Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Λέξεις γεννιούνται, λέξεις κατασκευάζονται

Posted by sarant στο 9 Φεβρουαρίου, 2010


Στην Ελευθεροτυπία της Δευτέρας δημοσιεύτηκε το εξής άρθρο της κ. Ν.Κοντράρου-Ρασσιά για την παρουσίαση του νέου τόμου νεολογισμών της Ακαδημίας. Τα δικά μου σχόλια στο τέλος.

Μη μου πείτε ότι δεν είναι πιο ωραία η έκφραση «καταιγισμός ιδεών» αντί της αγγλικής brainstorming ή η «ευρωστατιστική» αντί της Eurostat, που μας κάνει κάθε τόσο τη ζωή κόλαση με τα πορίσματά της για την ελληνική οικονομία.

Βεβαίως, δεν ξέρω αν κανείς θα διαλέξει τη λέξη «μεταδημοσκόπηση» από την πιο διαδεδομένη exit poll ή αν θα καταλάβει κάποιος τι του λες κάνοντας λόγο για τον «γραμμοκώδικα» αντί του γνωστού bar code. Και πολύ αμφιβάλλω ότι θα πει κανείς «χιονοσανίδα» το αγαπημένο του snowboard.


Η ελληνική γλώσσα, όπως κάθε γλώσσα, έχει τους δικούς της μηχανισμούς να ενσωματώνει ή να απορρίπτει νέους όρους. Το πρόβλημα είναι ότι η ταχύτητα εισαγωγής νέων όρων από τους τόπους παραγωγής των νέων τεχνολογιών είναι τέτοια, που δεν προλαβαίνει κανείς να σκεφθεί και να προωθήσει σε κοινή χρήση την ελληνική μετάφραση. Εδώ και μερικά χρόνια έχει αναλάβει αυτό τον ρόλο η Ακαδημία Αθηνών και το Κέντρο Ερεύνης Επιστημονικών Ορων και Νεολογισμών. Εκδίδει κάθε τόσο ένα είδος οδηγού για εκείνους που θέλουν να γνωρίσουν, και ενδεχομένως να υιοθετήσουν, την ελληνική εκδοχή νεοεισηγμένων όρων.

Στον καινούργιο διπλό τόμο (480 σελίδων), που κυκλοφόρησε με την επιστημονική επιμέλεια της διευθύντριας του Κέντρου Αναστασίας Χριστοφίδου, δημοσιεύονται 500 ελληνογενείς νεολογισμοί που δεν έχουν ενταχθεί ακόμη στα έγκυρα λεξικά της ελληνικής γλώσσας. Ανάμεσά τους η βιοτρομοκρατία, η ανθρωποδύναμη, η τηλεδίκη, η φοροκλίμακα κ.ά. Εντύπωση κάνει ότι σε αυτή την κατηγορία των «αθησαύριστων» λέξεων είναι και οι πασίγνωστες: αγροτοσυνδικαλιστής, ανθρωποβόρος, αντιγήρανση, αντιρυπογόνος, απένταξη, αποασύλωση, βιντεοπροβολή, νανοϊατρική κ.ά. Η καταγραφή τους έγινε με γνώμονα την αναφορά τους 50 φορές τουλάχιστον σε τρεις ημερήσιες εφημερίδες και τρεις κυριακάτικες, όπως και στο Google.

Μεγαλύτερο ενδιαφέρον ωστόσο παρουσιάζει η πρόταση της Ακαδημίας για την ελληνική μεταφορά κάποιων ξένων όρων, όπως accumulation=συσσώρευση, back office=υποστηρικτική υπηρεσία, investment banking=επενδυτική τραπεζική, blocking minority=καθοριστική μειοψηφία, blue chip=μετοχή υψηλής κεφαλοποίησης κ.ά. Οι προτάσεις αυτές δεν προέκυψαν τυχαία. Μια επιτροπή ακαδημαϊκών κάθησε και σκέφτηκε την καλύτερη ελληνική απόδοσή τους. Στην επιτροπή μετείχαν οι κ.κ.: Σπ. Ιακωβίδης, Αθ. Καμπύλης, Κων. Δρακάτος, Ιάκ. Καμπανέλλης, Αντ. Κουνάδης, Βασ. Πετράκος, Μεν. Τουρτόγλου. Συνεπώς, αξίζει τον κόπο όσοι «δουλεύουν» καθημερινά με εργαλείο τους τη γλώσσα, όπως π.χ. οι δημοσιογράφοι, να ρίχνουν από καιρού εις καιρόν καμία ματιά σ’ αυτές τις προτάσεις.

Το συγκεκριμένο σύγγραμμα δεν το έχω δει, έχω δει άλλες εκδόσεις του Κέντρου Ερεύνης Νεολογισμών της Ακαδημίας. Πιστεύω ότι είναι χρήσιμες, αν  και ίσως στους ταχύρυθμους καιρούς που ζούμε να ήταν πιο πρακτικό η έκδοση να γίνεται σε σιντί και όχι σε βιβλίο 500 σελίδων.

Από το ρεπορτάζ βλέπει κανείς ότι στην πραγματικότητα πρόκειται για δύο συναφή αλλά διαφορετικά εγχειρήματα. Το ένα είναι να καταγραφούν όροι αθησαύριστοι, νεολογισμοί που έχουν γεννηθεί εγχώρια (κάποιοι απ’ αυτούς είναι μεταφραστικά δάνεια, άλλοι όχι), και που δεν έχουν ακόμα περιληφθεί στα λεξικά. Εδώ το κριτήριο που μπαίνει (50 εμφανίσεις σε σώμα επιλεγμένων εφημερίδων) είναι απλό και εύστοχο. Ελπίζω μόνο να δίνεται και η σημασία των όρων. Όμως, το «αποασύλωση» πρέπει να είναι λάθος της δημοσιογράφου, είναι λέξη που δεν έχει χρησιμοποιηθεί, η λέξη που χρησιμοποιείται είναι η «αποασυλοποίηση» (πιο μακρύ, το ξέρω). Κατά τα άλλα, αυτή η εργασία, της καταγραφής των αθησαύριστων, είναι εξαιρετικά χρήσιμη. Πολύ θα ήθελα να δω τον πλήρη κατάλογο των όρων. Με χαρά μου βλέπω ότι δεν αποκλείονται τα «νόθα υβρίδια» όπως ‘βιντεοπροβολή’. Επίσης, από περιέργεια, θα ήθελα να δω πόσες είναι αυτές οι λέξεις και πόσες από αυτές δεν είναι σύνθετες ή παράγωγες. Πάντως, πολύ χρήσιμη δουλειά.

Κάποιες διαφωνίες έχω με το δεύτερο σκέλος του εγχειρήματος, που είναι να αποδοθούν στα ελληνικά κάποιοι ξένοι όροι. Αυτό το σκέλος φαίνεται να χωρίζεται σε δύο περαιτέρω σκέλη, το ένα επιδιώκει τον εξελληνισμό ασυμμόρφωτων δάνειων νεολογισμών (έξιτ πολ, brainstorming, Eurostat), το άλλο απλώς να αποδώσει στα ελληνικά την επιστημονική ορολογία ενός τομέα (της τραπεζικής ίσως). Οι ενστάσεις μου βρίσκονται κυρίως στο πρώτο αυτό υπο-σκέλος.

Όπως συχνά συμβαίνει, οι «αποδόσεις εργαστηρίου» είναι δύσκολο να επικρατήσουν -πολύ περισσότερο όταν δεν είναι εύστοχες και όταν ο ξένος όρος έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον. Η «μεταδημοσκόπηση» είναι άστοχη για το πολυχρησιμοποιημένο «έξιτ πολ», διότι στην επιστημονική ορολογία το πρόθεμα μετα- παραπέμπει αλλού (μεταδεδομένα, μετα-ανάλυση κτλ. ακόμα και… μεταμπλόγκιν). Η «ευρωστατιστική» είναι εντελώς άστοχη απόδοση, διότι η Eurostat είναι σύντομη ονομασία μιας υπηρεσίας της ΕΕ, που έχει αποδοθεί στα ελληνικά: Στατιστική Υπηρεσία της ΕΕ, ΣΥΕΕ, Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία, Ευρωστάτ. Διαλέγετε και παίρνετε. Η απόδοση ευρωστατιστική» μόνο μπέρδεμα προκαλεί, αφού η Ευρωστάτ επεξεργάζεται και δημοσιεύει ευρωστατιστικές.

Για την απόδοση των χρηματοοικονομικών όρων την οποία επιμελήθηκε η επιτροπή ακαδημαϊκών δεν έχω πολλές παρατηρήσεις στο μικρό δείγμα που βλέπω. Οι περισσότερες αποδόσεις φαίνονται αυτονόητες, πάντως η «καθοριστική μειοψηφία» δεν μου φαίνεται καλή απόδοση του blocking minority, πολύ περισσότερο που αυτό έχει ήδη αποδοθεί «αναστέλλουσα μειοψηφία», όρος που χρησιμοποιείται π.χ. από τις υπηρεσίες της ΕΕ. Θέλω να πω, όταν θέλουμε να αποδώσουμε ήδη υπάρχοντες όρους καλό είναι να κοιτάμε μήπως έχουν ήδη αποδοθεί. (Η καθαυτό ενωσιακή απόδοση, που είναι κατοχυρωμένη στη Συνθήκη είναι ‘μειοψηφία αρνησικυρίας’, αλλά εδώ θέλουμε έναν όρο που να χρησιμοποιείται και ευρύτερα, π.χ. στο δίκαιο των εταιρειών).

Και κλείνω με μια εντελώς άσχετη αγγελία. Ψάχνω να βρω από ποιο ποίημα είναι το εξής δίστιχο του Γιάννη Καμπύση:

«… Δέρνει η βροχή τα τζάμια του παραθυριού μου
Όλα τα ξέρω με μπουχτίζει η γνώση…»

Ο Καμπύσης (1872-1901) έγραψε κάμποσα θεατρικά, δυο συλλογές ποιημάτων και μερικά σκόρπια ποιήματα σε εφημερίδες-περιοδικά (τα περισσότερα τα έχω βρει, αλλά όχι αυτό που ψάχνω). Ξέρω κατά συνέπεια ότι ψάχνω ψύλλο στ’ άχυρα, αλλά ποτέ δεν ξέρει κανείς!

14 Σχόλια προς “Λέξεις γεννιούνται, λέξεις κατασκευάζονται”

  1. ΣοφίαΟικ said

    Και παρατηρώ ότι στην επιτροπή της ακαδημιας έχουμε και τον κυριο Κούνάδη. Υποθέτω με την ειδικότητα του μηχανικου, για την αποδοση τεχνικων όρων.
    Όμως Νίκο ωραία αυτά, αλλά αυτό που μας λείπει είναι ο σσυντονισμός. Δηλαδή έχουμε ΕΛΕΤΟ, έχουμε ακαδημια (ώπα, αυτο πάει για δίστιχο) και ποιος ξέρει και ποιόν άλλο φορέα, να προτεινουν με διαφορετικα κριτήρια και άποψη.
    Και κλασσικά εμένα εξακολουθει να με μπερδευει η ουσιαστικοποίηση του θηλυκού επιθετου για να περιγράψει τον κλάδο. Τραπεζική, μηχανική κλπ. Το πρώτο περιμένω να το ακολυθεί κανένα «πίστη» και τοδεύτερο καμια «κίνηση». θα μου πεις έχυμε τη φυσική…
    Να το δύστυχο δίστιχο:
    Όχι στο κομφούζιο, την ασυνενοησία
    Έχουμε ΕΛΕΤΟ και Ακαδημία

  2. Νέος Τιπούκειτος said

    Σοφία, το ουσιαστικοποιημένο θηλυκό επίθετο (οικονομική, χρηματιστική, ποιητική, ενν. τέχνη) πάει πολύ πίσω, ήδη στον 5ο αιώνα π.Χ. Μπορεί να μας αρέσει ή να μη μας αρέσει, αλλά σίγουρα δεν είναι νεολογισμός!

  3. Δείτε και στου Διαγόρα:

    Το Γραφείο Επιστημονικών Όρων και Νεολογισμών της Ακαδημίας Αθηνών

    και δείτε και το φρέσκο σχόλιο

  4. Ο Κουνάδης έχουμε πει ότι ηγείται σχετικού προγράμματος της Ακαδημίας…

  5. χθὲς ἔβλεπα μιὰ ταινία καὶ παρετήρησα ὅτι ὁ ὑποτιτλιστὴς μετέφραζε «παίρνω πίσω» τὸ «call back» . ἐγὼ σκεφτόμουν νὰ χρησιμοποιοῦνται οἱ ὅροι ἀντικαλῶ καὶ ἀντίκλησι.

  6. sarant said

    Ίσως ήμουν πολύ επιεικής στην αρχική παρουσίαση -τώρα είδα και την εφημερίδα σε χαρτί, που έχει μια εικόνα που δεν βγαίνει στην ηλεκτρονική μορφή, η οποία προτείνει κάτι θελκτικές αποδόσεις όπως… gadget = πρωτοποριακή μικροσυσκευή.

    Έγραψε σχετικά και η Λεξιλογία:
    http://www.lexilogia.gr/forum/showthread.php?p=58065

  7. […] ίσως στους ταχύρυθμους καιρούς που ζούμε να ήταν πιο πρακτικό η έκδοση να γίνεται σε σιντί και όχι σε βιβλίο 500 σελίδων.

    Και γιατί σε σιντί και όχι στο διαδίκτυο; Γιατί δηλαδή πρέπει σώνει και καλά να βγάζουν επιπλέον χρήματα από τη διάθεση του προϊόντος της εργασίας τους, εργασία για την οποία πληρώνονται ήδη από τους φόρους μας; πάω στοίχημα πως έτσι κι αλλιώς τα όποια χρήματα λαμβάνουν αυτή τη στιγμή από τις πωλήσεις της έντυπης έκδοσης, καθώς επίσης και τα όποια χρήματα θα μπορούσαν να αποσκοπούν να λαμβάνουν από τις πωλήσεις κάποιου σιντί, θα πρέπει να είναι ένα μικρό κλάσμα του συνολικού προϋπολογισμού τους, προϋπολογισμού ο οποίος αν δεν κάνω λάθος καλύπτεται έτσι κι αλλιώς από τους φόρους μας. Ποιά είναι λοιπόν η λογική της μείωσης κατά πολλές τάξεις μεγέθους της χρησιμότητας που έχει το έργο τους για την κοινωνία η οποία τους θρέφει;

  8. Και ο γκατζετάκιας, πρωτοποριακομικροσυσκευομανής.

  9. sarant said

    Διαγόρα, δεν έχεις άδικο, ίσως όμως η έκδοση σε κάτι απτό και αυτοτελές να χρειάζεται. Το σιντί δεν είναι ανάγκη να πουλιέται με κέρδος, ούτε αποκλείει την παρουσίαση στο Διαδίκτυο.

    Το πιο σωστό όμως είναι αυτό που λες, ότι τα έσοδα από την πώληση του βιβλίου είναι έτσι κι αλλιώς αμελητέα, αλλά έτσι που διατίθεται το έργο αχρηστεύεται εντελώς.

    Δύτη, πολύ καλό!

  10. Νέος Τιπούκειτος said

    Εγώ πάντως περιμένω πότε θα επανέλθει το συμπαγοδισκόφωνο που είχε προκρίνει ο Εθνικός Γλωσσολόγος ως άριστη απόδοση του σιντί στην αλήστου μνήμης εθνεγερτήριο εκπομπή «Ομιλείτε (sic) ελληνικά;» Από τότε με στοιχειώνει το υπεροπτικό σήκωμα του φρυδιού της Λιάνας και πετάγομαι απ’ τον ύπνο μου τις νύχτες.

  11. Μαρία said

    Τιπού, όχι για το σιντί αλλά για τη σιντιέρα. Πώς λέμε δισκόφρενο.
    Στο κανάλι της βουλής παίζει ο περιού 2 φορές τη βδομάδα. Κάτι φίλοι που τον είδαν που είπαν οτι πρόκειται για μαθήματα σε δασκάλους. Θα στηθώ σήμερα στι 5:30 να τον απολαύσω στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο.

  12. Βαμβάκος said

    #1 ΣοφίαΟικ,

    H Μηχανική είναι μάθημα εδώ και πολλές δεκαετίες…Το «τραπεζική» είναι μάλλον ..αχώνευτο προς το παρόν.Όσο για το ελληνικό όργανο ορολογίας έ, θα βρεθεί και στην Ελλάδα ο δρόμος…

  13. Βαμβάκος said

    #10
    Το «σύμπηκτος δίσκος» δεν είναι κακό…
    Ναί, αυτό το «ομιλείτε» είναι απερίγραπτο….
    #11, Μαρία, τι ειναι στις 5:30, εκπομπή;

  14. Immortalité said

    @ 8 Μερσί Δύτη έμαθα επιτέλους τί είμαι!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε <span>%d</span> bloggers: