Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Στα παλάτια του Χαμίτ με τη Σοφία Σπανούδη

Posted by sarant στο 26 Δεκεμβρίου, 2009


Από τις εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, και περίπου ταυτόχρονα με το δικό μου βιβλίο, εκδόθηκε το βιβλίο της Σοφίας Σπανούδη «Στα παλάτια του Χαμίτ». Η Σοφία Σπανούδη (1878-1952) ήταν Πολίτισσα, με άριστες μουσικές και φιλολογικές σπουδές. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1922 και σημάδεψε επί δεκαετίες την καλλιτεχνική, ιδίως τη μουσική, ζωή της Αθήνας. Όταν ακόμη ήταν στην Πόλη, όπου ήταν διάσημη καθηγήτρια πιάνου, είχε προσληφθεί για να κάνει μαθήματα στην κόρη του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ κι έτσι γνώρισε από τα μέσα το σουλτανικό παλάτι Γιλδίζ το οποίο και περιγράφει στο βιβλίο. Ταυτόχρονα, ήταν επίσης μάρτυρας του κινήματος των Νεότουρκων και της ανατροπής του Χαμίτ, γεγονότα που επίσης τα περιγράφει όπως τα είδαν οι ρωμιοί της Πόλης.

Οι αναμνήσεις αυτές είχαν πρωτοδημοσιευτεί το 1935 στα «Αθηναϊκά Νέα» σε συνέχειες, έτσι το βιβλίο είναι χωρισμένο σε περίπου 35 ισομεγέθη κεφάλαια, το καθένα και μία συνέχεια. Η Σπανούδη γράφει πολύ καλά και το βιβλίο διαβάζεται με άνεση και ενδιαφέρον παρόλο που δεν υπάρχει κάποια συναρπαστική πλοκή. Θα παραθέσω ένα απόσπασμα που μου κίνησε το ενδιαφέρον μια και αναφέρεται στα λάθη των εφημερίδων, με τα οποία και εμείς στο ιστολόγιο έχουμε ασχοληθεί.

Με τη διαφορά ότι στην Πόλη του Χαμίτ, στις αρχές του 20ού αιώνα, όλες οι εφημερίδες περνούσαν από αυστηρή και στενοκέφαλη λογοκρισία, που δεν άφηνε να τυπωθεί ούτε ο παραμικρός υπαινιγμός. Ακόμα και τα τυπογραφικά λάθη τιμωρούνταν, αν ήταν σημαδιακά, και μάλιστα η τιμωρία ήταν διπλή: και η εφημερίδα έκλεινε αλλά και ο λογοκριτής που άφησε να ξεφύγει το λάθος έχανε τη θέση του:

Έτσι μια φορά ο διευθυντής μιας τουρκικής εφημερίδος εξωρίσθη στο Σιβάζ, μόνο και μόνο επειδή ένας «νοκτάς» (τόνος) μιας αραβικής λέξεως άλλαξε τη θέση του και η «λαμπρά» νύχτα της γεννήσεως του σουλτάνου μετεβλήθη εις «μαύρη» νύχτα. Μια φορά πάλι μια ελληνική εφημερίς παύθηκε διά παντός γιατί η λέξις «Άνακτος» από τυπογραφική αβλεψία έγινε «Ατακτος» και ο λογοκριτής επαύθη, διορίσθη δε στη θέση του ο ιστορικός καταστάς Παντελάκη Εφέντη Μιχαηλίδης. Ο δυστυχής αυτός είχε καταντήσει να γίνει και διορθωτής απ’ το φόβο του. Διανυκτέρευε μέσα στα τυπογραφεία αγρυπνών και τρέμων μήπως γίνει κανένα τυπογραφικό λάθος, οι δε πονηροί στοιχειοθέται διασκέδαζαν εις βάρος του δημιουργούντες κωμικότατα επεισόδια. Μια μέρα την ώρα που έβλεπε την τελευταία πλέον διόρθωση, ο Παντελάκης διαβάζει την περιγραφή της τελετής του αυτοκρατορικού προσκυνήματος: η Α.Α.Μεγαλειότης ο… Πουτάνος (!!) Αλλόφρων ο Παντελάκης πετά το φέσι του και τραβά τα μαλλιά του.

Ο ίδιος Παντελάκης είχε, μαθαίνουμε, καταργήσει τον αριθμό 21 από τις ελληνικές εφημερίδες, από φόβο μήπως θεωρηθεί υπαινιγμός για το 1821 –έτσι, δεν επέτρεπε να δημοσιευτεί ούτε καν ότι στο επίσημο γεύμα της ένωσης ξένων ανταποκριτών θα συμμετείχαν 21 διευθυντές εφημερίδων. Επίσης απαγορευμένες ήταν λέξεις όπως: έθνος, ελευθερία, επανάσταση, ιδέα κτλ. Στις τουρκικές εφημερίδες η λογοκρισία ήταν ακόμα χειρότερη, μια και απαγορευόταν κάθε είδηση για πολιτικές δολοφονίες αρχηγών κρατών ή για επαναστάσεις. Έτσι, ο Σαντί Καρνό και ο βασιλιάς Ουμβέρτος της Ιταλίας (που τους σκότωσαν αναρχικοί το 1894 και το 1900 αντίστοιχα) εξακολουθούσαν να ζουν για όσους διάβαζαν μόνο τουρκικά φύλλα. Κι όταν μια φορά ο Χαμίτ είχε αρρωστήσει σοβαρά για δεκαπέντε μέρες, απαγορεύτηκε σε όλες τις εφημερίδες να δημοσιεύουν ειδήσεις για ασθένειες και θανάτους. Ακόμη και τα αγγελτήρια κηδειών απαγορεύτηκαν.

Αλλά σταματώ εδώ για να μη δώσω την εντύπωση ότι όλο το βιβλίο είναι αφιερωμένο στα εφημεριδογραφικά της Πόλης –κάθε άλλο, θα έλεγα. Πάντως, από το απόσπασμα που παράθεσα παραπάνω, θα προσέξατε ότι η γλώσσα της Σπανούδη είναι η μικτή των σοβαρών εφημερίδων του 1935, όχι η σημερινή του Βήματος και των Νέων. Βέβαια, ο Αλέξιος Σαββάκης, που έκανε την επιμέλεια, έχει επέμβει λιγάκι στη γλώσσα. Σε εισαγωγική σημείωση δηλώνει ότι «διατηρήθηκε η ορθογραφία της δημοσίευσης του 1935, εκτός από τις περιπτώσεις που θα ξένιζαν τον σημερινό αναγνώστη», αλλά όπως βλέπω από την αντιπαραβολή με το πρωτότυπο οι επεμβάσεις του προχωρούν λίγο περισσότερο και εκτός ορθογραφίας (και όχι τόσο όσο θα ήθελα στα ορθογραφικά).

Επιμένω σε αυτή την ανθυπολεπτομέρεια επειδή με απασχολεί κι εμένα το ίδιο ζήτημα για κάποια κείμενα του 1920 που έχω σκοπό να παρουσιάσω. Η δική μου τακτική είναι να μετατρέπω την ορθογραφία σύμφωνα με τα σημερινά (συμπεριλαμβανομένου του μονοτονικού) αλλά να αφήνω απείραχτο κατά τα άλλα το κείμενο –«το κρέας δικό μου, τα κόκαλα δικά του» έχει χαρακτηρίσει προσφυέστατα ο Νίκος Νικολάου αυτή την τακτική. Ο Σαββάκης αντίθετα προχωράει λίγο περισσότερο, για παράδειγμα κουρεύει μερικά τελικά νι. Ωστόσο, αφήνει τα αλεξαντριανά σημαδάκια απείραχτα. Στις μετατροπές αυτές, το μεγάλο πρόβλημα είναι τα τριτόκλιτα θηλυκά. Όταν το παλαιότερο κείμενο έχει «η Πόλι» θα το αφήσεις έτσι ή θα το τρέψεις στο σημερινό «η Πόλη»; Κι αν επιλέξεις να το μετατρέψεις, τι θα κάνεις, π.χ. με το «την κυβέρνησιν»; (Ο Σαββάκης το μετατρέπει: την κυβέρνηση. Εγώ δεν έχω αποφασίσει αλλά κλίνω να το αφήσω, και να μην μετατρέψω ούτε το «η Πόλι»).

Φυσικά, αυτά είναι λεπτομέρειες που λίγο ενδιαφέρουν ειδικά χρονιάρες μέρες, οπότε δεν θα συνεχίσω. Κλείνοντας, να πούμε δυο λόγια για τη μαθήτρια της Σπανούδη, την κόρη του Σουλτάνου. Ο Χαμίτ βέβαια, σαν σουλτάνος που σέβεται τον εαυτό του, είχε έξι-εφτά γυναίκες, οπότε είχε και πολλές κόρες, αλλά η συγκεκριμένη, η Ναϊμέ σουλτάνα, ήταν η αγαπημένη του. Ο άντρας της τη δηλητηρίαζε αργά-αργά (η ιστορία περιγράφεται καταλεπτώς στο βιβλίο, μια και η Σπανούδη συμμετείχε στην αποκάλυψη της σκευωρίας) αλλά αυτό έγινε αντιληπτό έγκαιρα και πήραν διαζύγιο. Σύμφωνα με τη Σπανούδη, την εποχή που γράφτηκε το κείμενο (1935) η Ναϊμέ ζούσε στη Νίκαια της Γαλλίας με τον δεύτερο άντρα της, τον Αλβανό Τζελάλ Πασά. Αν και δεν εντρυφώ στα των εστεμμένων, πρόσεξα ότι στη Βικιπαίδεια και σε άλλες πηγές αυτός ο δεύτερος γάμος δεν μνημονεύεται. Ωστόσο, η Ναϊμέ πέθανε στα Τίρανα το 1945, οπότε τείνω να θεωρήσω πιο αξιόπιστη τη Σπανούδη. Πάντως, ο δισέγγονός της ζει στη Νίκαια (έμαθα από το ιντερνέτι) με το επίθετο Ossmann.

19 Σχόλια προς “Στα παλάτια του Χαμίτ με τη Σοφία Σπανούδη”

  1. ΤΑΚ said

    Νίκο, το είδα προχτές το βιβλίο στη διαδικτυακή Πρωτοπορία και μου φάνηκε κι εμένα ενδιαφέρον.
    Για τα εκδοτικά/ορθογραφικά: αν το κείμενο που σκοπεύεις να εκδώσεις έχει τύπο «η Πόλι» δεν υπάρχει δίλημμα: να γράψεις «η Πόλη» (αλλιώς θα ήταν «η Πόλις»).
    Αν πάλι μιλάς για αιτιατικές (την Πόλην/ιν, την κυβέρνησην/ιν, κοκ.) η συμβουλή μου είναι η εξής:
    ψάξε στο κείμενο να βρεις τις ονομαστικές: αν υπάρχει η πόλη, τότε γράψε την πόλην, αν υπάρχει η πόλις, γράψε την πόλιν, αν υπάρχει και η πόλις και η πόλη, να σε φωτίσει ο Θεός!… (συνήθως επιλέγεται η συντηρητικότερη γραφή σε αυτή την περίπτωση, αν και δεν είμαι πεπεισμένος ότι αυτή είναι η καλύτερη…). Πάντως το -ν μην το κόψεις, αν υπάρχει, έστω κι αν η ονομαστική είναι σε -η.
    Καλές γιορτές!

  2. Από δω το πας, από κει το φέρνεις, τη ροδεσιανή σου αναφορά θα την τρυπώσεις. 🙂

  3. Τι διαφορά έχει η μέριμνα από την επιμέλεια; Ο Ἀλέξιος Ἐ. Σαββάκης είναι πάντως υπεύθυνος δι’ αμφότερα.

  4. Μαρία said

    http://www.sundayszaman.com/sunday/detaylar.do?load=detay&link=2860

  5. sarant said

    Τάσο Καπλάνη, ευχαριστώ για τη συμβουλή.

    Τιπού: έλα ντε!

    Μαρία: εξαιρετικό εύρημα!

  6. Μπουκανιέρος said

    Πρόλαβα να το διαβάσω.
    Ως προς τα γλωσσικά:
    Η γλώσσα είναι διασκεδαστικά παρδαλή, ίσως η μικτή της τότε δημοσιογραφίας (που λέει ο Νίκος) αλλά μπορεί και να κρατάει κάτι από εκείνη την περίφημη γλώσσα που μιλούσαν «οι καλύτεροι κύκλοι της Πόλεως» (αν θυμάστε). Ο επιμελητής την ονομάζει «αδογμάτιστη δημοτική».
    Ενδιαφέρον έχουν διάφορα ξεχασμένα γαλλικά – ή σε μορφή που θα ξένιζαν σήμερα (τα παρτέρ). Επίσης, τα ξένα τα έχει άλλοτε ελληνόγραφα κι άλλοτε λατινόγραφα (για να μη λέτε ότι είναι καινοτομία της εποχής μας).
    Με τα εκδοτικά σας διλήμματα δεν θα ασχοληθώ.

  7. Μπουκανιέρος said

    Ως προς το περιεχόμενο:
    Διαβάζεται αρκετά ευχάριστα, το θεωρώ αξιόλογο ντοκουμέντο.
    Δίνει αφορμή για σκέψεις και μας θυμίζει το κλίμα των τελευταίων δεκαετιών της οθωμανικής αυτοκρατορίας (θα ήταν καλό να το διαβάσουν όσοι θεωρούν εύλογο τον όρο «νεο-οθωμανισμός»).

    Τον πρόλογο του Αλέξιου Σαββάκη, καλύτερα να μην τον σχολιάσουμε.

  8. Μαρία said

    Αυτό βγήκε πέρσι με επιμέλεια του ίδιου.
    http://www.ekathimerini.gr/4Dcgi/4Dcgi/_w_articles_civ_12_13/09/2009_328784

  9. Μπουκανιέρος said

    Τώρα που το ξανασκέφτομαι, θα τοποθετηθώ και στο εκδοτικό πρόβλημα.
    Η άποψή μου λοιπόν είναι να μην εκσυγχρονίζεται η ορθογραφία. Όχι ασφαλώς από σεβασμό για την «ιερότητά» της, αλλά για λόγους διαπαιδαγώγησης του σύγχρονου αναγνώστη. Για να διδάσκεται την ιστορικότητα και τη σχετικότητα. Αλλιώς, βλέποντας τη σύγχρονη ορθογραφία στα παλιά κείμενα, μπορεί να τείνει να πιστέψει ότι έμεινε απαράλλαχτη μέσα στους αιώνες και μέσα στις χιλιετίες – με αποτέλεσμα τα γραφικά επιχειρήματα που έχουμε ακούσει τόσες φορές.

    Όσο για το άλλο επιχείρημα, για το «μάτι που πληγώνεται», ε, πολύ μη-μου-άπτου έχουν γίνει κι αυτά τα μάτια, πότε κινδυνεύουν να τα τραυματίσουν τα ενωτικά, πότε φοβούνται μήπως τα γρατζουνίσουν τα λατινικά, πότε μήπως τα ζουλήξουν οι παλιές ορθογραφίες και πάει λέγοντας.
    Καιρός να σκληραγωγηθεί το μάτι.

  10. aerosol said

    Θα συμφωνήσω με τον Μπουκανιέρο. Μου αρέσει η ιστορικότητα, η πληθώρα των γεύσεων από διάφορες εποχές της γλώσσας και της ορθογραφίας, οι εξωτικές -πλέον- χρήσεις ξένων λέξεων, η υπέροχη προσωπικότητα του γραπτού λόγου ανά περιοχές και εποχές.
    Δεν καταλαβαίνω την εμμονή με το χτένισμα και τους κανόνες. Αγαπώ την ιδιομορφία που συναντώ σε παλιότερα κείμενα και θα προτιμούσα να φτάνουν ως εμένα με ελάχιστες παρεμβάσεις. Για να παίξω κι εγώ με το μάτι: δεν έχει νόημα να επιχρωματίζονται παλιές φωτογραφίες και η όραση ας μάθει να απολαμβάνει και εικόνες που δεν είναι φτιαγμένες όλες με τα ίδια εφέ του Photoshop!

  11. sarant said

    Η διατήρηση της ορθογραφίας του παλαιότερου κειμένου έχει λογική βάση. Πάντως, απόλυτη διατήρηση δεν ξέρω να έχει κάνει κανείς, ούτε (π.χ.) ο Τριανταφυλλόπουλος στον Παπαδιαμάντη. Αν μη τι άλλο, πρέπει (ή δεν πρέπει;) να ενοποιήσεις τις ασυνέπειες.

    Η θεωρία της διατήρησης της ορθογραφίας φτάνει και στη διατήρηση του πολυτονικού; Αν όχι, από τη στιγμή που έχεις μονοτονικό υπάρχουν και μερικές άλλες συμπαρομαρτούσες αλλαγές, σχεδόν υποχρεωτικές. Οπότε, ίσως δεν είναι παράλογος ο πλήρης εκσυγχρονισμός της ορθογραφίας. Όχι της γλώσσας, της ορθογραφίας.

    Ο Σαββάκης στο βιβλίο της Σπανούδη με παραξένεψε διότι, ενώ κρατάει το πολυτονικό, γράφει «μοντέρνα» τους τύπους όπως «τό’ καμε», ενώ στο πρωτότυπο είναι μία λέξη (με ψιλή οξεία στο όμικρον). Επίσης, εκσυγχρονίζει και τη γλώσσα σε μερικά σημεία (κουρεύει νι, π.χ. το σουλτάνο αντί ‘τον σουλτάνο’ του πρωτοτύπου, ήρθε αντί ήλθε κτλ.)

    Απροπό, σε λίγες ώρες φεύγω για μερικές μέρες αλλά κείμενα θα ανέβουν όσο λείπω -με αυτόματο πιλότο.

  12. Για πολλούς λόγους, περιμένω το κανάλι που θα τολμήσει να φέρει να δούμε αυτό.

  13. Μπουκανιέρος said

    Παράλογος δεν είναι (ο ορθογραφικός εκσυγχρονισμός), δεν είπα αυτό.
    Υπάρχουν συν και πλην κλπ. Μίλησα πάντως για ένα συγκεκριμένο «κίνδυνο» – και με συγκεκριμένο σκεπτικό.

    Πας Μηχανιώνα, ε; 🙂

  14. Μαρία said

    Μηχανιώνα αλλά θα περάσει κι απο Μπαχτσέ Τσιφλίκι.
    Καλό ταξίδι.

    Μπουκάν, 9, σατανικό σχέδιο.

  15. Μαρία said

    Μπουκάν, πήρες είδηση την βράβευση του Πόρφυρα;

  16. aerosol said

    «πρέπει (ή δεν πρέπει;) να ενοποιήσεις τις ασυνέπειες»
    Μιλώντας με την ιδιότητα του λιχούδη αναγνώστη και όχι του επιφορτισμένου (όπως εσύ) με την ευθύνη τέτοιων διλλημάτων, απαντώ:
    Δεν έχω ιδέα, αλλά αγαπώ τις ασυνέπειες. Είναι ανθρώπινες και χαοτικές όπως η ψυχή μας.

    [Χρόνια πολλά σε όλους.]

  17. Μπουκανιέρος said

    #14
    Α, Μαρία το κατάλαβες, ε; Το σατανικό μου σχέδιο, λέω, σύμφωνα με το οποίο ο απώτερος στόχος θα πέσει σαν ώριμο φρούτο στην ποδιά μου.

    #15
    Όχι, είχα άλλους καημούς. Άσε που τα βραβεία δεν έχουν υψηλή θέση στην κλίμακα των ενδιαφερόντων μου. Τώρα που τόπες πήγα και τόειδα.

  18. daskalos said

    Είμαστε ένα νέο blog ανοιχτό προς όλους τους blogger ευχόμαστε και ελπίζουμε και στην δική σας στήριξη και είμαστε πάντα στη διάθεσή σας για ότι χρειαστείτε
    Σας ευχαριστούμε εκ των προτέρων
    ..esi pou pou ksereis poio kala apo emas tous bloggerw se parakaloume na steileis kai se allous an theleis tin diefthinsi mas…to blog mas einai gia olous
    http://www.ksipnistere.blogspot.com
    email : ksipnistere1@gmail.com

  19. Μαρία said

    Μπουκάν, παρόλ’ αυτά το μυθιστόρημα που βραβεύτηκε πρέπει να το διαβάσεις.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: