Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Κλασική ηλιθιότητα και παριζιάνοι καραγκιόζηδες: τρία φαρμακερά μπιλιέτα του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 21 Φεβρουαρίου, 2010


Σε μια συζήτηση που έγινε προχτές στο ιστολόγιο και που μοιραία πέρασε και σε άλλα μονοπάτια, όπως τόσο γοητευτικά ξεστρατίζουν οι συζητήσεις αυτές, ο αγαπητός Αλφρέδος Νέανδρος (Alfred Neumann λέγεται αλλά είπα να τον εξελληνίσω) ανέφερε δυο φαρμακερά σημειώματα που έστειλε ο Ναπολέων Λαπαθιώτης στην εφημ. Εστία το 1937.

Το πρώτο από αυτά στάλθηκε (ίσως) στις 3 Δεκεμβρίου 1937, λίγες μέρες μετά τον θάνατο του Παύλου Νιρβάνα (28.11.1937) που έγραφε το χρονογράφημα στην Εστία:

«Εστία», χωρίς Νιρβάνα, τι προορισμόν έχει; Για να πληροφορεί τους αφελείς της αναγνώστες για την… “ΚυμβελίνΗν” του Σαίκσπηρ;!-
Αλλά, θα μου πείτε, είναι η εφημερίς «των ενοικιαστηρίων»… Έχετε δίκιο! Το λησμόνησα!-
[3 ΧΙΙ 37]

Δεν έψαξα να βρω, αλλά υποθέτω ότι σε κάποιο προηγούμενο φύλλο ο Κυμβελίνος θα είχε γραφτεί «Κυμβελίνη» (στη φωτογραφία πιο κάτω δεν φαίνεται καλά η άκρη του μπιλιέτου, αλλά στοιχηματίζω πως είναι έτσι). Και πράγματι η Εστία την εποχή εκείνη ήταν η κατεξοχήν εφημερίδα των μικρών αγγελιών.

Το δεύτερο μπιλιέτο το έστειλε (ίσως) ο Λαπαθιώτης μια εβδομάδα μετά:

Και ο μεν Γουάιλντ, με τη «Βεντάλια», και με καμπόσα άλλα έργα του, εξιλεώνεται, τελοσπάντων, για τις περίφημες “βρωμιές” του: Αλλά ο Ω δεν καταλαβαίνω με τι τρόπο θα μπορούσε να εξιλεωθεί, για την κλασικήν ηλιθιότητά του, κάθε φορά που επιχειρεί να κρίνει ζητήματα κι ανθρώπους…
[10 ΧΙΙ 37]

Τι είχε γίνει; Ο θεατρικός κριτικός της Εστίας, ο Ω., (αν ξέρει κανείς ποιος ήταν, ας μας πει), κρίνοντας στο φύλλο της 9.12.1937 την παράσταση της «Βεντάλιας της λαίδης Γουίντερμηρ» στο Εθνικό θέατρο, είχε θεωρήσει σκόπιμο να γράψει: Ο Άγγλος ποιητής με την απεχθή, την κυριολεκτικώς αποκρουστικήν ατομικήν ζωήν, η οποία τόσον δικαίως εστιγματίσθη διά της περιφήμου δικαστικής αποφάσεως του Ολντ Μπαίηλυ, έγραψε με την «Λαίδην Ουίντερμηρ» ένα έργον βαθύτατα και απολύτως ηθικόν. Ο Λαπαθιώτης, μέγας θαυμαστής του Ουάιλντ, ήταν επόμενο να εξοργιστεί και να στείλει (ίσως) το μπιλιέτο με την πληρωμένη απάντηση.

Γράφω «ίσως», διότι δεν ξέρουμε αν στάλθηκαν ποτέ τα σημειώματα στην Εστία –πάντως δεν δημοσιεύτηκαν· τα δημοσίεψε ο Λεωνίδας Χριστάκης το 1964, στο δεύτερο τεύχος του περιοδικού «Το άλλο στην τέχνη», απ’ όπου μου έστειλε ο φίλος Αλφρέδος σκαναρισμένη την εικόνα:

Επειδή έχω μελετήσει το αρχείο Λαπαθιώτη, βλέπω ότι ο γραφικός χαρακτήρας είναι αναντίρρητα ο δικός του· ωστόσο είμαι βέβαιος ότι δεν συνάντησα τα σημειώματα αυτά στο αρχείο του όταν το συμβουλεύτηκα.

Το άχτι του Λαπαθιώτη για την Εστία ίσως φαντάζει υπερβολικό και ίσως η παρουσίαση που κάνω εδώ τον αδικεί. Πρέπει να προσθέσω ότι η Εστία είχε αρχίσει πρώτη να ειρωνεύεται είτε την προσωπική ζωή είτε τα ποιήματα του Λαπαθιώτη, από το 1910 κιόλας –ένα θέμα που κάποια στιγμή θα το δημοσιεύσω σε άλλο σημείωμα.

Το τρίτο σημείωμα είναι παλιότερο –ξέρουμε ότι στάλθηκε και ξέρουμε ότι δεν δημοσιεύτηκε, και το ξέρουμε επειδή το λέει ο ίδιος ο εκδότης του περιοδικού στο οποίο στάλθηκε. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Το 1924, το περιοδικό «Κριτική και τέχνη» είχε ζητήσει από τον Ψυχάρη τη γνώμη του για τον Καβάφη. Και απαντάει ο Ψυχάρης:

Ο κ. Καβάφης

Στον μεγάλο τον αγώνα το γλωσσικό, ας πούμε καλύτερα τον εθνικό τον αγώνα, που θέλει πρώτα πρώτα νου σοβαρό, συνείδηση όρθια, επειδή το ζήτημα για την Ελλάδα είναι ζήτημα ζωής και θανάτου, ο κ. Καβάφης, άξιος διάδοχος, σωστό μαθητούδι του Σουρή, κατάλαβε περίφημα πως δεν είναι ανάγκη να ιδρώνει ολοένα τ’ αφτί μας, πως χρειάζεται κάπου κάπου λίγο γλέντι. Κι έτσι έγινε πολύ εύκολα ο κ. Καβάφης ο καραγκιόζης της Δημοτικής.

Πολύ άδικη και άστοχη η κατηγορία, αλλά αν σήμερα φαίνεται τερατώδης πρέπει να θυμόμαστε ότι την ίδια εποχή οι επιφανέστεροι λόγιοι της Αθήνας ήταν αντικαβαφικοί (ή φιλοπαλαμικοί). Για παράδειγμα, ο Θεοτοκάς είχε γράψει ότι σε μια δικογραφία διαζυγίου υπάρχει πολύ περισσότερη ψυχή απ’ ό,τι σε ολόκληρο το καβαφικό έργο, ενώ ο Παλαμάς σχεδόν είχε αμφισβητήσει αν ο Καβάφης είναι ποιητής: Μάλλον για ρεπορτάζ μοιάζουν τα γραφτά του, λες και φροντίζει να μας δώσει ρεπορτάζ από τους αιώνες!

Ο Λαπαθιώτης ήταν από τους πρώτους που αγκάλιασαν την ποίηση του Καβάφη. Διαβάζοντας τη γνώμη του Ψυχάρη θύμωσε πολύ και απάντησε με το ίδιο νόμισμα:

Φίλοι μου

Ο γερο-Ψυχάρης πέφτει όξω: αν υπάρχει κάποιος καραγκιόζης, λεκές των νεοτέρων μας γραμμάτων –αυτός υπάρχει μόνο στο Παρίσι.

Αν οι παριζιάνικοι καθρέφτες είναι καθαροί σαν της Αθήνας, ας σκύψει μέσα και θα τον δει. Αν δεν τον δει, σημαίνει πως δεν τον βλέπει.

Πρόθυμος
Ναπολέων Λαπαθιώτης

(Να προσεχτεί το «όξω» που πρέπει να είναι σκόπιμο)

Όμως, ο εκδότης του περιοδικού, ο Αδ. Παπαδήμας, δεν δημοσίευσε την επιστολή, μη θέλοντας να πικράνει τον Ψυχάρη. Ο Παπαδήμας άλλωστε ήταν την εποχή εκείνη αντικαβαφικός και είχε γράψει και άρθρο «Η καβαφική φυλλοξήρα» στον Νουμά. Ωστόσο, όταν πολύ αργότερα, το 1944, έγραψε τις αναμνήσεις από τη φιλολογική του νιότη, καθώς και οι τρεις πρωταγωνιστές του επεισοδίου είχαν πια φύγει από τον μάταιο τούτο κόσμο, δημοσίεψε και το γράμμα του Λαπαθιώτη.

Το βιβλίο του Παπαδήμα («Η πορεία μιας γενιάς», Ωρίων 1944) είναι πολύ ενδιαφέρον μια και διασώζει πρόσωπα και πράγματα της φιλολογικής κίνησης στα χρόνια 1910-1925. Εκδόθηκε όμως σε μια εποχή που έχανε η μάνα το παιδί της και δεν προσέχτηκε όσο του άξιζε. Σήμερα είναι δυσεύρετο, εξαντλημένο και θα άξιζε να επανεκδοθεί. Δεν είμαι βέβαιος, αλλά πιστεύω πως η φαρμακερή επιστολή του Λαπαθιώτη για τον Ψυχάρη δεν έχει προσεχτεί από άλλον μελετητή και δεν είναι γνωστή σήμερα. Αν κάνω λάθος, ας μου το πει όποιος την έχει δει αλλού.

11 Σχόλια to “Κλασική ηλιθιότητα και παριζιάνοι καραγκιόζηδες: τρία φαρμακερά μπιλιέτα του Ν. Λαπαθιώτη”

  1. Μαρία said

    > πολύ εύκολα
    Στο πρωτότυπο: πολί έφκολα.

    >είμαι βέβαιος ότι δεν συνάντησα τα σημειώματα αυτά στο αρχείο του
    Άρα κάποιος τα σούφρωσε.

  2. sarant said

    Μπορεί να τα σούφρωσε κάποιος ή μπορεί να μην μπήκαν ποτέ στο αρχείο αλλά να τα είχε δώσει ο Λαπαθιώτης σε άλλον και από εκεί να έφτασαν στον Χριστάκη.

  3. Νέος Τιπούκειτος said

    Ως γνωστός σχολαστικούρας θα ήθελα να σημειώσω ότι ο φίλος μας ο Αλφρέδος Νέανδρος είναι Alfred E. Newman και όχι Νeumann. Για κάποιον λόγο νιώθει ταύτιση με τούτο δώ το ανθρωπάκι του MAD! 🙂 Αλφρέδε, εξήγησέ μας, σε παρακαλώ! 🙂

  4. Alfred E. Newman said

    @3
    Και διατί να το κρύψωμεν άλλωστε. Όταν έστειλα τη σάρωση στον νικοδεσπότη του έστειλε και μια φωτογραφία μου επισημαίνοντας ότι με αδικεί λίγο. Απλώς εκείνος επέλεξε να μην την κοινοποιήσει ώστε να προστατευθεί η ψευδωνυμία μου.
    Έτσι λοιπόν εγώ είμαι αυτός από το φθινόπωρο του 1959 όταν το συνειδητοποίησα.
    Ο δε αυτοαποκαλούμενος σχολαστικούρας θα πρέπει να ήταν σχολάριος την ίδια εποχή οπότε κατά αποτυχόντα φοιτητή ο Τιπούκειτος ήταν βυζαντικός στρατηγός οπότε και έλαβε το σχόλιο από τον καθηγητή της Νομικής: Ετοιμάσου να ακούσεις και τα κανόνια του.

    Και ένας σχολαστικισμός εκ μέρους μου. Ο Λεωνίδας Χρηστάκης ήταν φυσικά με ήτα. Αντίθετα ο πατέρας μου, αλλά και ο γιος μου χρησιμοποιούν το Χρίστος με ιώτα όπως είναι το σωστό. (Το τελευταίο προβοκατόρικο εφόσον δεν έχετε ασχοληθεί ξανά με τη συγκεκριμένη ορθογραφία.)

  5. Μαρία said

    >Ο δε αυτοαποκαλούμενος σχολαστικούρας θα πρέπει να ήταν σχολάριος την ίδια εποχή

    Ο νέος Τιπούκειτος το 1959! Χριστός κι απόστολος! Είπαμε οτι μπαινοβγαίνουμε και μερικές γριές στο μαγαζί του Σαραντάκου αλλά ο Τιπούκειτος είναι νέος, πολύ νέος.

  6. Alfred E. Newman said

    @5
    Γερόντισσα κρύβε λόγια.

  7. Μαρία said

    Τι να κρύβω! 20 συναπτά του ρίχνω του παιδιού!

  8. Alfred E. Newman said

    @7
    Ατυχώς δεν με συμφέρει να εμπλακώ στο παιχνίδι των εικοσαετιών. Σκέψου τώρα να βγω και να πω ότι σου ρίχνω (κατ’ εκτίμηση) το ελάχιστο δέκα χρόνια. Τι θα κερδόσω; Ούτε καν το «σεβασμό» του περίγυρου.
    Γιαυτό λέω κρύβε λόγια.

  9. Μισιρλού... said

    >>> Δεν είμαι βέβαιος, αλλά πιστεύω πως η φαρμακερή επιστολή του Λαπαθιώτη για τον Ψυχάρη δεν έχει προσεχτεί από άλλον μελετητή και δεν είναι γνωστή σήμερα. Αν κάνω λάθος, ας μου το πει όποιος την έχει δει αλλού.

    Νίκο,
    υπάρχει κάπου αλλού (εκείνη την περίοδο αν θυμάμαι, πριν τον θάνατο) και άλλο οχεντρικό σημείωμα-επιστολή τού Λαπαθιώτη για τον Ψυχάρη, δημοσιευμένη κιόλας, που τα «χώνει» γράφοντας πως: λέει γενικώς βλακείες και επιπολαιότητες κλπ…

    Εεεε, είναι η περίοδος του Λ. που είναι πολύ βουτηγμένος και παραιτημένος. Είναι τότε που -σε όλα τα περίχωρα- αλωνίζει στους τεκέδες για όλα τα πάθη του.
    [Κι έχω μια υποψία ισχυρή, πως όλα αυτά τα δημοσίευε για να παίρνει κανα φράγκο παραπάνω, που το χρειαζότανε τότε αφάνταστα…]
    Ας τον δούμε με άλλο βλέμμα, λοιπόν !

    Δεν είναι κι άλλωστε ο μοναδικός! Ουκ ολίγα τα δημοσιευμένα υβρεολόγια αλλήλοις, των πνευματικών μας πατέρων…

    ΥΓ:
    Θα ψάξω και θα την βρω να σε ενημερώσω. Σίγουρα την έχω κάπου σημειωμένη-κρατημένη.

  10. π2 said

    Μπα; Φρέσκος Ψυχάρης.

  11. sarant said

    Πιδύε, το διάβασα κι εγώ!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: