομαι καταλάβατε τι θέλω να πω.

  2. Πρόχειρα βρήκα εδώ μια εκδοχή του Τρωικού Πολέμου. Αν και λείπει ένας στίχος που θυμάμαι από το τέλος.Μια από τις εκδοχές που είχα ακούσει για τον ανώνυμο συγγραφέα είναι ότι ήταν Γιαννιώτης και κατέληξε στο ψυχιατρείο. Ράδιο αρβύλα, μάλλον. Παρέμπ, ξέρουμε κάτι για την έκφραση «ράδιο αρβύλα»; Υποθέτω από τις στρατιωτικές φήμες, για τις οποίες ξέρει πολλά ο οικοδεσπότης.

  3. (συνειδητοποιώ ότι το τελευταίο σχόλιο σχολιάζει το λινκ για τον Εύβουλο, όχι τη σημερινή ανάρτηση…)

  4. espectador said

    Το τεφτερι το ζησαμε ολοι την περιοδο μετα τον πολεμο και κυριως την δεκαετια του 50 (οσοι ειμασταν παιδια μισθωτων) που ψωνιζαμε μ αυτο απο τον μπακαλη και τον φουρναρη και στο τελος του μηνα, καναμε την προσθεση και πηγαιναμε να πληρωσουμε τα χρωστουμενα. Δυσκολα χρονια.
    Η διφθεριτιδα απο την ιδια ριζα βγαινει?

  5. voulagx said

    Φανταζομαι οτι ο Δυτης θελει να πει πως ετσι δεν εξηγειται το «ευρυπρωκτοτεροι»
    του Ευβουλου.

  6. …στο «κάνω κάτι μαλακό» αναφερόμουν…

  7. sarant said

    Ναι, η διφθερίτιδα είναι από εκεί, επειδη κατά την αρρώστια σχηματίζονται μεμβράνες. Αλλά τον όρο τον έπλασαν οι Γάλλοι (το αρχαίο διφθερίτης, διφθερίτις σημαίνει αυτόν που φοράει διφθέρα).

    Δύτη, μου έδωσες ιδέα να βάλω άλλην ανάρτηση (αύριο) τον Εύβουλο. Πες περισσότερα για το δεφτέρ στους Οθωμανούς!

    Τα άλλα σχόλια θα τα διαβάσω αργά το βράδυ διότι θα λείπω όλη τη μέρα, να είστε καλά!

  8. …και τη διφθέρα της διφθερίτιδας, σε περίπτωση ανάγκης, τη ρουφούσαν με το στόμα. Πράξη που ήθελε μεγάλη γενναιότητα’ το θυμάμαι από το «1793» του Ουγκό, νομίζω και από το «Στάλκι και Σία» του Κίπλινγκ.
    Νίκο, τι περισσότερο να πω; Στα οθωμανικά σημαίνει ας πούμε «τετράδιο/κατάστιχο», και με διάφορους προσδιορισμούς χρησιμοποιείται σε διάφορες χρήσεις. Mühimme defterleri, τα κατάστιχα των σημαντικών υποθέσεων (αντέγραφαν φιρμάνια πριν τα στείλουν στους παραλήπτες τους στην επαρχία), avarız defterleri τα κατάστιχα των έκτακτων φόρων (των υπόχρεων, για την ακρίβεια), kadı defterleri τα κατάστιχα του καδή, tahrir defterleri οι φορολογικές απογραφές, και πάει λέγοντας.

  9. νὰ προσθέσουμε ὅτι καὶ ἡ λέξη περγαμηνὴ εἶναι οὐσιαστικοποιημένο έπίθετο μὲ ἐννοῦμενο οὐσιαστικὸ τὴν διφθέρα. περγαμηνὴ διφθέρα. κατὰ τὸν Ἠσύχιο οἱ Ἀρκαδοκύπριοι ἔλεγαν τὸν γραφέα διφθεραλοιφὸν, σὲ δὲ πινακίδα τῆς Γραμμικῆς Β συναντάται ἡ λέξι α-ρο-πο δηλαδὴ ἀλοιφὸς=γραφεύς.

    δέσποτα ἡ τροπὴ τοῦ δ σὲ λ ὑπάρχει καὶ στὴν λατινικὴ ἐκδοχὴ τοῦ ὀνόματος τοῦ Ὀδυσσέως. ὁ Ἀλεξιάδης γράφει ὅτι τὸ ὄνομα Δευκαλίων προέρχεται άπὸ τὸ Λευκαλίων μὲ τροπὴ τοῦ δ, ὁ Πολυδεύκης ἀπὸ τὸν Πολυλεύκη μὲ τροπὴ τοῦ δ, ὅτι στὴν Μύκονο ἡ Δοξὴ γίνεται Λοξὴ καὶ ἀλλοῦ ἡ Λευτερίνα Δευτερίνα.

  10. ὁ Σιαμάκης στὸ ἔργο του Γραφικὰ θεωρεῖ τὸ litera ἢ littera παράγωγο τοῦ lino. ὑπενθιμίζω ὅτι τὸ lino ἔχει σουπίνο litum.

  11. Μαρία said

    Δύτη, το εαυτούς δηλώνει αυτοπάθεια. Με το αλλήλους γίνονταν ευπρωκτότεροι.

    Τον τρωικό πόλεμο ξέρω οτι τον απάγγειλαν στα χρόνια μου στο Αρρένων. Έχω διασώσει, απ’ την Οδύσσεια όμως, τον Οδυσσέα στο νησί των Σειρήνων.

    Το τεφτέρι του μπακάλη αλλά και του ψιλικατζή έχει επανέλθει λόγω της οικονομικής κρίσης. Και να μην ξεχάσουμε τις εκφράσεις «σβήνω κάποιον απ’ τα ντεφτέρια μου» (και το γνωστό άσμα) και «αυτός κρατάει διπλά ντεφτέρια» που αυτά τα ντεφτέρια μπορεί να είναι και ιδεολογικά.

    Άμα παίξεις Εύβουλο, θα γίνει της catin.

  12. Μαρία said

  13. χθὲς πάντως εἶδα σὲ περίπτερο τὴν ἐπιγραφή: δὲν δίνουμε βερεσέ.

  14. Αν ερωτηθεί ένας εγγράμματος Έλληνας από πού προέρχεται η λέξη φιλολογία, θα απαντήσει ότι παράγεται από την λέξη φιλόλογος που είναι σύνθετη από τα {φίλος + λόγος} και σημαίνει [αγάπη για τον λόγο (ή για τα γράμματα, που είναι ο γραπτός λόγος)].
    Παρόμοια, το πιθανότερο είναι αν ερωτηθεί ένας Άγγλος από πού προέρχεται η λέξη literature (= φιλολογία), να απαντήσει ότι προέρχεται από την αγγλική λέξη letter (= γράμμα), και αν ερωτηθεί ένας Γάλλος από πού προέρχεται η λέξη littérature (= φιλολογία), να απαντήσει ότι προέρχεται από την γαλλική λέξη lettre (= στοιχείο || γράμμα), και αν ερωτηθεί ένας Ιταλός από πού προέρχεται η λέξη letteratura (= φιλολογία), να απαντήσει ότι προέρχεται από την ιταλική λέξη lettera (= γράμμα).

    Είναι πολύ πιθανό ότι όλες αυτές οι ξένες λέξεις έχουν κοινή αρχή στην λέξη διφθεραλοιφός, που για τους Κύπριους σήμαινε γραμματοδιδάσκαλος, σύμφωνα με τον λεξικογράφο Ησύχιο τον Αλεξανδρινό.
    Πώς σχηματίστηκε η λέξη αυτή; Η λέξη διφθέρα περιγράφει ένα κομμάτι δέρμα, επεξεργασμένο (= φθαρμένο) και από τις δυο μεριές του, που χρησίμευε για να γράφουν επάνω του. Ο γραμματοδιδάσκαλος βοηθούσε τα μικρότερα αλείφοντας ο ίδιος με λίπος τις διφθέρες τους, για να είναι πιο μαλακές και πιο εύχρηστες, και έτσι, αυτός που μάθαινε γράμματα στα παιδιά, απέκτησε το επίθετο διφθερ-αλοιφ-ός.
    Η λέξη πήγε στην λατινική γλώσσα ως litteralis (= γραμματικός) και litterarius (= γραμματικός) έχοντας υποστεί κάποιες απλουστευτικές διαφοροποιήσεις προφοράς : (1) έχει υγρό εξακολουθητικό γλωσσικό λ στην θέση του ηχηρού εξακολουθητικού οδοντικού δ, (πολύ συνηθισμένη μεταβολή, δες και Ulysses < Οδυσσέας, lacrymae < δάκρυα), (2) έχει άηχο στιγμιαίο οδοντικό τ στην θέση του άηχου εξακολουθητικού οδοντικού θ, (3)
    έχει άηχο στιγμιαίο οδοντικό τ στην θέση του άηχου εξακολουθητικού χειλικού φ.

    Από την λέξη litteralis μάλλον προήλθαν, εκτός από τις προαναφερθείσες, πάμπολλες άλλες λέξεις των ευρωπαϊκών γλωσσών, για παράδειγμα :
    αγγλικές: illiteracy (= ο αναλφαβητισμός), illiterate (= ο αγράμματος), literacy (= το επίπεδο μόρφωσης || το ποσοστό εγγραμμάτων), literal (= ο κυριολεκτικός || κατά γράμμα || το τυπογραφικό λάθος), literalism και literalness (= η προσκόλληση στο γράμμα κειμένου), literalist (= ο τυπολάτρης), literary (= ο λογοτεχνικός), literate (= ο εγγράμματος), literati (= οι λόγιοι), literatim (= κατά λέξη).
    γαλλικές: lettré (= λόγιος), lettres (= η φιλολογική καλλιέργεια), lettrine (= το διακοσμητικό αρχίγραμμα της παραγράφου), litteraire (= φιλολογικός), littéral (= κατά γράμμα), littérateur (= συγγραφέας).
    γερμανικές: literarisch (= λογοτεχνικός), literat (= λογοτέχνης), literatur (= φιλολογία, λογοτεχνία)
    ισπανικές: letra (= γράμμα), letrado (= μορφωμένος || νομικός), letrero (= ανακοίνωση), letrista (= στιχουργός), literal (= κυριολεκτικός), literario (= λογοτεχνικός), literatura (= λογοτεχνία).
    λατινικές: littera, litera (= γράμμα), litteratura, literatura (= γραφή || γραμματική || πολυμάθεια), litterator, literator (= γραμματιστής).
    (Με κάθε επιφύλαξη για ανακρίβειες στις πηγές των πληροφοριών).

  15. π2 said

    Με το αλλήλους γίνονταν ευπρωκτότεροι.

    Μαρία, λησμονείς τον διαμηρισμό, στον οποίο η ομηρική επιλογή λέξεων μοιάζει να είναι πάρα πολύ κοντά.

  16. Μαρία said

    Πιδύε, λες ο Εύβουλος να είχε στο μυαλό του το μπατανά; Αυτή ήταν η πρακτική των «παιδικών» άντε και ορισμένων φαινομηρίδων 🙂

  17. π2 said

    (Τον μπατανά δεν τον ήξερα). Άκυρο, δεν είχα δει ότι το ευρυπρωκτότεροι είναι του ίδιου του Εύβουλου – νόμιζα είναι δικό σου.

  18. ἂν καὶ στὸν Ὅμηρο ὁ κιναιδισμὸς εἶναι ἄγνωστος οἱ μεταγενέστεροι κωμικοὶ καὶ τραγικοὶ εἶναι ἀλήθεια ὅτι συμμόρφωσαν τὰ σεξουαλικὰ ἤθη τῶν ἡρώων μὲ αὐτὰ τῆς κλασσικῆς Ἑλλάδος. πάντως ὡραίους διαγωνισμοὺς κάνατε στὸ σχολεῖο δέσποτα. στὸ δικό μας δέν σκάμπαζαν ἀπὸ τέτοια. στὴν σχολὴ στρατολογικοῦ στὸ Ῥοὺφ ἐγὼ ἔγραφα κάτι πικάντικα ποιημάτια μὲ πρωταγωνιστὰς τοὺς συναδέλφους ἐφέδρους ἀξιωματικοὺς καὶ αὐτὸ ἦταν ὅλο. πολὺ ὡραία ἡ νεοελληνικὴ ἀπόδοσι, πιστὴ καὶ ὄμορφη. μήπως ἦταν δική σου;

  19. Μαρία said

    Πιδύε, πού να γράψω εγώ τέτοια. Βλέπω όμως οτι έφαγα το ρυ του ευρύ και πρέπει πάραυτα να ψυχαναλυθώ.
    Κάποιοι συμφοιτητές μου το έλεγαν και μπαντανάκι. Έχει σχέση με τη μπαντανόβουρτσα και το γνωστό «πινέλο». Τι εποχές κι αυτές.
    Στη νότια Ελλάδα δε ξέρω πώς τον λεν τον διαμηρισμό.

  20. κύριε Μανωλᾶ, νομίζω πὼς ἡ ἐξήγησι διφθεραλοιφὸς=γραμμτοδιδάσκαλος εἶναι ὄψιμη. ἡ λέξι ἐκ κατασκευῆς φαίνεται πὼς ἄρχικῶς σήμαινε τὸν γραφέα. ἐξ ὅσων γνωρίζω οἱ ἀρχαῖο ἄλειφαν τὸν πάπυρο μὲ κεδρέλαιο. ὡστόσο τόσο ἀπὸ τὸ α-ρο-πο =ἀλοιφὸς μὲ τὴν ἔννοια τοῦ γραφέως (ΠΥ An 199) ὅσο καὶ ἀπὸ τὸ λῆμμα ἀλειπτήριον=γραφεῖον δηλαδὴ γραφίδα στὸν Ἡσύχιο φαίνεται πὼς τὸ ἀλείφειν δήλωνε πανάρχαιο τρόπο γραφῆς μὲ πινελάκι.

  21. Μὲ τὰ τοῦτα καὶ μὲ κεῖνα
    τοῦ δεσπότη τὸ τεφτἐρι
    ξέχασε γιὰ κάνα μῆνα
    τὸν σενιὸρ Καρατζάφέρη.

  22. gbaloglou said

    Τι γινεται με λεξεις οπως «φυσιοδιφης»?

  23. @20 Κορνήλιος
    Ο Ησύχιος Αλεξανδρεύς στο «Λεξικόν» του δεν λέει πολλά επεξηγηματικά. Αν θυμάμαι καλά, με ένα «παρά Κυπρίοις» περιορίζει την χρήση της λέξης σε μία περιοχή.
    Τα περιστατικά της δημιουργίας της λέξης μπορεί να είναι όψιμα, και δηλώνω ότι δεν έχω επάρκεια να ελέγξω τις πηγές. Για το Λίντελ-Σκοτ ο φιλόλογός μου είχε δώσει επίθετο «το Αλάθητον», σε επόμενη έκδοση το λεξικό είχε συστήσει να μη στηριζόμαστε για ετυμολογικά θέματα σε αυτό.
    Η εξήγηση που ανέφερα (επειδή το πετσί πετσικάρει και θέλει μαλάκωμα) είναι ενδιαφέρουσα. Μπορεί όμως η πραγματικότητα γύρω στο 5 μ.Χ. να ήταν «γραφή με επάλειψη».
    Αυτό που παραμένει είναι ότι ο γραμματοδιδάσκαλος λεγόταν (παρά Κυπρίοις) διφθεραλοιφός και από εκεί και μετά παρακολουθούμε την επίδραση, που είχε μια λέξη με ρίζα την διφθέρα, στις φιλολογικές και γραμματολογικές λέξεις σε διάφορες γλώσσες.
    Αν δεν συμφωνείτε, θα χαρώ πολύ να μάθω όσα διαφορετικά θα θέλατε να σχολιάσετε.

  24. Μαρία said

    Γιώργο Μπαλό, ο φυσιοδίφης, ιστοριοδίφης κλπ, καλώς εχόντων των πραγμάτων, διφάει=ψάχνει, ερευνά αλλά μπορεί και να δέφεται διανοητικά.

  25. Μπουκανιέρος said

    Κύριε Μανωλά, πολύ συζητήσιμη μου φαίνεται η εκδοχή αυτή.
    Ο Ησύχιος δεν είναι τρομερά αξιόπιστος αλλά έστω ότι εδώ έχει δίκιο.
    Για ποιο λόγο μια κυπριακή λέξη να περάσει στα λατινικά; Δεν ήταν δα και κανένα μεγάλο κέντρο παιδείας, ώστε να κάνει εξαγωγή την τοπική λέξη για το δάσκαλο (αν υπήρχε).
    Θα χρειάζονταν κι άλλα στοιχεία για να διατυπωθεί μια τέτοια υπόθεση – έστω και σαν υπόθεση.
    Και με «κάποιες απλουστευτικές διαφοροποιήσεις προφοράς» μπορείς να πας από οποιαδήποτε λέξη σε οποιαδήποτε άλλη.

  26. Μαρία said

    Τί μου θύμιζε, τί μου θύμιζε το δέφομαι…
    Στον πρόλογο των Ιππέων του Αριστοφάνη ο ένας δούλος συμβουλεύει τον άλλο να πει τη φράση «μολωμεν αυτο μολωμεν αυτομολώμεν». Για να την πει όμως με το σωστό ρυθμό του λέει: «ώσπερ δεφόμενος».
    Ακολουθεί λογοπαίγνιο με «το δέρμα» (το τομάρι του) και «το δέρμα των δεφομένων».

  27. @25 Μπουκανιέρος
    Παρά το ότι «ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη», θα έλεγα ότι αρκεί να πάει ένας φωτισμένος δάσκαλος με Κυπριακό παρελθόν σε Ρωμαϊκό σπίτι για την Ελληνική επιμόρφωση που ζητούσαν οι Ρωμαίοι την εποχή της ακμής τους.
    Συστήνεται «διφθεραλοιφός» και τα υπόλοιπα έρχονται μόνα τους, μια που ήταν εξαιρετικά πιθανό να συζητήθηκε το θέμα του ξένου δασκάλου και σε άλλες Ρωμαϊκές οικογένειες.
    Δεν είναι αναγκαία προϋπόθεση, για να αρχίσει μια λέξη το ταξίδι της, να είναι η Κύπρος πνευματικός φάρος της αρχαιότητας. Και ο διφθεραλοιφός/γραμματοδιδάσκαλος δεν είναι εννοιολογικά απόμακρος από την αγάπη για τα γράμματα, από την φιλολογία.
    Αν υπάρχει άλλη καταγωγή των λέξεων που ανέφερα στο 14, θα ήθελα πολύ να την μάθω.

  28. sarant said

    Κύριε Μανωλά, η υπόθεση για το διφθέρα σκέτο ως πηγή του litera χαρακτηρίζεται δύσκολο να αποδειχτεί πειστικά -για τον διφθεραλοιφό λιγάκι πιο δύσκολο διότι πρέπει να σκεφτούμε για ποιο λόγο έπεσε η τελευταία συλλαβή. Ωστόσο, δεν αποκλείεται.

    Μαρία (26), πολύ σωστά’ ώσπερ δεφόμενος εκεί σημαίνει αργά στην αρχή και με επιτάχυνση μετά. Έχει κι ένα στους Ιππείς.

    Κορνήλιε, να μην έλεγες για κιναιδισμούς τι καλό παιδί που θα ήσουν’ όχι, δεν είναι δική μου η μετάφραση, είναι όμως εξαιρετική. Θα την κάνω χωριστό ποστ τελικά.

    Δύτη (2), αυτή η βερσιόν της Ιλιάδας έχει μερικά λαθάκια -πρώτη φορά ακούω για τον συγγραφέα της. Φυσικά, κι εμείς στο γυμνάσιο την είχαμε κάνει σκετς.

  29. Μαρία said

    Νικοδεσπότη στο ποστ για τον Εύβουλο, όποιοι αδιόρθωτοι λένε ρατσιστικά να τους κόβεις.

  30. σκέφτομαι ὅτι ἡ λέξι διφθεραλοιφὸς σήμαινε τὸν γραφέα κι ἔπειτα ἔπεσε σὲ ἀχρηαστία μαζὶ μὲ τὸ πινελάκι ποὺ ἐκτοπίστηκε τελείως ἀπὸ τὸν κάλαμο. θἄμεινε ὅμως ἡ λέξι στὴν Κύπρο καὶ θὰ ἐξελίχθηκε σημασιολογικῶς. ὅτι οὶ ἀνατολικοὶ λαοὶ ἔγραφαν μὲ πινέλο φαίνεται καὶ ἀπὸ τὸ κατάλοιπο αὺτῆς τῆς συνήθειας, τὴν ἀριστερόστροφη γραφή. ὅτι καὶ οἱ προϊστορικοὶ Ἕλληνες ἐνίοτε ἔγραφαν ἔτσι φαίνεται ἀπὸ χρωστικὲς ἐπιγραφὲς σὲ ἀγγεῖα, ἀπὸ μαρτυρίες γιὰ γραφὲς πάνω σὲ πανὶ καὶ ἀπὸ κάποιες ἄλλες ἐνδείξεις. δὲν ἔχω βασικὲς ἀντιρρήσεις πάνω σὲ ὅσα εἰπώθηκαν.

  31. «…δέπτωρ της φιλοσοφίας»:
    Ένα στάδιο πριν το «δέπτωρ της φαλλοσοφίας»;
    (Μάλιστα, στην Αμερικάνικη προφορά του, το «Doctor of Philosophy» με το πολύ βραχύ «i» πάντα μου ακούγεται σαν «Phallosophy».)

  32. psi4me said

    Το «draft» μήπως έχει να κάνει κάτι με τα προηγούμενα;

  33. @15.
    Διαμηρισμό; Ας μην μεμψιμηρούμε για τα ο-μηρικά πέη, συγγνώμη, έπη. 🙂

  34. Ἀγαπητὲ κύριε Νικολάου, περὶ ὁμηρικῶν καὶ διαμηρισμοῦ ὴ διομηρισμοῦ στὸ νῆμα γιὰ τὸν Εὔβουλο!

  35. Μαρία said

    Μιχάλη, μια που επαναφέρεις το θέμα πώς λέτε εσείς οι παλιολλαδίτες αυτό το διαμηρισμό; Δες και #19.

  36. Δηλώνω πλήρη άγνοια, ερυθριών.

  37. Αρης said

    Υπηρχε ειδικός όρος μπακαλοτέφτερο για το τεφτέρι του μπακάλη.. Η λέξη μπακαλοτεφτερο χρησιμοποιόταν μειωτικά για ακάθαρτο σχολικό βιβλίο από τους δασκάλους μας.

  38. sarant said

    Ακριβώς, επειδή και το αρχικό μπακαλοτέφτερο (ή μπακαλοδέφτερο) ήταν λιγδιασμένο.

  39. Μαρία said

    Και η διφθερίτιδα; έχει κάποια σχέση;
    Μία άλλη λέξη που κατά τον Platts μάλλον προέρχεται από τα ελληνικά, είναι ο Κιμάς qima από το χυμός.

  40. Ο Τριαντά λέει ναι.
    https://www.greek-language.gr/greekLang/modern_greek/tools/lexica/triantafyllides/search.html?lq=%CE%94%CE%99%CE%A6%CE%98%CE%95%CE%A1%CE%99%CE%A4%CE%99%CE%94%CE%91&dq=

  41. Μαρία said

    Όπα. Η Μαρία στο 39 δεν είμαι εγώ η επονομαζόμενη και οσία 🙂
    Άλλωστε αν είχα τέτοια απορία, θα ρωτούσα πριν απο 9 χρόνια.

  42. Ναι ρε γμτ, και λέω, γιατί δε μυρίζει λιβάνι το σχόλιο? 🙂

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: