Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μονάχα στη Μιχαλού δεν χρωστάμε!

Posted by sarant στο 6 Ιανουαρίου, 2010


Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή την Κυριακή 3.1.2010 και εδώ το αναδημοσιεύω χωρίς αλλαγές. Βέβαια, οι θαμώνες του ιστολογίου μπορεί να αναγνωρίσουν ότι κάποια κομμάτια είναι «παστωμένα κοπίδια» από άλλα άρθρα μου, αλλά δεν το έκανα επίτηδες -η επικαιρότητα φταίει που κάνει κύκλους…

Μπορεί να μας διαβεβαίωνε από το προεκλογικό μπαλκόνι ότι «λεφτά υπάρχουν», τώρα όμως ο πρωθυπουργός μας ανακάλυψε πως το χρέος έχει γονατίσει τη χώρα και πως πρέπει να σφίξουμε κι άλλο το ζωνάρι αλλιώς θα μας υποβιβάσει ο Μούντης στη βήτα εθνική –όμως η στήλη, το έχω ξαναπεί, δεν πολιτικολογεί ούτε οικονομολογεί αλλά λεξιλογεί κι έτσι χριστουγεννιάτικα θα αναγκαστούμε να μιλήσουμε για το χρέος και τη μεγάλη του οικογένεια –οικογένεια λέξεων, εννοώ.

Πατριάρχης αυτής της μεγάλης οικογένειας είναι ένα απρόσωπο ρήμα των αρχαίων ελληνικών, το χρη, που σήμαινε «πρέπει, είναι ανάγκη». Το χρέος προέρχεται από αυτό το «χρη», και αρχικά σήμαινε την ανάγκη, την υπόθεση που πρέπει να διεκπεραιώσει κανείς, και ύστερα, από τη χρήση του στα δικαστήρια, πήρε τη σημασία τη σημερινή της οφειλής.

Και βέβαια στην ίδια οικογένεια με το χρέος ανήκει και το χρήμα. Η λέξη ‘χρήμα’ σήμαινε αρχικά κάτι που χρησιμοποιεί ή χρειάζεται κάποιος. Κι επειδή τα χρειαζούμενα που έχει κάποιος απαρτίζουν την κινητή περιουσία του, γρήγορα η λέξη ‘χρήματα’ πήρε τη σημασία τη σημερινή· όμως, είχε επίσης και τη σημασία «πράγματα». Έτσι, όταν στον πλατωνικό διάλογο ο Πρωταγόρας εμφανίζεται να λέει «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» εννοεί ότι ο άνθρωπος είναι κριτήριο όλων των πραγμάτων, των πάντων, όταν όμως ο Δημοσθένης φώναζε στην εκκλησία του δήμου: «δει δη χρημάτων και άνευ τούτων ουδέν έστι γενέσθαι των δεόντων» δεν εννοούσε βέβαια τα πράγματα, ούτε τα χρειώδη γενικώς, αλλά ειδικώς εννοούσε τα χρήματα: τα λεφτά, τα νομίσματα, τη μονέδα, τα όβολα, τους παράδες, τα γρόσια, τα άσπρα, τα πεκούνια· τα τάλιρα, τα φράγκα, τα μπικικίνια, τα ψιλά, το μαρούλι, τα λάχανα, το χαρτί, το μαλλί, το μπαγιόκο· τα καπίκια, τα μπακίρια, το καύσιμο, το ρευστό, το μπερντέ, τα γκαφρά, τα γκαφ, για να κάνουμε μια κάθε άλλο παρά εξαντλητική καταγραφή διάφορων ονομασιών –και ελπίζω να μη με θεωρήσετε ασεβή που κόλλησα πλάι στους αρχαίους μας προγόνους τις αργκοτικές ονομασίες, που ασφαλώς μερικές θα αποδειχτούν εφήμερες και θα ξεχαστούν σε μερικά χρόνια ή έστω δεκαετίες, όπως έχει σχεδόν ξεχαστεί σήμερα ο «μπαμπακόσπορος» τον οποίο απαιτούσαν οι ήρωες των Χαλασοχώρηδων του Παπαδιαμάντη για να πουλήσουν την ψήφο τους.

Από το ρήμα «χρή» παράγονται επίσης η χρεία, η χρήση, ο χρησμός, ο χρηστός και ο χρήστης, ο άχρηστος και ο αχρείος· σε σχέση με αυτό το τελευταίο ζευγάρι, θα θυμάστε τη φασαρία που προκάλεσε ο κ. Πάγκαλος όταν μετά τις ευρωεκλογές είχε θυμίσει, με το γνωστό του τακτ, τη ρήση του Περικλή ότι όποιος δεν μετέχει στα κοινά δεν πρέπει να θεωρείται «απράγμων» αλλά «αχρείος». Αχρείος στα αρχαία σήμαινε απλώς άχρηστος, και μετά «ακατάλληλος για στρατιωτική υπηρεσία, μη αξιόμαχος», και με την πάροδο των χρόνων έφτασε να σημαίνει τον φαύλο άνθρωπο, τον ηθικά σκάρτο.

Στην ίδια τέλος οικογένεια ανήκει και το ρήμα χρήζω που είναι μεν αρχαίο αλλά χρησιμοποιείται και σήμερα και το αγαπούν πολύ οι νεοκαθαρευουσιάνοι διότι συντάσσεται με γενική πτώση, η οποία σε πολλούς φαντάζει πιο επίσημη, και παίρνουν οι λεγάμενοι ύφος χιλίων καρδιναλίων και σου λένε «το θέμα χρήζει μελέτης», διότι αν πουν «χρειάζεται μελέτη» θα τους πέσει η μύτη, αν και πολλοί απ’ αυτούς εκτός από γενικομανείς είναι και ημιμαθείς κι έτσι γράφουν «χρίζει μελέτης», που φυσικά είναι το ομόηχο «χρίζω», από το αρχαίο χρίω, που σήμαινε «αλείφω κάποιον με μυρωδικά» αλλά σήμερα χρησιμοποιείται κυρίως στην πολιτική όταν κάποιος παίρνει το «χρίσμα» ενός κόμματος, δηλαδή ανακηρύσσεται επίσημος υποψήφιός του. Βέβαια, μέρες που είναι, ξέρουμε ότι από εκεί προέρχεται και ο Χριστός, λέξη που αρχικά σήμαινε απλώς «αλειμμένος», μυρωμένος, σημασιολογικό δάνειο από τα αραμαϊκά, διότι αυτό σημαίνει Μεσσίας, κι έτσι κατάφερα κάπως να συνδέσω το χρέος με τα Χριστούγεννα.

Ωστόσο, μας λένε ότι εμείς οι Έλληνες, ως λαός, ως κοινωνία, χρωστάμε πολλά –λες και τα τρώγαμε όλοι μαζί. Γράψανε κάποιοι, μάλιστα, ότι «χρωστάμε ακόμα και στη Μιχαλού». Η κανονική σημασία της παροιμιακής φράσης «χρωστάει στη Μιχαλού» είναι ότι κάποιος δεν είναι στα καλά του, ότι είναι τρελός. Ωστόσο, τον τελευταίο καιρό χρησιμοποιείται επίσης και για κάποιον που χρωστάει πάρα πολλά. Η αρχική όμως σημασία παραμένει· όταν πριν από λίγο καιρό ο πρόεδρος των βιομηχάνων Μίχαλος πρότεινε να εργάζονται και να πληρώνονται λιγότερο οι εργαζόμενοι, αρκετοί ήταν εκείνοι που δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό και είπαν ότι ο Μίχαλος χρωστάει της Μιχαλούς. Μια αρκετά διαδεδομένη εξήγηση της φράσης λέει ότι η Μιχαλού ήταν, τάχα, μια αυστηρή ταβερνιάρισσα στο Ανάπλι μετά την επανάσταση, που τόσο απηνώς κυνηγούσε τους οφειλέτες της που στο τέλος όποιος χρωστούσε στη Μιχαλού τρελαινόταν από το ανελέητο κυνηγητό της. Η εξήγηση αυτή ασφαλώς δεν στέκει, μια και έχω βρει τη φράση σε κωμωδία του 1812. Και στα ελληνικά της Θράκης αλλά και στα βουλγάρικα Μιχάλης είναι ο ελαφρόμυαλος και εκεί πρέπει να αναζητηθεί η εξήγηση της φράσης.

Όσο για το χρέος, θαρρώ πως όποιος πιστεύει ότι όλοι οι Έλληνες εξίσου ευθυνόμαστε γι’ αυτό, θα πρέπει ασφαλώς να χρωστάει της Μιχαλούς. Καλή σας χρονιά!

22 Σχόλια to “Μονάχα στη Μιχαλού δεν χρωστάμε!”

  1. άμὰν βρὲ Δέσποτυα μανία μὲ τὴν μύτη νεοκαθαρευουσιάνων! ναί, δὲν θέλουμε νὰ μᾶς πέσῃ καὶ νὰ τρέχουμε μετὰ γιὰ ῥινοπλαστικές! τὰ μπικικίνια ἀπὸ ποῦ βγαίνουν; πρώτη φορὰ ἄκουσα τὴν λέξι ἀπὸ τραγούδι τοῦ Κραουνάκη καὶ παρὰ λίγο ὁ στίχος θὰ ἦταν ῥαμόνι.

  2. ὅσο γιὰ τὸ χρέος φυσικὰ καὶ εὐθύνεται τὸ μεγαλύτερο ποσοστὸ τῶν Ἑλλήνων, ἐκτὸς ὰν πιστεύῃ κανεὶς ὅτι αἱ ἑλληνικαὶ μεταπολιτευτικαὶ κυβερνήσεις κατελάμβανον* τὴν ἐξουσίαν πραξικοπηματικῶς! διότι τὰ ἰλιγγιώδη ποσοστὰ τοῦ δικομματισμοῦ κάποιων εὐθύνη εἶναι σίγουρα.

    *κανονικὰ ἔπρεπε νὰ χρησιμοποιήσω δυϊκό.

  3. Βάλε, ρε Κορνήλιε, κανά δυϊκό, να μερακλώσουμε!

  4. ὁ δυϊκὸς ἦταν ὑπονοούμενο γιὰ τὴν ἐναλλαγὴ τῶν 2 κομμάτων. νεοκαθαρευουσιάνικο χιοῦμορ…

  5. Πάπιας said

    Όλοι έχουν τις ευθύνες τους.

    Καλή χρονιά.

  6. Μαρία said

  7. #4: Άντε ρε Κορνήλιε, μας ξενέρωσες άσχημα, πάνω που ήρθαμε στα ντουζένια και περιμέναμε τον δυϊκό να γουστάρουμε…

  8. Διότι το κατελαμβανέτην έχει άλλον αέρα, όπως και να το κάνεις…

  9. Voulagx said

    Τιπου,μερακλωσε με το τραγουδι της Μαριας (#6) κι ασε τον δυϊκο του Κορνηλιου!
    Πολυ με αρεσε παντως το » κατελαμβανέτην «

  10. τὰ δυὸ κόμματα ποὺ τὴν ἐξουσίαν κατελαμβανέτην
    κατήντησαν τὸν λαὸν ἡμῶν ἐπαίτην.

  11. Μαρία said

    Βουλάγξ, γράψε καμιά ευχή στα βλάχικα.

  12. Voulagx said

    …μη μου την γλωσσαν γλωσσοδετην!

  13. Τιπούκειτε γράψε καμιὰ εὐχὴ σὲ ἐλεγειακὸ δίστιχο! (ὄχι δύστυχο!)

  14. Voulagx said

    Μαρια, agni multse shi noulu anu cu gkinets = χρονια πολλα και ο νεος χρονος με καλουδια!
    (Σημ. το agni προφερεται ανι με το νι παχυ οπως στο «μπανιο» και το e του multse ειναι μεταξυ α και ε)

  15. Μαρία said

    cu σαν το λατινικό cum (το νι όχι παχύ αλλά πατρινό 🙂

  16. #13: Άντε, ένα ελεγειακό δίστιχο για το τσακίρ κέφι, και μετά πάμε για ύπνο.

    Αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο,
    δὴ τότε νήστιες αὖ ἐγκατέδαρθεν ἄδην

    Το οποίον σε ελεύθερη μετάφραση θέλει να πει: «θα φάμε, θα πιούμε και νηστικοί θα κοιμηθούμε».

  17. Voulagx said

    Ακριβως,σωστα,με την προφορα της Αμαλλιας απ’ το «παραπεντε».
    Ωραια η Λιζα (Λάϊζα) στο Καμπαρε.

  18. Μαρία said

    Χρόνια πολλά και στις Γιάννες και Γιάννηδες και ειδικά σ’ ένα κρυφό.

  19. εὐχαριστῶ γιὰ τὸ 16.
    ἴσως καὶ γιὰ κάποιο ἄλλο νούμερο.

  20. #19: Το δίστιχο έχει μερικές ζαβολιές (χασμωδία στην τομή του πεντάμετρου, το ἐγκατέδαρθεν που δεν είναι επικό ρήμα), αλλά εσείς οι νεοκαθαρευουσιάνοι είστε γνωστοί για την κατανόησή σας σε τέτοια ζητήματα…

  21. Τιπούκειτε χασμωδία στὴν τομὴ ἔχει καὶ ὁ Θέογνις

    οὔτε τι γὰρ νήφω / οὔτε λίην μεθύω

    τὸ παράδειγμα λαμβάνω ἀπὸ τὴν μετρικὴ τοῦ Λυπουρλῆ

    συνεπῶς εἴμεθα ἐντάξει

    ὅσο γιὰ τὸ μὴ ἐπικὸ ῥῆμα μικρὸ τὸ κακό.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: