Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Η ψαλιδοχέρα μαντάμ Αναστασία

Posted by sarant στο 24 Ιανουαρίου, 2010


Πριν από λίγο καιρό είχα αναφερθεί παρεμπιπτόντως στη λογοκρισία που ασκούσε το σουλτανικό καθεστώς στις αρχές του 20ού αιώνα στην Πόλη. Φυσικά, λογοκρισία υπήρχε και στην Ελλάδα, σε πολλές χρονικές περιόδους και αρκετά έντονη, άλλοτε προληπτική και άλλοτε εκ των υστέρων, και όχι μόνο επί χούντας. Στο σημερινό σημείωμα θα ασχοληθώ αποκλειστικά με τη λογοκρισία στην εφημερίδα Ριζοσπάστης τα χρόνια 1919-1921,  και με κάποιες εύθυμες πλευρές της. Για να μην παρεξηγηθώ, δεν υπονοώ ότι μόνο αυτή την περίοδο ασκήθηκε λογοκρισία, ούτε μόνο σ’ αυτή την εφημερίδα’ απλώς, τυχαίνει να έχω πρόχειρο υλικό από κάποιο άλλο θέμα που μελετάω.

Λοιπόν, ύστερα από ένα σύντομο φλερτ με το βενιζελικό καθεστώς στις αρχές του 1918, ο Ριζοσπάστης σιγά-σιγά μπαίνει σε τροχιά σύγκρουσης με την κυβέρνηση, ιδίως μετά την αποχώρηση του Ν. Γιαννιού από την αρχισυνταξία τον Σεπτέμβριο του 1918, την όξυνση των εργατικών αγώνων και την επαίσχυντη εκστρατεία στην Ουκρανία τους πρώτους μήνες του 1919. Μαζί έρχεται και η λογοκρισία της εφημερίδας.

Πολύ συχνά, η πρώτη σελίδα τυπώνεται με λευκά μπαλώματα: είναι άρθρα ή σχόλια κομμένα από τη λογοκρισία, η οποία ήταν αμείλικτη ειδικά κατά του Ριζοσπάστη. Κάποτε τα κενά είναι τόσο πολλά που λείπει το ένα τέταρτο συνολικά της ύλης. Από κάποια άρθρα κόβονται μόνο μερικές αράδες ή παράγραφοι, άλλα πάλι κόβονται ολόκληρα.

Η λογοκρισία χτύπησε τον Ριζοσπάστη ακόμα και τη μέρα που αναγγέλθηκε η κατάργησή της. Συγκεκριμένα, στις 23 Απριλίου 1920, ο Ελ. Βενιζέλος ανακοινώνει στη Βουλή τη χορήγηση αμνηστίας και την κατάργηση του στρατιωτικού νόμου και της λογοκρισίας με εξαίρεση την κριτική της πολεμικής προσπάθειας της κυβέρνησης, η οποία εξακολουθεί να τιμωρείται. Και διαβάζει από το βήμα της Βουλής ένα απόσπασμα του Ριζοσπάστη: «Δηλούται καθαρά εις τον λαόν, ότι η κυβέρνησις των Φιλελευθέρων έχει σκοπόν να μη αποκαταστήσει ποτέ την ειρήνην εις τον τόπον, αλλά να εξακολουθήσει τας τυχοδιωκτικάς πολεμικάς επιχειρήσεις, τας οποίας τής επέβαλον οι ισχυροί της προστάται, των συμφερόντων των οποίων κατέστησεν την Ελλάδα όργανον τυφλόν εν τοις Βαλκανίοις και εν τη Ανατολή εν γένει». Ο Βενιζέλος λοιπόν δηλώνει ότι τέτοια γλώσσα του τύπου δεν είναι δυνατόν να γίνει ανεκτή εφ’ όσον διατηρείται σε επιστράτευση ο στρατός, και ότι θα ζητήσει τη δίωξη του συντάκτη του κειμένου. Και πράγματι, ασκήθηκε δίωξη κατά του διευθυντή του Ριζοσπάστη, του Πετσόπουλου, ο οποίος καταδικάστηκε σε φυλάκιση ενός έτους. Ήταν η έκτη του φυλάκιση από το 1918.

Ο σκιτσογράφος του Ριζοσπάστη (αγνοώ ποιος ήταν) είχε προσωποποιήσει τη Λογοκρισία, μια γριά στρίγγλα με ψαλίδι, την οποία παρουσίαζε συχνά-πυκνά αλαμπρατσέτα με τον Στρατιωτικό νόμο, έναν καραβανά με κουτσαβάκικο ύφος.

Αργότερα, μάθαμε και το όνομα της ψαλιδοφόρας (ή ψαλιδοχέρας;) κυρίας: βαφτίστηκε μαντάμ Αναστασία. Το ίδιο σκίτσο σε μικρογραφία χρησιμοποιήθηκε σαν βινιέτα που δήλωνε την επέμβαση της λογοκρισίας. Έτσι, αντί για την αναφορά ότι αφαιρέθηκαν τόσες αράδες από τη λογοκρισία, υπήρχε σε μικρογραφία το σκίτσο της ψαλιδοφόρας στρίγγλας.

Δεν ξέρω βέβαια αν η ονομασία «μαντάμ Αναστασία» ήταν μια στιγμιαία έμπνευση ή αν είχε καθιερωθεί στην αργκό των δημοσιογράφων της εποχής -δεν το έχω ξανασυναντήσει. Κανείς άλλος;

Να σημειωθεί πάντως ότι η πρώτη κυρά (που έχει αγκαζέ τον καραβανά) ήταν βενιζελική λογοκρισία, ενώ η δεύτερη, που επονομάστηκε και μανταμ-Αναστασία, ήταν βασιλική λογοκρισία –και οι δυο πάντως είχαν ψαλίδι εξίσου κοφτερό!

Η λογοκρισία έχει δώσει αφορμή για διάφορα ιλαροτραγικά περιστατικά που τα διηγούνται με αγαλλίαση οι παλαίμαχοι δημοσιογράφοι, αλλά εδώ θα αναφέρω δύο περιπτώσεις που ομολογώ πως δεν έχω ξανασυναντήσει και που θυμίζουν το ακέφαλο σώμα και την ασώματο κεφαλή. Τι εννοώ;

Δείτε πρώτα αυτή τη γελοιογραφία που δημοσιεύτηκε στον Ριζοσπάστη τον Μάιο του 1921. Δεν είναι χωρίς λόγια. Λόγια υπήρχαν –αλλά έχει λογοκριθεί η λεζάντα, ενώ το σκίτσο επιτράπηκε!

Και δείτε τώρα το ταίρι, της, τη «γελοιογραφία» που δημοσιεύτηκε στις 31 Οκτωβρίου 1921, την παραμονή της επετείου από τη νίκη των αντιβενιζελικών στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου. Εδώ η μαντάμ Αναστασία έκρινε απαράδεκτο το σκίτσο αλλά… άφησε τη λεζάντα!

Και για να κλείσω με κάτι πιο πρόσφατο, τον καιρό της χούντας ο Κώστας Μητρόπουλος έφτιαχνε πάντοτε πιο πολλές γελοιογραφίες, για να έχει εφεδρικές αν η λογοκρισία του έκοβε την πρώτη επιλογή του. Μια φορά, όμως, ο λογοκριτής έκοψε και την πρώτη επιλογή και όλες τις εφεδρικές. Κάθισε τότε ο Μητρόπουλος και σκιτσάρισε τα ανθρωπάκια του (αν θυμάστε ήταν δυο φτωχικοί τύποι που σχολίαζαν την επικαιρότητα) κομμένα στα δύο, με τη λεζάντα «Τι να γίνει; Μας έκοψε η λογοκρισία!» Τότε, ο λογοκριτής υποχώρησε και άφησε να δημοσιευτεί μία από τις κομμένες. Βέβαια, μπορεί η ιστορία να είναι μπεντροβάτη. Αναρωτιέμαι πάντως αν έχει κρατήσει ο Μητρόπουλος κάποιες από τις κομμένες επί χούντας γελοιογραφίες -δεν θα άξιζε να δουν το φως της δημοσιότητας; Ο Μποστ, πάντως, είχε κρατήσει και μια λογοκριμένη γελοιογραφία είχε τυπωθεί σε κάποια από τις επανεκδόσεις των συλλογών του.

Advertisements

11 Σχόλια to “Η ψαλιδοχέρα μαντάμ Αναστασία”

  1. Ενδιαφέρον! Δεν ήξερα ότι ο πρώιμος Ριζοσπάστης χρησιμοποιούσε αυτή την προσωνυμία της λογοκρισίας. Πάντως θυμήθηκα ότι στο μάθημα των γαλλικών στο γυμνάσιο (δεκαετία του ’60, κι όχι 60s!) υπήρχε κείμενο για την dame Anastasie και σύντομο ιστορικό για την ονομασία αυτή της λογοκρισίας στη Γαλλία, ήδη από τον 19ο αιώνα. Δείτε εδώ.

  2. Το εδώ είναι αυτό: http://fr.wikipedia.org/wiki/Censure
    Πάλι δεν τα κατάφερα μ’ αυτό το <a href…

  3. sarant said

    Λευτέρη, σ’ ευχαριστώ πολύ, το αγνοούσα ότι είναι γαλλική πατέντα η dame Anastasie. Πάντως, η εξήγηση της Βίκιπαίδειας ότι η ονομασία οφείλεται στον πάπα Αναστάσιο του 400 μΧ που πρώτος εφάρμοσε λογοκρισία, λίγο τραβηγμένη μου φαίνεται.

  4. Στην εκπομπή «Η μηχανή του χρόνου», που είχε κάνει κάποτε αφιέρωμα στη λογοκρισία της χούντας, κάποιος είχε αναφέρει ένα πολύ αστείο περιστατικό. Ο νόμος έλεγε ότι στο λογοκριμένο κείμενο δεν μπορούσες να προσθέσεις τίποτα. Δεν έλεγε όμως ότι δεν μπορείς να αφαιρέσεις. Οπότε γράφτηκε ένα τραγούδι για την επανάσταση του ’21 και έκανε αναφορές σε Καραΐσκάκη, όπλα, επανάσταση κλπ και μετά τη λογοκρισία του αφαίρεσαν ότι είχε σχέση με το ’21 και έμεινε μόνο η επανάσταση και ο ξεσηκωμός εναντίων του καθεστώτος. Θυμάμαι τον τύπο που το περιέγραφε -δεν θυμάμαι καθόλου ποιος ήταν, αλλά μάλλον ήταν πολύ γνωστό πρόσωπο- ο οποίος είχε σκάσει στα γέλια ενώ το εξιστορούσε.

  5. Μαρία said

    Τα ψαλίδια της Αναστασίας μοιάζουν με τα κουμπιά της δικιάς μας της Αλέξαινας εκτός κι αν η κυρία σας είναι γνωστή.
    Εδώ η Αναστασία όπως τη φαντάστηκε ο Αντρέ Ζιλ το 1874.
    http://fr.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9_Gill
    Η κουκουβάγια δε πρέπει να μας παρασύρει. Σχετίζεται με τις δουλειές της νύχτας, το σκοταδισμό και τις προλήψεις. http://www.pointsdactu.org/article.php3?id_article=948

    Κι εδώ το άρθρο ενός αγαπημένου μου θύματος της μαντάμ
    Un vieux proverbe dit que le ridicule tue en France. Qu’on nous permette d’en douter. Après le récent scandale des Nouveaux Messieurs, où dame Anastasie n’eut pas un rôle très reluisant, nous nous imaginions naïvement ne plus entendre parler des manieurs de ciseaux de la rue de Valois.
    Quelle présomption que la nôtre ! Deux faits récents, après l’incident cité plus haut, viennent nous montrer que nous aurions tort de croire qu’avec ces chaleurs tropicales dame Anastasie s’est endormie, je ne dirai pas du sommeil du juste.
    http://www.marcel-carne.com/presse/cinemagazine38.html

  6. Μαρία said

    Μ.Πλωρίτη, Η κυρία Αναστασία
    http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&artid=83247&ct=114&dt=27/10/1996

  7. sarant said

    Μπράβο, βρε Μαρία. Να σκεφτείς ότι είχα γκουγκλίσει αλλά μόνο το «μαντάμ Αναστασία» όχι το «κυρία Αναστασία».

    Λίγο με παραξενεύει όμως που βρίσκει λογοκριτή στον Γιουβενάλη -μην είναι τιμητής;

  8. Μπουκανιέρος said

    Φαντάζομαι ότι έχεις δίκιο για το Γιουβενάλη.
    Το λεξικό του Κουμανούδη δίνει για το λήμμα censura:
    α) η του τιμητού αρχή, τιμητεία
    β) εξέτασις, επίκρισις, αυστηρά κρίσις
    Υποθέτω ότι η σημασία «λογοκρισία» είναι επέκταση του (β), με ενίσχυση από τη θεσμική βαρύτητα του (α). Πιστεύω όμως ότι όλα αυτά είναι πολύ μεταγενέστερα – κι ότι είναι αναχρονισμός να μιλάμε για «λογοκρισία» στην αρχαιότητα.

  9. Μπουκανιέρος said

    Για όσους βαριούνται να ψάχνουν στο λινκ (όπως κι εγώ πολύ συχνά), μιλάμε για το γιουβενάλειο
    Dat veniam corvis, vexat censura columbas, που ο Πλωρίτης το μεταφράζει «Ο λογοκριτής αθωώνει τα κοράκια και καταδικάζει τα περιστέρια».

    Κι επειδή κόλλησα (λίγο), νομίζω ότι οι συγκαιρινοί του Γιουβενάλη θα το καταλάβαιναν έτσι: «Οι τιμητές μας συγχωρούνε τα κοράκια μα βασανίζουν τα περιστέρια». Σε πιο όψιμες εποχές (ξένες προς το θεσμό της τιμητείας), το μυαλό του ανθρώπου θα πήγαινε μάλλον στη «δικαιοσύνη», δηλ. στους δικαστές.
    Και νοηματικά, θέλω να πω, δε φαίνεται να κολλάει με τη λογοκρισία το ρητό.

  10. π2 said

    Μπουκανιέρε, ασφαλώς δεν κολλάει καθόλου με τη λογοκρισία το ρητό, εξάλλου οι τιμητές στη Ρώμη δεν ασκούσαν λογοκρισία. Μπαίνω λοιπόν στον πειρασμό να υποψιαστώ ότι είναι η αγγλική μετάφραση (The censor forgives the crows and harasses the doves) που μπέρδεψε τον Πλωρίτη.

  11. Μαρία said

    Δε προχώρησα χτες την ανάγνωση μέχρι το Γιουβενάλη.
    Μια που ο Πλωρίτης δίνει παραπομπή διάβασα μόλις τη δεύτερη σάτιρα όπου o Γ. επικρίνει την υποκρισία διάφορων βιτσιόζων. Πρόκειται βέβαια για τιμητή αλλά για τιμητή των ηθών. Μια απ’ τις αρμοδιότητες των κηνσόρων ήταν και η cura morum.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: