Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Πολλά και διάφορα μιας συννεφιασμένης Κυριακής

Posted by sarant στο 1 Νοεμβρίου, 2009


Κι ενώ ο Νοέμβρης μπαίνει συννεφιασμένος,  μερικές σκόρπιες σημειώσεις κι ένα ποίημα, αλλά όχι όπως το χτεσινό παρά σατιρικό.

umbrella_rainΤο ποίημα το έγραψε ο παππούς μου ο Νίκος Σαραντάκος, με το ψευδώνυμο Άχθος Αρούρης, και το δημοσίευσε στη μυτιληνιά σατιρική εφημερίδα Τρίβολος πριν από 73 χρόνια και κάτι μέρες.

Εις ομβρέλλαν

… Λάβε μαγγούραν, άρμοσον μπανέλλας επ’ αυτής
και επ’ αυτών τεζάρισον πανίον.

– Με τούτο το μηχάνημα μπορείς να παιδευτείς
εις όλον τον ταλαίπωρόν σου βίον.
Ή θα την πάρεις άσκοπα και δεν θα βρέξει διόλου
και τζάμπα θα σηκώνεις το φορτίο της
ή στο καρφί θα κρέμεται το σκεύος του Διαόλου
και προ βροχής θα ευρεθείς δεινής και ατελείωτης·

ή αψηλά θα την κρατάς και θα μουσκεύεις όλος
χωρίς αυτή να σου προσφέρει κάτι
ή, χαμηλώνοντάς τηνε, θα περπατείς δυσκόλως
και θα τη χώσεις σίγουρα σε καποιανού το μάτι·

ή θα ’χει μπόρα ξαφνική κι αυτή δε θαν ανοίγει
ή απ’ αγέρα δυνατό θα σπάσει ή θα σου φύγει·
ή θα τη χάσεις κάποτε κάπου ξεχάνοντάς τη
και θα ’χεις με τη σύζυγο τσακώματα και θύελλα·

ή θα τη δώσεις δανεική και πίσω παίρνοντάς τη
λάσπες θα βρεις επάνω της και χώματα και πτύελα·
ή κάποτε εις τρυφεράν παρθένον που να βρέχεται
θα δώσεις στέγην κι ασφαλώς θα παρεξηγηθείς
από την φίλην σύζυγον και τσακωμούς θα έχετε·
ή αν μπεκιάρης λέγεσαι συντόμως θα βρεθείς
στου υμεναίου δύστυχε το βρόχιον.
Αυτά σκαρώνει το δεινόν αλεξιβρόχιον.

Το αξιοπρόσεχτο εδώ είναι ότι η προπολεμικη Μυτιλήνη είχε αρκετό αναγνωστικό κοινό ώστε να συντηρεί όχι μόνο αρκετές καθημερινές εφημερίδες, αλλά και φιλολογικές ή σατιρικές όπως ο Τρίβολος, που έβγαινε δυο φορές την εβδομάδα επί δεκαετία -δεν έκλεισε από έλλειψη αναγνωστών αλλά στην Κατοχή.

Μια και γκρίνιαξε λίγο, έστω και στ’ αστεία, για τις ομπρέλες ο παππούς, ας συνεχίσει τη γκρίνια ο εγγονός. Τις προάλλες είχα γράψει ότι δεν είμαι από θέση αρχής αντίθετος με τους αγγλισμούς και ότι οι αγγλικές ιδιωματικές εκφράσεις, όταν δεν υπάρχουν αντίστοιχες ελληνικές, μπορεί να είναι καλόδεχτη προσθήκη. Όμως, διαβάζοντας την παρακάτω ανακοίνωση του Γ. Σιγάλα, προέδρου του Συλλόγου Ολυμπιονικών (σε σχέση με τη δήθεν γκάφα για τη συμμετοχή της Φανής Χαλκιά στη λαμπαδηδρομία), με ενόχλησε ο αγγλισμός, όχι από θέση αρχής αλλά επειδή μπερδεύει τον αναγνώστη:

Το λάθος ήταν δικό μου γιατί δεν έκανα έλεγχο στα ονόματα που βρίσκονταν στη λίστα. Αργότερα αυτή εστάλη στην επιτροπή. Η Ελληνική Ολυμπιακή Επιτροπή δεν έκανε έλεγχο, αλλά στο τέλος της ημέρας εμείς καταρτίσαμε τη λίστα και αναλαμβάνω εγώ την ευθύνη, ξεκαθάρισε ο Γ. Σιγάλας.

Επειδή υπάρχει το «αργότερα», ο αναγνώστης (ή τουλάχιστον εγώ) κοντοστέκεται όταν διαβάζει το «στο τέλος της ημέρας» και σκέφτεται ότι πρόκειται για κάτι που έγινε «ακόμα πιο αργά», στο τέλος της ημέρας κυριολεχτικά. Δεν θα ήταν πιο στρωτό θα ήταν αν έλεγε, «σε τελευταία ανάλυση εμείς καταρτίσαμε τη λίστα» ή «στο κάτω-κάτω της γραφής» ή κάτι τέτοιο;

Γκρίνιες υπάρχουν και επιστολιμαίες. Τις προάλλες, κάποιος αναγνώστης στα Νέα είχε γράψει για το δίβατον και ορισμένα άλλα, θεώρησα καλό να απαντήσω με επιστολή που δημοσιεύτηκε προχτές:

«Στην επιστολή του που δημοσιεύθηκε στις 19/10 με τίτλο “Γλωσσικά δάνεια”, ο κ. Μιχ. Σκανδαλίδης υποστηρίζει ότι “πίσω από την αγγλική λέξη debate κρύβεται η αρχαιοελληνική λέξη δίβατον”. Δεν είναι έτσι. Κατ΄ αρχάς, λέξη δίβατον ή δίβατος δεν μαρτυρείται πουθενά στην αρχαία ή μεσαιωνική γραμματεία. Μόνο δίβαμος υπάρχει και σημαίνει τον δίποδο. Αλλά, ακόμα κι αν υπήρχε η λέξη δίβατον, δεν θα έδινε debate στα αγγλικά. Άλλες ελληνικές λέξεις από δι- που έχουν αποδεδειγμένα δώσει αγγλικές λέξεις, δεν έδωσαν ποτέ τύπους από de- αλλά πάντοτε από di-. Πρόχειρα, από το δίμιτος το dimity, συν όλα τα λόγια diptote, dimethyl κ.λπ. Γιατί μόνο το (ανύπαρκτο) δίβατον να δώσει debate αντί για dibate; Όπως αναφέρουν όλα τα ετυμολογικά λεξικά, το αγγλικό debate ετυμολογείται προφανέστατα από το γαλλικό debattre που έχει την ίδια σημασία, συζητώ, αλλά αρχικά σήμαινε “παλεύω”, το οποίο προέρχεται από το λατινικό battere, χτυπάω κάποιον.

Έχει πάντως δίκιο ο κ. Σκανδαλίδης ότι είναι πάρα πολλά τα αντιδάνεια στην ελληνική γλώσσα. Ωστόσο, λίγη προσοχή στην αντιγραφή δεν βλάπτει: το glamour δεν προέρχεται βεβαίως από το ελληνικό αίγλη, όπως μας λέει, αλλά από το ελληνικό γραμματική, το οποίο, μέσα από κακοτράχαλα μονοπάτια που θα είχε γούστο να περιγράψουμε αναλυτικά κάποια φορά, πέρασε στα σκωτσέζικα ως glammar και πήρε τη σημασία αίγλη».

Την Κυριακή που μας πέρασε, ο αρθρογράφος Γ. Μαρίνος έγραψε στο Βήμα μια επιφυλλίδα στην οποία αναπαράγει τα «αυστραλιανά ψέματα» του Καρατζαφέρη και του Άδωνη, ότι τάχα ο σοσιαλιστής πρωθυπουργός της Αυστραλίας έκανε κάποιες δηλώσεις για τους μουσουλμάνους μετανάστες που συνοψίζονται στο «αν δεν σας αρέσει, να φύγετε». Κάποιοι φίλοι του ιστολογίου με παρακίνησαν να το σχολιάσω εδώ, αλλά σκέφτηκα ότι είναι καλύτερο να γράψω στην εφημερίδα, όπως και έκανα. Ίσως να μην έγραψα μόνο εγώ, αφού στη σημερινή του στήλη ο Γ. Μαρίνος αναγγέλλει ότι «Στις παρατηρήσεις επιστολογράφων στο άρθρο μου για τη λαθρομετανάστευση θα αναφερθώ την επόμενη Κυριακή». Οπότε, έπεται συνέχεια.

Για την Έλλη Παππά και για τη χτεσινή κηδεία της έγραψε ένα εξαιρετικό κείμενο ο Γιάννης Χάρης στο ιστολόγιό του.

Εις ομβρέλλαν

… Λάβε μαγγούραν, άρμοσον μπανέλλας επ’ αυτής

και επ’ αυτών τεζάρισον πανίον.

– Με τούτο το μηχάνημα μπορείς να παιδευτείς

εις όλον τον ταλαίπωρόν σου βίον.

Ή θα την πάρεις άσκοπα και δεν θα βρέξει διόλου

και τζάμπα θα σηκώνεις το φορτίο της

ή στο καρφί θα κρέμεται το σκεύος του Διαόλου

και προ βροχής θα ευρεθείς δεινής και ατελείωτης·

ή αψηλά θα την κρατάς και θα μουσκεύεις όλος

χωρίς αυτή να σου προσφέρει κάτι

ή, χαμηλώνοντάς τηνε, θα περπατείς δυσκόλως

και θα τη χώσεις σίγουρα σε καποιανού το μάτι·

ή θα ’χει μπόρα ξαφνική κι αυτή δε θαν ανοίγει

ή απ’ αγέρα δυνατό θα σπάσει ή θα σου φύγει·

ή θα τη χάσεις κάποτε κάπου ξεχάνοντάς τη

και θα ’χεις με τη σύζυγο τσακώματα και θύελλα·

ή θα τη δώσεις δανεική και πίσω παίρνοντάς τη

λάσπες θα βρεις επάνω της και χώματα και πτύελα·

ή κάποτε εις τρυφεράν παρθένον που να βρέχεται

θα δώσεις στέγην κι ασφαλώς θα παρεξηγηθείς

από την φίλην σύζυγον και τσακωμούς θα έχετε·

ή αν μπεκιάρης λέγεσαι συντόμως θα βρεθείς

στου υμεναίου δύστυχε το βρόχιον.

Αυτά σκαρώνει το δεινόν αλεξιβρόχιον.

20 Σχόλια to “Πολλά και διάφορα μιας συννεφιασμένης Κυριακής”

  1. Εξαιρετικό ποίημα για να μπει καλά ο Νοέμβρης! Ο Άχθος Αρούρης, αγαπημένος. Είσαι πολύ τυχερός… 🙂

    Καλό μήνα!

  2. SophiaΟικ said

    Γέλασα πρωί πρωί που ξύπνησα κι έξω ρίχνει καρεκλοπόδαρα κι είναι μουντά και μαύρα.

  3. Ωραία που μπήκε ο Νοέμβριος, Οκτ-όμβριος!
    Το «τέλος της ημέρας» το έχω ακούσει και με το «για τον άνθρωπο στον δρόμο», προσφορά δύο στην τιμή του ενός: «Στο τέλος της ημέρας, τι σημαίνει αυτό για τον άνθρωπο στον δρόμο;»
    Καλό μήνα.

  4. neostipoukeitos said

    Τώρα που είπε «τι σημαίνει αυτό» ο Μιχάλης Νικολάου, θυμήθηκα έναν εκνευριστικό αγγλισμό που βλέπω συνέχεια στους υποτιτλισμούς αισθηματικών σειρών: «Καλή μου, σημαίνεις πολλά / τόσα για μένα», δηλαδή you mean so much to me. Συναφές είναι και το «σε νοιάζομαι», ήγουν I care about you, το οποίο στα αυτά αισθηματικά συμφραζόμενα σημαίνει απλώς «σ’ αγαπάω».

  5. εὑρηματικὸ ποίημα μὲ έντυπωσιακὲς προπαραοξύτονες ὁμοιοκαταληξίες.

  6. Γλωσσολάγνος said

    Το «στο τέλος της ημέρας» το ακούω πολύ συχνά από Κύπριους. Την πρώτη φορά που το άκουσα, φυσικά πίστεψα ότι ο συνομιλητής μου μιλούσε κυριολεκτικά – κυρίως επειδή δεν γνώριζα την αγγλική έκφραση. Κι εγώ βρίσκω ενοχλητική την αμφισημία της στα Ελληνικά.

  7. Μπουκανιέρος said

    «Στον πάτο της γραφής» είναι η δική μου αγαπημένη έκφραση γι’ αυτό.

  8. sarant said

    Παλιότερα λέγαν «στο κάτω της γραφής» (ένα μόνο) ή «το κάτω της γραφής». Ο αναδιπλασιασμός σε «κάτω-κάτω» είναι σχετικά καινούργιο φαινόμενο, των τελευταίων 60-80 χρόνων.

  9. Μπουκανιέρος said

    Πράγματι.
    Προηγουμένως είχα γράψει κάτι πιο φλύαρο γύρω απ’ αυτές τις εκφράσεις (αλλά τελικά τόσβησα, όπως συμβαίνει συχνά) κι εκεί λοιπόν το έγραφα «στο κάτω[-κάτω] της γραφής».
    Μάλλον είναι συμφυρμός (έτσι το λένε;) με την έκφραση «στο κάτω-κάτω» (;)
    Ή μήπως το «στο κάτω-κάτω» έχει βγει από αυτό με τη γραφή;
    Ο πάτος (της γραφής) είναι γενική έκφραση (εννοώ πανελλήνια, σε λαϊκό επίπεδο) ή είναι δικιά μας;

  10. sarant said

    Απ’ όσο ξέρω, το «στον πάτο της γραφής» δεν είναι πανελλήνια έκφραση. Αν λέγεται και αλλού εκτός από τσου Κορφού δεν ξέρω, αλλά ο φίλος μου ο Θ. από την Άρτα έλεγε «στον πάτο» εννοώντας «στο τέλος» (ίσως… στο τέλος της ημέρας!).

    Όπως το φαντάζομαι αρχικά ήταν «το κάτω της γραφής» μετά έγινε «στο κάτω της γραφής» μετά «στο κάτω-κάτω της γραφής» και «στο κάτω-κάτω».

  11. gbaloglou said

    Χα χα, αυτο μου θυμιζει κατι τσακωμους μ’ εναν Βουλγαρο απο την Λισσαβωνα στα newsgrοups: εγραψα στο τελος οτι «και την επομενη φορα που θα ειμαι στην Λισσαβωνα δεν θα ειχα καμμια αντιρρηση να συναντησω τον ΧΧΧΧ για φαγητο — αρκει να μην βρεχει».

    [Αναφορα στην δολοφονια ενος Βουλγαρου αντιφρονουντα με ‘τσιμπημα’ δηλητηριασμενης ομπρελλας στο Λονδινο.]

  12. Μπουκανιέρος said

    Α, θα σε ξαναδιορθώσω: (σ)τσου Κορφούς. Αιτιατική είναι γαμώτο (οι Κορφοί), δεν προσχώρησες κι εσύ στο μέτωπο της ακλισίας (σε συνδυασμό με το εγγλέζικο μάλιστα), έτσι;

  13. Από πού προέρχονται αυτά τα διπλά, όπως σιγά-σιγά, κούτσα-κούτσα, τσίμα-τσίμα, μάνι-μάνι, λάου-λάου κλπ;
    Είναι γνωστό το γιαβάς-γιαβάς στα τούρκικα. Υπάρχει τέτοια προέλευση;

  14. sarant said

    Μιχάλη, για τον αναδιπλασιασμό έχει γράψει εκτενώς ο Θ. Νάκας -αλλά δεν το έχω διαβάσει.

    Μπουκάν, μέα κούλπα.

  15. Μαρία said

    Χτες ο Σαΐντ «Στα μονοπάτια της σκέψης», παλιά σειρά στην ΕΤ1 που παίζεται σε επανάληψη. Στους υπότιτλους: Νάσαρ, Ελ Χουντμπάρακ (όλα τα λεφτά), Ραμάλντα, Εβράν. Μόνο την Ιερουσαλήμ και τη Βηθλεέμ δεν πείραξαν.

  16. Το βάζω στα πολλά και διάφορα, με μια Κυριακή διαφορά, μια και είναι ξέμπαρκο…
    http://www.astynomia.gr/index2.php?option=ozo_content&perform=view&id=2510

    Τι εννοεί ως «εύχρηστο» ο συντάκτης; Το αντίθετο του «άχρηστου»; Ότι αυτά που βρήκαν λειτουργούν; Είναι δόκιμη – καθιερωμένη έκφραση, ή είναι που αναβαθμίστηκαν τα προσόντα των οργάνων;

  17. Πού να δεις τώρα τον «Ίβάν τον Τρομερό» του Αϊζενστάιν στο κανάλι της Βουλής, με υπότιτλους μεταφρασμένους από τα αγγλικά (π.χ. «οι Μπασμάνοβς») και, το αποκορύφωμα, οι «Τσαλντεάνοι».

    (…οι Χαλδαίοι…)

  18. Μαρία said

    Δύτη, τον πρόλαβα προς το τέλος. Πρέπει να ήταν το 2ο μέρος.

    Στάζυ, εγώ δε πήγα φαντάρος, για να σου πω αν είναι δόκιμη ορολογία. Πολύ φοβάμαι οτι εννοούν πως δεν ήταν τίποτα σκουριασμένοι γκράδες αλλά λειτουργούν μια χαρά.

  19. Μαρία, και τα δύο μέρη νον-στοπ. Πεθύμησα την «Αλκυονίδα»…

  20. At The End Of The Day

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: