Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μερικά πράγματα για τους άσπονδους φίλους

Posted by sarant στο 5 Φεβρουαρίου, 2010


Είπαμε προχτές ότι «πιθανός» στην αρχαιότητα σήμαινε πειστικός, πράγμα που μου δίνει την ευκαιρία να βγάλω από τα συρτάρια μου ένα παλιό μου κείμενο και να το παρουσιάσω εδώ (με καναδυό συμπληρώσεις). Είναι ένα κείμενο που μιλάει για άσπονδους φίλους: όχι στην πραγματική ζωή ή στη μπλογκόσφαιρα, αλλά στη γλώσσα.

Πριν από κάμποσα χρόνια, ο γάλλος ηθοποιός Ζεράρ Ντεπαρντιέ, θέλοντας να δείξει πόσο άγρια παιδικά χρόνια πέρασε, είπε σε συνέντευξή του ότι σε ηλικία οκτώ ετών παραβρέθηκε σε ομαδικό βιασμό. Ίσως να τα παραφούσκωνε τα πράγματα για να κάνει εντύπωση, ίσως το επεισόδιο να ήταν πραγματικό, πάντως μάλλον θα έχει μετανιώσει για την εκμυστήρευσή του αυτή. Καθώς η συνέντευξή του μεταφράστηκε στα αγγλικά, το γαλλικό κείμενο (assister à un viol collectif) αποδόθηκε «assisted to a collective rape». Μόνο που το αγγλικό ρήμα assist, αν και ίδιας ετυμολογίας και προέλευσης με το γαλλικό assister δεν έχει εντελώς την ίδια σημασία· έτσι, η πουριτανική αμερικανική κοινή γνώμη διάβασε με φρίκη ότι ο οχτάχρονος Ντεπαρντιέ «βοήθησε» σε ομαδικό βιασμό, δηλαδή από απλός παρατηρητής έγινε συνεργός. Την επόμενη μέρα, το μεταφραστικό λάθος διαλευκάνθηκε, αλλά η ζημιά είχε γίνει· λέγεται μάλιστα ότι η ιστορία αυτή στοίχισε ένα Όσκαρ στον καλό ηθοποιό, μια και οι κριτές απέφυγαν να βραβεύσουν έναν ύποπτο για βιασμό, έστω και μεταφραστική αδεία.

Παρομοίως, όταν το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο όρισε εξεταστική επιτροπή για το ναυάγιο του πλοίου Πρεστίζ στα ανοιχτά της Γαλικίας, οι βουλευτές πήραν κατάθεση από τον Έλληνα πλοίαρχο, ο οποίος υποστήριξε κάποια άποψη, νομίζω ότι αν δεν τον ρυμουλκούσαν θα είχε αποφευχθεί το κακό. Στην έκθεσή του, ο Ολλανδός βουλευτής χρησιμοποίησε το ρήμα maakte de bedenking (ή κάπως έτσι) δηλαδή «εξέφρασε την άποψη, υποστήριξε». Το ιδιωτικό μεταφραστικό γραφείο που ανέλαβε τη μετάφραση δεν είχε πρόχειρον ολλανδομαθή μεταφραστή, και ανάθεσε τη δουλειά σε γερμανομαθή, ο οποίος, προφανώς επειδή Bedenkung στα γερμανικά σημαίνει και αμφιβολία, δυσπιστία, το μετέφρασε «εξέφρασε αμφιβολία κατά πόσον…», δηλαδή περίπου το αντίθετο, με αποτέλεσμα την άλλη μέρα κάποιος έλληνας ευρωβουλευτής, βλέποντας τη διαφορά του ελληνικού κειμένου από το αγγλικό, να μιλήσει για συνωμοσία των μεταφραστικών υπηρεσιών.

Υπεύθυνο για τέτοιες παρεξηγήσεις είναι το φαινόμενο των «ψευτοφίλων», όπως λέγονται (από το γαλλικό faux amis) στη διεθνή μεταφραστική ορολογία οι λέξεις που προέρχονται από την ίδια ρίζα, αλλά έχουν ελαφρώς ή και εντελώς διαφορετική σημασία από τη μια γλώσσα στην άλλη. Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα συχνό στις ευρωπαϊκές γλώσσες που όλες τους έχουν κοινό ένα μεγάλο μερίδιο του λεξιλογίου τους από τα λατινικά. Οι έλληνες που ζουν στην Ευρώπη, καθώς είναι βυθισμένοι μέσα σε τόσες συγγενείς ξένες γλώσσες, μοιραίο είναι να πέφτουν θύμα των άσπονδων φίλων, σαν τον γνωστό μου που του έκλεψαν το πορτοφόλι στην Ιταλία και, εξιταλίζοντας πάνω στην απόγνωσή του το γαλλικό voler, φώναζε στο δρόμο volare, volare! -που όμως σημαίνει πετάω στα ιταλικά, όπως στο παλιό τραγουδάκι του Ντομένικο Μοντούνιο.

Τα ελληνικά, καθώς είναι ‘ανάδελφη’ γλώσσα δεν παρουσιάζουν πολλούς άσπονδους φίλους με άλλες γλώσσες. Οι ομοηχίες, σαν του ιταλικού tessera (κάρτα) με το τέσσερα έχουν δώσει αφορμή σε αστείες παρεξηγήσεις αλλά δεν είναι ίδια περίπτωση. Ωστόσο, υπάρχουν αρκετές ελληνογενείς λέξεις που σημαίνουν άλλο πράγμα στα ελληνικά και άλλο στη γλώσσα που τις δανείστηκε -πρόχειρο παράδειγμα το αγγλικό empathy, που σημαίνει σχεδόν το αντίθετο απ’ ό,τι το ελληνικό εμπάθεια, ενώ αν στα αγγλικά πάλι δείτε τη λέξη sycophant μη νομίσετε ότι μιλούν για τον συκοφάντη –τον κόλακα εννοούν! Όμως, μ’ αυτό το θέμα έχουμε ασχοληθεί άλλη φορά, και σε τούτο εδώ το ιστολόγιο  (στα σχόλια) αλλά και στην πολύ αρμοδιότερη Λεξιλογία που έχει ειδικό πολυσέλιδο νήμα και έχει καταγράψει πολλές δεκάδες τέτοιους άσπονδους φίλους (ετερογονία θαρρώ πως είχε βαφτίσει το φαινόμενο ο καθηγητής Θ. Τάσιος, αλλά μπορεί να μη θυμάμαι καλά).

Εγώ θα σταθώ σε μιαν άλλη κατηγορία ψευτοφίλων, εσωτερικού χώρου. Τα ελληνικά, καθώς έχουν ιστορία πολύ μακρότερη από τις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, παρουσιάζουν πολύ έντονο ένα συναφές φαινόμενο, την ύπαρξη «εσωτερικών», θα λέγαμε, άσπονδων φίλων, δηλαδή ανάμεσα στα αρχαία και στα νέα ελληνικά. Εντυπωσιακά πολλές είναι οι λέξεις οι οποίες μέσα στην μακρόχρονη διαδρομή της ελληνικής γλώσσας άλλαξαν σημασία. Έχουμε βέβαια καταρχάς πολλές αρχαίες λέξεις που είχαν πάψει να χρησιμοποιούνται και τις ανάστησαν τον 19ο αιώνα οι λόγιοι θέλοντας να καθαρίσουν το λεξιλόγιο της νεοελληνικής από τα ιταλικά και τουρκικά δάνεια. Έτσι, ο υπουργός αντικατέστησε τον μινίστρο, παρ’ όλο που ο αρχαίος υπουργός δεν ήταν εξέχουσα προσωπικότητα αλλά πολύ πιο ταπεινός, υπηρέτης. Κατά σύμπτωση και ο ministre αρχικά κάτι σαν υπηρέτης ήταν αλλά αυτό είναι θέμα για άλλο σημείωμα (το οποίο θα μπορούσε ενμέρει να είναι αυτό εδώ).

Υπάρχουν όμως και πολλές λέξεις που άλλαξαν σημασία με τη μέθοδο της διολίσθησης, χωρίς να πάψουν να χρησιμοποιούνται. Μερικές φορές η αλλαγή της σημασίας δεν είναι τόσο ριζική· περισσότερο μοιάζει σαν να κοιτάμε το ίδιο πράγμα από διαφορετική γωνία. Για παράδειγμα, στα αρχαία περιττός ήταν αυτός που ξεχωρίζει από το σύνολο (σημασία που επιβιώνει και σήμερα, ας πούμε στη χρήση «περιττός αριθμός») άρα σε ορισμένες χρήσεις περιττός σήμαινε «εξέχων, σημαντικός» Στα σημερινά ελληνικά, περιττός είναι αυτός που περισσεύει, άρα ο σημερινός περιττός κάθε άλλο παρά εξέχων και σημαντικός είναι, όμως βλέπουμε, πιστεύω, καθαρά πώς έγινε η σημασιολογική διολίσθηση. Η σημασία της λέξης ουσιαστικά δεν άλλαξε και πολύ, αλλά προτιμάμε να την κοιτάζουμε διαφορετικά απ’ ό,τι οι αρχαίοι.

Αν οι κανονικές ψευδόφιλες λέξεις είναι παγίδα για τον μεταφραστή, που μεταφράζει λογουχάρη από γαλλικά σε αγγλικά, οι ενδοελληνικές ψευδόφιλες είναι διπλή παγίδα για όποιον μεταφράζει από τα αρχαία στα νέα ελληνικά. Και δυστυχώς τα παραδείγματα αφθονούν. Πολλές φορές, βέβαια, το νόημα θα έπρεπε να βοηθήσει τον μεταφραστή να αποφύγει την παγίδα ή τουλάχιστον να του βάλει ψύλλους στ’ αυτιά και να τον σπρώξει να ανοίξει λεξικό, όμως πολλοί μεταφραστές το έχουν σε κακό να διαβάζουν αυτά που γράφουν. Αφήστε που η ελληνική γλώσσα ως γνωστόν είναι μία και ενιαία και πεντακισχιλιετής (τρισχιλιετής ήταν παλιότερα), οπότε προς τι να ανοίξουμε λεξικό; Κουτόφραγκοι είμαστε;

Κάποτε, ένας Γερμανός φιλόλογος που ήξερε αρχαία ελληνικά καλύτερα από τους περισσότερους από εμάς, είχε γράψει σε φίλο του Έλληνα ευθυμογράφο «ήταν πολύ γελοίο το άρθρο που έγραψες προχτές» -και ο φίλος του παρεξηγήθηκε, μέχρι που κατάλαβε ότι ο Γερμανός μετέφερε τη σημασία από τα αρχαία. Αλλά οι Έλληνες; Διαβάζω, λογουχάρη, στην Ποικίλη Ιστορία του Αιλιανού (τόμος 391 της σειράς του Κάκτου, σελ. 63):  «Αριστοφάνην τον της κωμωδίας ποιητήν … γελοίον όντα και είναι σπεύδοντα» να αποδίδεται ως: «Τον Αριστοφάνη, τον κωμικό ποιητή, που και ήταν και προσπαθούσε να είναι γελοίος…» Αλλά βέβαια, στα αρχαία γελοίος σήμαινε αυτόν που προκαλεί γέλιο, άρα είχε και τη σημασία του γελοίου και τη σημασία του αστείου (Ενδιαφέρον είναι ότι στα αρχαία αστείος σήμαινε «εύχαρις, ραφινάτος»!) Και βέβαια, κανείς δεν προσπαθεί να είναι γελοίος, κοντά στον νου και η γνώση. Μάλιστα, το αστείο (και όχι γελοίο, πια) είναι ότι στο Συμπόσιο του Πλάτωνα παρουσιάζεται ο ίδιος ο Αριστοφάνης να κάνει τη διάκριση ανάμεσα στο κωμικό και το γελοίο, λέγοντας ότι δεν ανησυχεί μήπως πει τίποτα «γελοίο», που είναι στο κάτω-κάτω αρμοδιότητά του, αλλά μήπως πει πράγματα «καταγέλαστα» [ὡς ἐγὼ φοβοῦμαι περὶ τῶν μελλόντων ῥηθήσεσθαι͵ οὔ τι μὴ γελοῖα εἴπω (τοῦτο μὲν γὰρ ἂν κέρδος εἴη καὶ τῆς ἡμετέρας μούσης ἐπιχώριον) ἀλλὰ μὴ καταγέλαστα]. Και πολύ σωστά ο Ι. Συκουτρής στην αξεπέραστη έκδοσή του μεταφράζει κωμικός το αρχαίο «γελοίος» και γελοίος το αρχαίο «καταγέλαστος».

Άλλη μια λέξη που συχνά μπερδεύει, είναι ο σεμνός. Στη σημερινή σημασία, σεμνός είναι αυτός που δεν θέλει να προβάλλεται, που δεν περηφανεύεται για τις επιτυχίες του. Στα αρχαία, σεμνός σήμαινε «σεβαστός, μεγαλοπρεπής» και, πολύ συχνά, περήφανος. Το ρήμα σεμνύνομαι, που έχει επιβιώσει στη λόγια χρήση, σημαίνει ακριβώς «καυχιέμαι, καμαρώνω». Έτσι, όταν στον Διογένη Λαέρτιο (2.127) ο Μενέδημος χαρακτηρίζεται  υπερβολικά σεμνός, είναι λάθος του ανώνυμου μεταφραστή του Κάκτου (σ. 245 του 1ου τόμου) να χρησιμοποιεί τη νεοελληνική λέξη «σεμνός», διότι σημαίνει σχεδόν το ακριβώς αντίθετο. Υπερόπτης ήταν ο Μενέδημος.

Παρόμοια περίπτωση είναι και το εύχομαι, το οποίο στον Όμηρο σημαίνει «καυχιέμαι» -κι όμως το έχω δει σε μετάφραση της Ιλιάδας να το αφήνουν «εύχομαι» στα νέα ελληνικά. Και δεν είναι μόνο αφηρημένες λέξεις που έχουν αλλάξει σημασία, αλλά και πολύ συγκεκριμένες. Λογουχάρη, στα αρχαία οβελίσκος είναι ο μικρός οβελός, η μικρή σούβλα δηλαδή. Σήμερα όμως, όταν λέμε οβελίσκος εννοούμε μια τετράπλευρη πανύψηλη κολόνα, ένα πράγμα πελώριο, βαρύ κι ασήκωτο. Τώρα, στους Βίους των δέκα ρητόρων ο Πλούταρχος μιλάει για τον Δημοσθένη, ο οποίος θέλοντας να καταπολεμήσει το ‘τικ’ που είχε να ανασηκώνει νευρικά τους ώμους του, κρέμασε μια μικρή σούβλα από το ταβάνι στο δωμάτιο όπου έκανε πρόβες και στάθηκε αποκάτω κι άρχισε να ρητορεύει· μόλις ανασήκωνε τους ώμους, έβρισκαν στη σούβλα, πονούσε, οπότε τελικά το έκοψε το τικ. Και λέει ο Πλούταρχος (ή ο ψευδοΠλούταρχος γιατί δεν είναι σίγουρη η πατρότητα του έργου, αλλά δεν θα κολλήσουμε εκεί), λέει λοιπόν «παραρτήσαντα οβελίσκον εκ της οροφής» και μεταφράζει ο μεταφραστής (ή ο ψευδομεταφραστής αν προτιμάτε) «κρεμώντας από την οροφή έναν οβελίσκο» χωρίς να σκεφτεί ότι αν κρεμάσεις κοτζάμ οβελίσκο από το ταβάνι θα πέσει και θα σε πλακώσει και με το δίκιο του!

Μια και το πήρα γραμμή, να κλείσω με ένα ανάποδο μεταφραστικό μαργαριτάρι. Στους βίους φιλοσόφων του Διογένη Λαερτίου υπάρχει ένα απολαυστικό κεφάλαιο για τον συνονόματο Διογένη, τον κυνικό φιλόσοφο. Εκεί, ανάμεσα σε άλλα πνευματώδη, διαβάζουμε ότι μια φορά ένας ερωτύλος γιατρός είχε αναλάβει να γιατρέψει το μάτι μιας κοπέλας και ο Διογένης, που ήταν μεγάλο πειραχτήρι, δεν παρέλειψε να τον συμβουλέψει: «Όρα μη τον οφθαλμόν της παρθένου θεραπεύων την κόρην φθείρης» -αξεπέραστο λογοπαίγνιο, που εύκολα μπορεί να διατηρηθεί και στα νέα ελληνικά, αφού ευτυχώς κόρη εξακολουθεί να σημαίνει και την κόρη του ματιού και το κορίτσι, κι όμως ο μεταφραστής, ίσως ο ίδιος που σε προηγούμενες σελίδες είχε ενδώσει σε τόσους άσπονδους φίλους και είχε (κακώς) κρατήσει στη μετάφρασή του το «σεμνός» και το «γελοίος», εδώ μετέφρασε «Πρόσεξε μήπως γιατρεύοντας το μάτι καταστρέψεις την κοπέλα», αποφεύγοντας τον δήθεν άσπονδο φίλο εκεί που δεν έπρεπε και καταστρέφοντας το λογοπαίγνιο!

58 Σχόλια to “Μερικά πράγματα για τους άσπονδους φίλους”

  1. Σκέφτομαι τώρα… Αφού ο Μητσοτάκης έχει το τικ του Δημοσθένη, αν είχε κρεμάσει έναν οβελίσκο από το ταβάνι, αν, αν…

  2. π2 said

    Πολύ σωστά επισημαίνει ο Νικοδεσπότης τον κίνδυνο των εσωτερικών ψευτοφίλων, και νομίζω πως όλοι μας έχουμε κάνει τέτοια σφάλματα (ας όψεται η υπερβολική σιγουριά μας για την τρισχιλιετή συνέχεια). Ο κίνδυνος μάλιστα μεγαλώνει από την κακή συνήθεια των αρχαίων να γράφουν στα παλαιότερα των υποδημάτων τους την ορολογική συνέπεια, με αποτέλεσμα ένας όρος που μπορεί να σημαίνει στην αρχαία ό,τι και στη νέα, να μην το σημαίνει πάντοτε.

    Για να πούμε και του στραβού νεοέλληνα το δίκιο, πάντως, παρατηρείται και το αντίστροφο φαινόμενο. Επειδή η γνώση της αρχαίας (τουλάχιστον η μη επιφανειακή) υποχωρεί ταχύτατα στο εξωτερικό, και ιδίως στον αγγλοσαξωνικό κόσμο, τυχαίνει καμιά φορά οι Έλληνες αρχαιολογούντες να βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση, μάλλον όχι τόσο λόγω βαθύτερης γνώσης της γλώσσας, όσο λόγω μιας αδιόρατης μυρωδιάς που μας επιτρέπει να προκρίνουμε τη μία και όχι την άλλη πιθανή ερμηνεία.

  3. Sky said

    @Δύτης
    Το πιο πιθανό σ’αυτή την περίπτωση θα ήταν απλά να βουλιάξει το σπίτι γύρω του αφήνοντας τον ίδιο ανέπαφο.

  4. sarant said

    Πιδύε, αυτό είναι πολύ σωστό, ότι: τυχαίνει καμιά φορά οι Έλληνες αρχαιολογούντες να βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση, μάλλον όχι τόσο λόγω βαθύτερης γνώσης της γλώσσας, όσο λόγω μιας αδιόρατης μυρωδιάς που μας επιτρέπει να προκρίνουμε τη μία και όχι την άλλη πιθανή ερμηνεία.

    Θα έλεγα μάλιστα ότι η γνώση της νέας ελληνικής (καμιά φορά και των διαλέκτων) βοηθάει να καταλάβουμε την αρχαία -είναι το αντίστροφο από το αξίωμα ότι η γνώση της αρχαίας βοηθάει στη νέα.

  5. π2 said

    Για να ευτελίσω λίγο το επιχείρημά μου, να προσθέσω πως η μυρωδιά που έλεγα πριν καμιά φορά δεν αφορά μόνο τη γλώσσα, αλλά και την κοινωνική πραγματικότητα. Θυμάμαι χαρακτηριστικά την απορία μιας Αμερικανίδας παπυρολόγου πώς είναι δυνατόν ένα κτήμα στην πτολεμαϊκή Αίγυπτο να καταγράφεται ως χέρσο σε φορολογικά κατάστιχα και να πωλείται σε αξιοπρεπή τιμή λίγους μήνες μετά… 🙂

  6. Superdora said

    viol collectif
    «Συλλογικός»; Θα το έλεγα «ομαδικός»

  7. sarant said

    Και θα είχες απόλυτο δίκιο, κοτσάνα έγραψα, το διόρθωσα.

  8. Immortalité said

    @1 Δύτη ζωγραφίζεις 🙂

    @3 Ουρανέ μη μου χαλάς την εικόνα σε παρακαλώ!

  9. Rogerios said

    Πολύ ωραίο και χορταστικό σημείωμα! Νομίζω ότι η καταγραφή των ψευδόφιλων «εσωτερικού» πρέπει να απαιτεί πολύ κόπο, γιατί υποψιάζομαι ότι έχουμε μπόλικα. Ας καταθέσω κι εγώ ένα, έτσι για το καλό: το διασκεδάζω/ διασκεδάννυμι της αρχαίας από σκορπίζω/ διασκορπίζω, έφτασε στη σημερινή του σημασία.

  10. sarant said

    Ρογήρε, το διασκεδάζω είναι ιδιαίτερη υποπερίπτωση, διότι η αρχαία έννοια διατηρείται σε στερεότυπες φράσεις της καθαρεύουσας (ή της λόγιας γλώσσας) όπως «θέλησε να διασκεδάσει τις εντυπώσεις» -που όταν το βλέπω δεν μπορώ να μη χαμογελάσω, διότι τον σκέφτομαι να έχει μαζέψει τις εντυπώσεις και να τους διηγείται ανέκδοτα, αλλά βέβαια είναι ολόσωστο.

  11. Rogerios said

    Θα έχω άδικο αν πω ότι σε πολλές περιπτώσεις κάποιοι που χρησιμοποιούν την έκφραση «διασκέδασε τις εντυπώσεις» ούτε που σκέφτονται το σκορπίζω/ διασκορπίζω, αλλά μάλλον το μυαλό τους πηγαίνει σε σημασιολογικό περιεχόμενο του τύπου «απαλύνω» (που δένει καλύτερα με την κύρια σύγχρονη σημασία του διασκεδάζω);

  12. SophiaΟικ said

    Π2, το παράδειγμά σου στο 5 δεν το καταλαβαίνω. Χλερσο χωράφι κλπ.

  13. Το δήλωσε χέρσο για να γλυτώσει το φόρο ο άνθρωπος. Το γνωστό δαιμόνιο της φυλής, και όχι μόνο.

  14. π2 said

    Σοφία, με πρόλαβε ο Δύτης. Δαιμόνιο πραγματικό, που δεν δίσταζαν οι αρχαίοι ημών να βάζουν σε λειτουργία ακόμη και στη σχέση τους με τη θρησκεία (όπως στην περίπτωση των αγγείων με λάδι που προσέφεραν στους νεκρούς, αγοράζοντας για την περίσταση ειδικά αγγεία με πρόσθετο πάτο λίγο κάτω από το στόμιο, για να μην ξοδεύονται στο λάδι).

  15. kaneloriza said

    Ίσως στην ίδια κατηγορία ανήκουν και οι αγγλικές λέξεις sycophant και empathy?

  16. sarant said

    Για τις sycophant και empathy λέω στο άρθρο.

  17. Θησαυροί είστε όλοι…

  18. SophiaΟικ said

    Ε, συγγνώμη, δεν έχω συσχετίσει τους ΑΗΠ με τη φορολογία 🙂
    Φυσικά ξερω ότι στις θυσιες ζώων τα κοψίδια τα ετρωγαν οι πιστοί και οι θεοί έτρωγαν τα εντόσθια και τα κόκκαλα και την τσίκνα, άλλωστε τι αναγκη ειχαν οι θεοί, θεοί ήταν.

  19. kaneloriza said

    Oops, αδικαιολόγητα απρόσεχτη. «Τις απολογίες μου»

    Αλήθεια, είναι ψευδόφιλη η apology που στα αγγλικά σημαίνει παραδοχή σφάλματος και όχι υποστήριξη αθωότητας;

  20. sarant said

    Οι περιπτώσεις αυτές είναι πολλές δεκάδες, δες το λινκ της Λεξιλογίας!

  21. A. Ioannou said

    Αγαπητέ κ. Σαραντάκο,
    Πρώτη φορά αφήνω σχόλιο, αν και είμαι τακτικός επισκέπτης. Και λυπάμαι που κάνω αρχή με ένα παράπονο. Γράφετε ότι «η πουριτανική αμερικανική κοινή γνώμη διάβασε με φρίκη ότι ο οχτάχρονος Ντεπαρντιέ “βοήθησε” σε ομαδικό βιασμό». Εγώ νομίζω ότι και η μη πουριτανική Ελληνική κοινή γνώμη θα ήταν (ή θα έπρεπε να ήταν) το ίδιο θορυβημένη αν διάβαζε κάτι παρόμοιο. Ο ομαδικός βιασμός είναι, νομίζω, το ίδιο απεχθής και στις ΗΠΑ και στη Γαλλία και στην Ελλαδα.

  22. χαρακτηριστικὸ δεῖγμα παρερμηνεύσεως ψευδοφίλων λέξεων εἶναι τὸ γνωστὸ Ζολώτειο κείμενο.

  23. sarant said

    Κύριε Ιωάννου, καλώς ήρθατε. Δεν έχετε άδικο με την παρατήρησή σας.

  24. Αγγελος said

    Βεβαίως έχει δίκιο ο κ. Ιωάννου. Απλώς η ελληνική κοινή γνώμη δεν επηρεάζει την απονομή των Όσκαρ…

  25. αγοραστής, αναγνώστης, ατιμάζω, αγχιστεία, αρχίδιον, εκδρομή, πονηρός, μοχθηρός, τραγωδία, φανταστικός: μερικές ακόμα παραπλανητικές «ομοιότητες» στο λεξιλόγιο της αρχαίας ελληνικής με αυτό της ελληνικής.

  26. Μαρία said

    Παρόμοιος με το γελοίο είναι κι ο φαιδρός.
    Και επειδή ο Νικοκύρης είναι κομμουνιστής, να ξαναθυμίσω και το εκμεταλλεύω/εκμεταλλεύομαι.

  27. Μπουκανιέρος said

    Σωστός ο Ρογήρος στο 11, μόνο που αντί «σε πολλές περιπτώσεις κάποιοι» έπρεπε να γράψει «σχεδόν όλοι και σχεδόν πάντα». Για όλο τον κόσμο, πράγματι, το διασκεδάζω σ’ αυτή τη χρήση σημαίνει περίπου «μετριάζω» – πολύ κοντά στην αστεία εικόνα που σκέφτηκες εσύ Νίκο (δεν τις παίρνω στα σοβαρά).
    Εξαιρούνται ίσως οι κλασικοί φιλόλογοι και οπωσδήποτε εκείνοι που ψάχνουν τέτοια για να μας πουν ότι δεν το λέμε/γράφουμε/σκεφτόμαστε σωστά (όσοι από αυτούς το ξέρουν δηλ.!).

  28. Μπουκανιέρος said

    Α, ναι, και τα «μεγάλα μας λεξικά» (αλλά αυτό οδηγεί σε μια κουβέντα δεν έχω τη διάθεση να την κάνω τώρα).

  29. sarant said

    Βασίλη Σ., σ’ ευχαριστώ. Είναι πάρα πολλές αυτές οι λέξεις, πράγματι.

    Μπουκάν, πάντως για το διασκεδάζω ο Μπαμπινιώτης έχει ένα πλαισιάκι που εξηγεί τη σημασιολογική μεταβολή.

  30. Μαρία said

    Λέγεται ακόμα το διασκεδάζω εντυπώσεις, φόβους κλπ;
    Το «κανονικό» μετριάζω/διορθώνω, δηλαδή το κολάζω, έχω να το ακούσω απο τότε που πέθανε η μάνα μου.

  31. sarant said

    Το «να διασκεδάσει τις εντυπώσεις» έχει εκατοντάδες έως χιλιάδες γκουγκλιές.

  32. Μαρία said

    Ε ναι, και τους φόβους άλλες τόσες, όπως όλα τα δημοσιογραφικά κλισέ/απολιθώματα. Στις εντυπώσεις βγαίνουν πάντως πρώτα πρώτα τα αθλητικά.

  33. Να πω κάτι σχετικά με τον οφθαλμό της κόρης; Η χρονική απόσταση βέβαια είναι τεράστια, και ίσως το λογοπαίγνιο να παραείναι τραβηγμένο, όμως ο «οφθαλμός» από τον Αριστοφάνη και μετά χρησιμοποιείται και ως ευφημισμός για τον πρωκτό (Πβ. Βάτραχοι 192 για έναν κωπηλάτη με … πόνους στο συγκεκριμένο σημείο, κι όποιος κατάλαβε πού πονά ο ναύτης και γιατί … καλά το κατάλαβε). Αυτά μας τα εξήγησε κάποτε ο J. Henderson στο The Maculate Muse (1975), ομολογώ όμως ότι από τότε που διάβασα το βιβλίο, κάθε «οφθαλμός» που συναντώ μου φαίνεται ύποπτος.

  34. ἐντάξει, δὲν μπορεῖ, ὅλοι λίγο πολὺ θὰ θυμοῦνται τὸν διασκεδασμὸ τοῦ φωτὸς ἀπὸ τὴν φυσικὴ τοῦ σχολείου.

  35. Λευτέρης said

    Δεν ξέρω αν ταιριάζει στο νήμα αλλά χρόνια τώρα με παιδεύει.
    Μέχρι περίπου το ΄70 τα σταυρόλεξα στις εφημερίδες είχαν ΟΡΙΖΩΝΤΙΩΣ και ΚΑΤΑΚΟΡΥΦΩΣ.
    Σήμερα όμως έχει τελείως αντικατασταθεί από το ΟΡΙΖΟΝΤΙΩΣ και ΚΑΘΕΤΩΣ που όμως
    είναι χοντρό λάθος αφού αυτό το τελευταίο δεν αποτελεί εννοιλογικό ζευγάρι.
    Επίσης συνηθισμένη είναι και η έκφραση «διαφωνώ οριζοντίως και καθέτως».
    Μετά απ΄ όλα αυτά να πιστέψω πως με την απώλεια της λέξης
    χάνεται και η σχετική έννοια;

  36. Μαρία said

    Λευτέρη, οι ελληνικές εφημερίδες πάντα είχαν καθέτως, μεταπολεμικά τουλάχιστον. Αλλά προπολεμικά απο μια ματιά που έριξα μάλλον δεν έβαζαν σταυρόλεξα.

    Για το σταυρόλεξο που η κάθετη είναι και κατακόρυφη δεν είναι χοντρό λάθος κατά τη γνώμη μου. Θυμάμαι όμως κάποια παιδάκια που την πάτησαν στις πανελλαδικές σε άσκηση της φυσικής που αντί για κάθετη έφεραν κατακόρυφη.

  37. Voulagx said

    Λευτερη, συμφωνω με την Μαρια #36. Οσο για το » διαφωνω οριζοντιως και καθετως»,νομιζω οτι λεγεται ειρωνικα μαλλον.Αν θυμαμαι καλα, την εκφραση «διαφωνω καθετα» λανσαρισε ο Ανδρεας Παπανδρεου… ή μηπως ο Λαλιωτης…- στη θεση του «διαφωνω ριζικα» που λεγαμε τοτε- και νομιζω οτι ειναι αγγλισμος.

  38. sarant said

    Δημήτρη Π., δεν έχω διαβάσει όλη τη Maculate Muse, σ’ ευχαριστώ.

    Λευτέρη, δεν έχω δει κανένα σταυρόλεξο να λέει «κατακορύφως», αλλά δεν αποκλείω να θυμάσαι σωστά.

  39. Μαρία said

    Μπα, και το ΣΚΡΙΠ του 39 καθέτως έχει.

  40. Voulagx said

    Η μονη περιπτωση που τα ΚΑΘΕΤΩΣ (προς τα ΟΡΙΖΟΝΤΙΩΣ εννοειται) συμπιπτουν με τα ΚΑΤΑΚΟΡΥΦΩΣ ειναι οταν λυνουμε το σταυρολεξο ξαπλωμενοι ανασκελα.

  41. κάποτε εἶχα δεῖ καὶ 3διάστατο σταυρόλεξο ποὺ ἔλεγε: ὁριζοντίως, καθέτως καὶ ἐγκαρσίως.

  42. Αγγελος said

    «Όνειρο ανάγλυφο, θα ‘ρθω κοντά σου
    κατακορύφως.»
    (εκεί ο Καρυωτάκης ακριβολογεί. Σε σταυρόλεξο πάντως κι εγώ ποτέ δεν το είδα – πάντοτε ‘καθέτως’ γράφανε.)

  43. Voulagx said

    Απευθυνομαι στη συλλογικη σοφια( με την αδεια του οικοδεσποτη, φυσιακα).Υποθετω οτι υπαρχουν λατινομαθεις στην ιστοπαρεα.
    Λοιπον, πως λεγεται στα λατινικα το «ξεφωτο»; Π.χ. «οι κορες του ξεφωτου» πως μεταφραζεται στα λατινικα;
    Προσπαθησα να το βρω μεσω του γουγλη αλλα αποτελεσμα μηδεν.

  44. Το «ξέφωτο» στα λατινικά είναι προφανώς «delux» από το στερητικό de kai lux=φώς 🙂

  45. Αγγελος said

    Το μόνο λεξικό που έχω πρόχειρο δίνει rariores silvae, τουτέστι αραιό δάσος, που μάλλον δεν σώζει την κατάσταση…

  46. Μαρία said

    Βουλάγξ, αυτές οι κόρες τι είναι;

  47. Μαρία said

    43, δες τη λέξη clairiere
    http://www.archive.org/stream/nouveaudictionna00noel#page/212/mode/2up

  48. Βαμβάκος said

    #22
    Κορνήλιε, συμφωνώ.
    Οι αμερικάνοι πάντως ακροατές του Ζολώτειου κειμένου θα έπρεπε, για να προσεγγίσουν κάπως αυτά που ήθελε να πεί ο Ζολώτας, να κουβαλάνε μαζί τους στην διάλεξη το ογκώδες δίτομο SHORTER OXFORD ENGLISH DICTIONARY! Με οποιοδήποτε κοινό λεξικό θα χάνανε τον μπούσουλα.

  49. sarant said

    Κύριε Βαμβάκο καλημέρα. Για τα δύο κείμενα του Ζολώτα αξίζει ειδικό άρθρο. Μερικές λέξεις πάντως δεν υπάρχουν ούτε καν στο OED, αν και συνάγονται από άλλες που υπάρχουν.

  50. Βαμβάκος said

    #37
    Voulagx, το «κάθετα» του «διαφωνώ κάθετα» προήλθε μάλλον από μετάφραση, για τις ανάγκες της ..εποχής, του flat ως επιρρήματος (flat = in a flat manner, completely, βλέπε Oxford American Dictionary)παρόλο που το flat σημαίνει και ..οριζόντιο. Μιά άλλη εξήγηση είναι ότι προέρχεται από το upright = κατακόρυφος αλλά και strictly honest or honorable.

  51. Βαμβάκος said

    #50
    Μπορεί και το steadfastly να μας ..κάνει.Αλλά μάλλον απίθανο.

  52. π2 said

    Δεν ξέρω από πού βγαίνει το «διαφωνώ κάθετα», υποψιάζομαι όμως ότι οι προγυμναστές κινησιολογίας / image makers / σύμβουλοι επικοινωνίας των πολιτικών μας την πήραν τοις μετρητοίς (ιδέ Καραμανλή τζούνιορ).

  53. Βαμβάκος said

    #49
    Καλημέρα, Κε Σαραντάκο.
    Βεβαίως και αξίζει ειδικό άρθρο.
    Ευχαριστώ για το σχόλιό σας.

  54. Voulagx said

    #47 Μαρια, σ’ ευχαριστω. Οσο για τις κορες, κατι δικο μου , οχι και τοσο σημαντικο.
    #50 κ.Βαμβακο, ευχαρισυω, αυτο εννοουσα με το «αγγλισμος» στο σχ.37, αλλα δεν ημουν σιγουρος.

  55. Μαρία said

    Για ρίξε το ξέφωτο στα βλάχικα.

  56. Voulagx said

    βου-λοά-γκα (τρισυλλαβο)

  57. Ανδρέας Καλογερόπουλος said

    Όπως έχω αναφέρει σε προηγούμενα σχόλια, οι γονείς μου ήταν μετανάστες στην Αυστραλία και ξαναγύρισαν στην Ελλάδα λίγο πριν γεννηθώ εγώ. Έλεγαν κι αυτοί το συμπλέκτη «κλατς», τη βενζίνη «πετρέλαιο», το τροχόσπιτο «καραβάνι» και το ζαμπόν «χεμ» (ham).

  58. sarant said

    Ενδιαφέρον!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: