Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το (προ)τελευταίο ποίημα του Κώστα Βάρναλη

Posted by sarant στο 7 Φεβρουαρίου, 2010


Το σημείωμα που ακολουθεί, το έγραψε στην ιντερνετική λίστα συζήτησης Hellas, στην οποία συμμετείχαν κυρίως (αλλά όχι αποκλειστικά) Έλληνες φοιτητές και μεταπτυχιακοί σε πανεπιστήμια του εξωτερικού, ο φίλος Τάκης Παπαλεονάρδος, Αιγινήτης, σήμερα καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Οχάιο. Με αυτό αποκαλύπτεται ένα άγνωστο ποίημα του Κώστα Βάρναλη, που το έγραψε ο ποιητής λίγους μήνες πριν πεθάνει.

Το αναδημοσιεύω εδώ, με την άδεια του Τάκη Παπαλεονάρδου. Φυσικά το μεταγράφω σε κανονικά ελληνικά, διότι η λίστα Hellas, τόσο τον καιρό εκείνο (1994) όσο και πιθανότατα σήμερα μένει πιστή στα greeklish, τα ελληνικά που είναι γραμμένα με λατινικό αλφάβητο.

Το άρθρο που ακολουθεί το είχα δημοσιεύσει στα τέλη του 2007 στον ιστότοπό μου, έτσι το ποίημα έχει από τότε αναδημοσιευτεί σε μερικά ποιητικά και άλλα ιστολόγια, οπότε μπορεί να το έχετε δει. Για περαιτέρω αναδημοσιεύσεις, παρακαλώ να γίνεται μνεία της πηγής.

Το άρθρο του Τάκη Παπαλεονάρδου, γραμμένο το 1994

Απόψε έχω την τιμή να σας παρουσιάσω ένα ανέκδοτο ποίημα του Κώστα Βάρναλη. Το ποίημα αυτό γράφτηκε το καλοκαίρι του 1974 στην Αίγινα, λίγους μήνες πριν πεθάνει ο ποιητής, το Δεκέμβρη του 1974.

Ο Βάρναλης είχε παλιά σχέση με την Αίγινα. Τη δεκαετία του 1920 έμεινε κάμποσο καιρό εκεί. Εκεί έγραψε το πρωτοποριακό του έργο «Το φως που καίει». Εκεί εμπνεύστηκε και έγραψε πολλά ποιήματα, όπως τη Μπαλάντα του Αντρίκου. Η Κατερίνα, η Ζωή, τ’ Αντιγονάκι κι η Ζηνοβία, όλοι αυτοί ήταν υπαρκτά πρόσωπα, τη Ζηνοβία την πρόλαβα κι εγώ, πέθανε πριν 6-7 χρόνια [= περί το 1987]. Την εποχή εκείνη ο Βάρναλης έκανε πολύ παρέα με τον παππού μου, τα είχαν φτιάξει με δυο αδελφές και πολλές φορές έπαιρναν τη νύχτα τη βάρκα του καμπούρη Αντρέα για βόλτα προς τη Μονή, ένα νησάκι απέναντι από την Αίγινα… Τέλος πάντων, μακρηγορώ.

Ο Βάρναλης λοιπόν είχε φτιάξει παλιές φιλιές στην Αίγινα. Μια απ’ αυτές ήταν με τον Νίκο Ζωγράφο, επιφανή δημοκράτη του νησιού και συχνά υποψήφιο σε δημοτικές εκλογές –το 1975 έχασε τη δημαρχία για 6 μόνο ψήφους. Ο Ζωγράφος ήτανε και σόι μας, η μητέρα του με τη μητέρα του παππού μου ήταν ξαδέλφες (ή κάπως έτσι). Το καλοκαίρι του 1974 λοιπόν είχε έρθει ο Βάρναλης στην Αίγινα, και βρέθηκε με τον Ζωγράφο στο καφενείο. Ήτανε μαζί τους και μερικοί φίλοι. Κάποιος λέει του Βάρναλη, «γράψε κάνα ποίημα». Ο Βάρναλης λέει λοιπόν, «θα γράψω ένα για τον φίλο μου το Νίκο». Και εκεί σ’ ένα χαρτάκι έγραψε το παρακάτω ποίημα που το χάρισε στον Νίκο Ζωγράφο. Η θεία μου το αντέγραψε στο σπίτι του Ζωγράφου. Από παλιά γνώριζα την ύπαρξη του ποιήματος, αλλά η θεία μου αρνιόταν να μου το δείξει γιατί ήταν… «σόκιν». Πάντα μου’ λεγε «όχι, είσαι μικρός». Κάποια στιγμή το ξέχασα κι εγώ και πέρασαν κάμποσα χρόνια. Τα τελευταία Χριστούγεννα, που κατέβηκα Ελλάδα, το θυμήθηκα πάλι και μου τόδωσε επιτέλους.

Ο Νίκος ο Ζωγράφος πέθανε γύρω στο 1980. Η θεία μου θυμάται πως η γυναίκα του είχε κάνει καδράκι το ποίημα και το είχε κρεμασμένο στο σαλόνι της στην Αίγινα. Δεν ξέρω αν υπάρχει πουθενά το χειρόγραφο κείμενο του Βάρναλη ή άλλα αντίγραφά του.

Ιδού λοιπόν το ως τώρα ανέκδοτο ποίημα του Βάρναλη, αφιερωμένο και χαρισμένο στον Νίκο Ζωγράφο:

ΤΑ ΜΟΥΝΑΚΙΑ

Μουνάκια φλογισμένα σαν τα ρόδα
Σαν του νεοφούρνιστου ψωμιού τη θραψερή ζεστοβολιά
Μες τα τρεμόπαχα μεριά σας
που ονειρεύεστε νυχτιές οργιακές
Παρθενικά μουνάκια!
αργοσαλεύουν τα χειλάκια
τα χνουδωτά!
Σαν γαρούφαλλων ανεμόσειστα φυλλάκια
Σαν στοματάκια διψασμένα
από ποια δίψα;
Και κάπου κάπου αργοκυλά
στων διακαμένων σας χειλιών την άκρη
της βαρβατίλας καβλομύριστο ένα δάκρυ!

Εδώ τελειώνει το σημείωμα του Τ. Παπαλεονάρδου.

Υστερόγραφο δικό μου: Όσο κι αν αυτό φαίνεται περίεργο για έναν ποιητή του μεγέθους του Βάρναλη, τα Άπαντά του δεν έχουν συγκεντρωθεί. Ειδικότερα, από τη γνωστή έκδοση του Κέδρου λείπουν πολλά ποιήματα, κυρίως νεανικά, που ο ποιητής τα θεώρησε κατώτερα (άδικα, κατά τη γνώμη πολλών), ενώ λείπουν και μερικά μεταγενέστερα που ίσως παραλείφθηκαν επειδή ήταν σκληρά. Ενώ για άλλα έργα του, όπως το Φως που καίει και τους Σκλάβους πολιορκημένους έχουν κυκλοφορήσει νεότερες υποδειγματικές εκδόσεις σε εξαιρετική επιμέλεια Γ. Δάλλα (που περιλαμβάνουν και τις πρώτες μορφές αυτών των έργων), τα άλλα ποιήματα δεν έχουν συγκεντρωθεί. Πολλά ποιήματα είχαν συγκεντρώσει περί το 1975-6 ο Αλ. Αργυρίου και ο Γ.Π.Σαββίδης στο περιοδικό Ηριδανός, αλλά και πάλι υπάρχουν κενά. Κάποια δυσεύρετα ποιήματα του Βάρναλη μπορείτε να διαβάσετε εδώ από τον ιστότοπό μου.

Δεύτερο υστερόγραφο: Κι ο Τ.Π. κι εγώ βιαστήκαμε να χαρακτηρίσουμε το άγνωστο αυτό ποίημα του Βάρναλη «τελευταίο» του, διότι στην «Οργή λαού», την τελευταία συλλογή του ποιητή με ποιήματα γραμμένα επί χούντας, που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, περιλαμβάνεται, τελευταίο, ένα ποίημα γραμμένο μετά την πτώση της χούντας, το εξής άτιτλο επίγραμμα:

Με πάθος την αλήθεια φανερώνω,
μα ποιος μ’ ακούει; Κάτι άγουρα παιδιά.
Γυροκοιτάω, κανένας δε με ξέρει,
όπως κι εγώ δεν ξέρω τον εαυτό μου.
Πλήθος μεγάλοι στο Μουσειο της Τέχνης,
αθάνατοι όλοι, λίγοι μόνο ζούνε.
Οχτώβρης 1974

Και το αμέσως προηγούμενο, με ημερομηνία 28-11-73 (πιθανώς γραμμένο νωρίτερα):

Πότε;

Να μασάει ο χοντρός είναι δουλειά του,
γουργουρίζει η πατρίδα στην κοιλιά του!
Νόμος: ο που προδίνει κι απατά,
όλο και πιο ψηλότερα πατά!
Και συ, Λαέ, με την καμένη ανάσα
πότε θα κόψεις του χοντρού τη μάσα;

27 Σχόλια to “Το (προ)τελευταίο ποίημα του Κώστα Βάρναλη”

  1. Μαρία said

    Το ανέβασες λόγω της ημέρας;
    Αυτή η θεία πρέπει να είναι η Μαρία Παπαλεονάρδου που αναφέρει ο Σαββίδης στο σημείωμα της «Οργής λαού».

  2. sarant said

    Απόκριες έχουμε.

    Για τη θεία δεν ξέρω, αλλά τώρα μ’ έκανες να κοιτάξω την Οργή Λαού και να δω ότι έχει καταγραμμένο ένα ποίημα μεταγενέστερο. Οπότε διορθώνω το άρθρο.

  3. philalethe00 said

    Παρασυνεβλήθη τοις κτήνεσι τοις ανοήτοις και ομοιώθη αυτοίς κτλ. μεν. Από ό,τι φαίνεται δε, ο Θεός βρήκε την κατάλληλη στιγμή, για να τον αποχωρήσει… Πάντως, έχοντας διαβάσει τους «διχτάτορες» παλιότερα, την τάση να βλέπει την λαγονεία του παντού(π.χ. Κικέρωνας) την είχε και νωρίτερα ο συχωρεμένος…

    Καλημέρες (τοις πάσι)! 🙂

  4. Nicolas said

    Απίθανο!
    Και πρωί-πρωί μια ηλιαχτίδα κάτω από τους συννεφιασμένους ευρωπαϊκούς ουρανούς.
    J’ai l’eau à la bouche ! nom de nom…

  5. Μαρία said

    >πιθανώς γραμμένο νωρίτερα
    Πιθανόν ξαναδουλεμένο (χλωμό το βλέπω) αργότερα.
    «Με την ευκαιρία , διευκρινίζω πως όπου σημειώνονται χρονολογίες προέρχονται απο χειρόγραφο είτε δακτυλόγραφο και αφορούν την πρώτη γραφή του ποιήματος, δηλ. όχι πάντα την μορφή που δημοσιεύεται εδώ.» Γ.Π.Σαββίδης

    Την ίδια μέρα(28-11-73) ο παππούς είχε όρεξη:
    ΤΥΨΕΣ
    – Τρεχούμενα νερά και δέντρα αιώνια,
    λουλούδια, μυρωδιές, κοτσύφια, αηδόνια!
    Πίκρες, καημούς και πάθη ξεφορτώσου, μείνε μονάχος με τον εαυτό σου!

    – Ήρθα στον κήπο να καθίσω, λίγο
    τον τύραννο εαυτό μου να ξεφύγω.
    Με κυνηγάει αλύπητα, και μ’ ένα τρυπάνι μου χτυπάει τα σπλάχνα εμένα.

    Πού ‘σαι, Κόλαση ανύπαρχτη, να ‘ρθώ
    να πέσω στη φωτιά σου να σωθώ!

    #3 Ο μακαρίτης ήταν μεγάλο …λαγονικό λαγονιών χωρίς μεταφυσικές (λ)αγωνίες.

  6. Μαρία said

  7. Είναι εντυπωσιακό το πως η πλειοψηφία των μεγάλων νεοελλήνων ποιητών είχαν μία τέτοια ελευθερόστομη πτυχή στο έργο τους, από την γνωστότερη περίπτωση του Εμπειρίκου μέχρι τα αντίστοιχα κείμενα του Σεφέρη, από τον Β. Μιχαηλίδη μέχρι τον Βάρναλη.
    Ίσως είναι δείγμα της διάθεσης των ποιητών, ψάχνοντας στα βάθη του λεξιλογικού μας ορίζοντα να αναδείξουν όσα βρίσκονται σε περιοχές ταμπού για τον καθημερινό αλλά κυρίως για τον γραπτό λόγο.

  8. Την Καθαρά Δευτέρα παίρνουν τα. .. Αέρα και οι βωμολοχίες έχουν την τιμητική τους. Καρναβαλιστές ντυμένοι με ρούχα παλιά περιφέρονται γύρω από το τιμώμενο πρόσωπο που είναι ο φαλός και τραγουδούν τα παραδοσιακά και μάλιστα τοπικά τραγούδια.

  9. SophiaΟικ said

    Eχω την εντύπωση ότι θυμάμαι το αρχικό μήνυμα στην hellas. Ωχ, γεράσαμε…

  10. Μαρία said

    >Η Κατερίνα, η Ζωή, τ’ Αντιγονάκι κι η Ζηνοβία, όλοι αυτοί ήταν υπαρκτά πρόσωπα

    Τώρα τους πρόσεξα όλους αυτούς!

  11. philalethe00 said

    @Μαρία
    Το «μεταφυσικό», ας πούμε, αν και δεν μου αρέσει ο όρος, σαράκι τους τρώει όλους και πάντα, αγαπητή, όσο μεγαλύτερη η απομάκρυνση… Δεν είναι αξίωμα, αλλά πόρισμα. «Κι όσο κι αν πιούμε δεν σε σβιούμε/πόνε πικρέ και πόνε αψύ/που μας κρατάς και σε κρατούμε» κτλ.
    Για να μην λέμε τώρα για τις Ερινύες-Ευμενίδες κατ’ευφημισμόν που οι αρχαίοι ήθελαν να κατασπαράζουν τις σάρκες των πονηρών, όπως προκύπτει και από το ποίημα αυτό το ωραίο…
    Δυστυχώς, αν και η ποίηση (και οι καλές τέχνες) έχει άλλη λειτουργία και άλλη πηγή(ο Παλλάντιος είχε πει πολλά ωραία για αυτό, όπως και ο Σλαιερμάχερ, ο Νοβάλις κ.α.), κάποιοι την έκαναν χωματερή της κάθε …μαλθακίζουσας παρτακίστικης σαβούρας… Και ακόμη και μεγάλοι ξέφευγαν, όπως ήταν και ο «βαρβάτος Κωνσταντής»…
    Λόγω της ημέρας… 🙂 Ευχές……

  12. winton tostello said

    Τι καλύτερη κατήχηση για τις επόμενες γενιές…

  13. Μαρία said

    #8 🙂
    «Στην ταβέρνα του Γληγόρη του Μαλτέζου πιάνουνε ένα τραπέζι στην πιο σκοτεινή γωνιά. Κάθονται ακίνητοι, σαν συγκλητικοί, και αφοσιωμένοι. Δε βγάζουνε μιλιά, δεν παραγγέλνουνε τίποτα. Ο Γληγόρης φέρνει μόνος του το κατοσταράκι, βάζοντας απο πάνου το δάχτυλό του για να μη φαίνεται το … ύψος του κρασιού. Κάποιος απο την παρέα βγάζει απο την τσέπη του μια φούχτα στραγάλια ή πασατέμπο. Καμιά φορά μισή γαλέτα ή κανένα σπιτίσιο κουλούρι απο κριθαρένιο αλεύρι. Αυτός είναι ο μεζές. Έτσι μοναχά καταλαβαίνουνε την ουσία και το άρωμα του κρασιού, έτσι νιώθουνε να γλιστράει απο το λαρύγγι στο βάθος της ψυχής η παρθενιά του αμόλευτη.»

  14. sarant said

    Τι ωραίο απόσπασμα -από τα Φιλολογικά Απομνημονεύματα του Βάρναλη είναι;

  15. Μαρία said

    Ναι. Καλοκαίρι του 21.
    Τώρα καταλαβαίνω γιατί μόλις οι κόρες σου είδαν την πασιφλόρα, αναφώνησαν «α, ρωλογιά». Μορφώνονται στην Αίγινα.
    Η βαρναλική συνέχεια αύριο.

  16. Αγαπητοί Φίλοι
    με μεγάλη έκπληξη διάβασα στο post της Μαρίας, για την ταβέρνα του παππού μου του Γληγόρη του Μαλτέζου.
    Εχω ακούσει πολλές ιστορίες σχετικές απο τον πατέρα μου ….
    Ισως θα άξιζε να καταγραφούν όσο είναι εν ζωή …
    … υπάρχουν κι άλλοι που του έκαναν παρέα …
    Πάω να βρώ «τα Φιλολογικά Απομνημονεύματα του Βάρναλη » και περιμένω την βαρναλική συνέχεια …

  17. sarant said

    Αγαπητέ Γρηγόρη, το απόσπασμα των Φιλολογικών Απομνημονευμάτων που μιλάει για την Αίγινα θα δημοσιευτεί, κατά πάσα πιθανότητα, τις επόμενες μέρες στον ιστότοπό μου και εδώ στο ιστολόγιο.

    Με την ευκαιρία, προς όλους -διαβάζοντας παλιά κείμενα, μου κάνει εντύπωση πόσο συχνό είναι το «Γληγόρης» και το «γλήγορα», σε συγγραφείς όχι μαλλιαρούς μάλιστα. Σήμερα αν το πεις ή το γράψεις, σε λένε χωριάτη.

  18. Ηλεφούφουτος said

    Κάτι μου λέει ότι στο καφενείο εκείνο σερβίρανε χτένια, μύδια και πίνες.

    σχ. 17
    «μου κάνει εντύπωση πόσο συχνό είναι το “Γληγόρης” και το “γλήγορα”, σε συγγραφείς όχι μαλλιαρούς μάλιστα»

    Ίσως γιατί λεγότανε συχνότερα. Εγώ ελάχιστους ανθρώπους έχω γνωρίσει που να το λένε.

  19. sarant said

    Ναι, αυτό εννοώ: πόσο πιο συχνά (πρέπει να) λεγότανε

  20. ….. το απόσπασμα των Φιλολογικών Απομνημονευμάτων που μιλάει για την Αίγινα θα δημοσιευτεί……
    ΠΕΡΙΝΕΝΟΥΜΕ …ΝΙΚΟ .

  21. sarant said

    Θα δημοσιευτεί μέσα στις επόμενες 24 ώρες, Γρηγόρη!

  22. Θυμάμαι ότι διάβαζα τα Φιλολογικά Απομνημονεύματα 10-12 χρονών. Ξέρω, θυμίζω Κορνήλιο τώρα. 🙂 Έχουν απολαυστικές περιγραφές των Βαλκανικών πολέμων, νομίζω, και του διδύμου Σικελιανού-Καζαντζάκη (που δεν τους πολυπήγαινε ο μπαρμπα-Κώστας).

  23. Μαρία said

    21, καλέ γιατί δε του λες του ανθρώπου, που είναι βιαστικός, πού να το διαβάσει;

  24. sarant said

    Γιατί το κάθε πράγμα θέλει τη ρέγουλά του 🙂
    (Είχα σκοπό να το ανεβάσω)

  25. […] […]

  26. Σκαροπούλι said

    Ο Βάρναλης απαγγέλλει το τελευταίο του ποίημα.

    Υπάρχουν μικρές διαφορές στους στίχους::

    Γυροκοιτάω, κανένας δε με ξέρει,
    όπως κι εγώ τον ίδιον εαυτό μου.
    Πλήθος προγόνοι στου Μουσείου της Τέχνης
    την πόρτα, καμαρώνουνε για να μπουν.
    Αθάνατοι όλοιˑ μερικοί θα ζήσουν.

  27. http://www.lifo.gr/articles/anagnoseis_articles/126678

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: