Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Φλάτος ή Φούσκος;

Posted by sarant στο 10 Μαρτίου, 2010


Φλάτος ή Φούσκος;

ένα μεταφραστικό παράπονο του Ηλεφούφουτου

Μου έστειλε ο Ηλεφούφουτος ένα σύντομο σημείωμα για ένα βιβλίο που διάβασε και για την ελληνική απόδοση του ονόματος του ήρωα, που τη θεωρεί στερημένη από φαντασία. Πιστεύει ο Ηλεφούφουτος ότι θα ήταν καλύτερο να «μεταφραστεί» το όνομα του κεντρικού ήρωα προκειμένου να σημαίνει κάτι στον Έλληνα αναγνώστη, όπως σημαίνει το πρωτότυπο όνομα στον Ισπανό αναγνώστη.

Έχουν βέβαια περάσει οι καιροί που τα ονόματα των λογοτεχνικών ηρώων εξελληνίζονταν ή μεταφράζονταν. Είναι σίγουρο πως αν οι Άθλιοι του Ουγκό μεταφράζονταν σήμερα δεν θα είχαμε Γιάννη Αγιάννη, Τιτίκα και Γαβριά, αλλά Ζαν Βαλζάν, Κοζέτ και Γκαβρός. Επίσης, στα βιβλία που προορίζονται να γίνουν ταινίες (όπως του Χάρι Πότερ) ο μεταφραστής παίρνει ρητές εντολές να μην παραλλάξει τα ονόματα.


Από την άλλη, στον Αστερίξ είχαμε δημιουργικό «εξελληνισμό» των ονομάτων των ηρώων (αυτό είναι θέμα για ξεχωριστό άρθρο, αλλά ο Μοναρχίξ ή έστω Μαζεστίξ, για ονομασία του αρχηγού του γαλατικού χωριού, ασφαλώς λέει περισσότερα στον Έλληνα αναγνώστη από το… Αμπραρακουρσίξ που είναι το πρωτότυπο). Καθώς το συγκεκριμένο μυθιστόρημα είναι παρωδία και δεν πρόκειται να γυριστεί ταινία, νομίζω πως τα παράπονα του Ηλεφού είναι βάσιμα. Να διευκρινίσω, τέλος, ότι ο Ηλεφού δεν διάβασε την ελληνική έκδοση, αλλά την πρωτότυπη ισπανική: απλώς, κρίνει την ελληνική απόδοση του ονόματος του ήρωα.

Λίγη παιγνιώδης φαντασία, ρε παιδιά!

Χάρηκα το τελευταίο «αστυνομικό» που διάβασα του Εδουάρδο Μεντόσα με τίτλο «El asombroso viaje de Pomponio Flato». Έχω διαβάσει άλλα δύο δικά του και εκτιμώ πολύ το συνδυασμό πλοκής με αυτοϋπονομευτικό χιούμορ. Το συγκεκριμένο που διάβασα το εξέλαβα και ως παρωδία των ιστορικών μυθιστορημάτων.

Ένα πράγμα που με ενοχλεί σε αυτά τα μυθιστορήματα είναι όταν ο συγγραφέας συνωστίζει στη σκηνή της αφήγησής του ένα σωρό γνωστές ιστορικές προσωπικότητες ποντάροντας στο ρίγος του αναγνώστη κάθε φορά που εμφανίζεται μια απ’ αυτές. Για να γεφυρωθεί μάλιστα η αφήγηση με όσα ήδη ξέρει ο αναγνώστης επιστρατεύεται ό,τι είναι γνωστό για το ιστορικό πρόσωπο (γνωστές ρήσεις του, συμπεριφορά, κάποιο γεγονός για το οποίο τυχαίνει να έχει μείνει στην Ιστορία), λες και άλλο πράμα δεν έκανε π.χ. ο Σωκράτης στη ζωή του απ’ το να λέει «Εν οίδα ότι ουδέν οίδα».

Στο βιβλίο που διάβασα το στριμωξίδι γνωστών προσώπων, των πλέον γνωστών (και ριγωτικών) για έναν Ευρωπαίο, είναι αποπνικτικό (εκεί είναι η πλάκα)!

Ο πρωταγωνιστής, ένας αγνωστικιστής Ρωμαίος με φιλοσοφικές τάσεις, που ταξιδεύει φιλέρευνα και τα βήματά του τον έφεραν στην Ιουδαία, προσπαθεί να εξιχνιάσει το φόνο ενός πλούσιου πολίτη της Ναζαρέτ. Κατηγορούμενος είναι ο μαραγκός της πόλης, και έχει καταδικαστεί να εκτελεστεί με σταυρικό θάνατο (α, τον λένε Ιωσήφ), ο δε ντέτεκτιβ αναλαμβάνει την υπόθεση με προτροπή του μικρού γιου του μελλοθανάτου (εεε, ναι, Ιησού τον λένε!), ο οποίος και τον ακολουθεί στην έρευνα. Όλοι οι πρωταγωνιστές των Ευαγγελίων στην πίστα, ολοφάνερα τραβηγμένοι απ τα μαλλιά. Ώς και τον Μπεν Χουρ εμφανίζει, σαν κερασάκι στην τούρτα! Όσο για γνωστές φράσεις, πολλές και στα πιο άσχετα και μπανάλ πλαίσια. Αστερίξ μού θύμισε.

Ένα άλλο στοιχείο που μου βγαίνει απ’ τ’ αφτιά στα ιστορικο-αστυνομικά μυθιστορήματα είναι το τετριμμένο μοτίβο της μανιχαϊστικής σύγκρουσης ανάμεσα στο σκοταδισμό και το διαφωτιστικό ορθολογισμό, με τον ντέτεκτιβ σούπερ ήρωα του δεύτερου στρατοπέδου, συχνά κατά τρόπο αφόρητα αναχρονιστικό, όταν π.χ. η δράση εκτυλίσσεται στο Μεσαίωνα. Το μοτίβο εμφανίστηκε ήδη πριν απ το Όνομα του Ρόδου.

Στο βιβλίο που διάβασα ο πρωταγωνιστής είναι χαρακτηριστικά Ρωμαίος μεθοδικός και ορθολογιστής, πράγμα όμως που συχνά τον καθιστά γελοίο, ή τέλος πάντων κάθε άλλο παρά συμβάλλει στην εικόνα του σούπερ ήρωα.

Το παράπονό μου είναι το εξής: Το όνομα του πρωταγωνιστή παραμένει στα Ελληνικά Πομπώνιος Φλάτος. Το  παράπονο αυτό το έχω, όταν η μετάφραση βαριέται να παρακολουθήσει το παιχνίδι. Το είχα, θυμάμαι, από τότε που διάβαζα μικυ-μάους και έβλεπα τους ήρωες να τραγουδάνε απ’ τον ενθουσιασμό τους σε στίχους που ούτε μέτρο είχαν ούτε  ομοιοκαταληξία, γιατί ο μεταφραστής απλώς απέδιδε κατά λέξη το τραγούδι του πρωτοτύπου. Εν προκειμένω το «Φλάτος» παραπέμπει ολοφάνερα στον τυμπανισμό απ’ τον οποίο υποφέρει ο ήρωας (ίσως όχι τυχαία αργότερα, μην έχοντας συνειδητοποιήσει τη θαυματουργή θεραπεία του, θα υποφέρει από δυσκοιλιότητα). Δεν θα μπορούσε στα Ελληνικά να γίνει π.χ. Φούσκος; Και με το «Πομπώνιος» δένει ωραία και με τη φούσκωση του ήρωα. Άσε που χιλίαρχος Φούσκος υπήρχε και σ’ ένα Αστερίξ!

ΥΓ Ο ελληνικός τίτλος είναι «Το θαυμαστό ταξίδι του Πομπώνιου Φλάτου».

21 Σχόλια προς “Φλάτος ή Φούσκος;”

  1. π2 said

    Κι αν το Φούσκος προσβάλλει τα γούστα των φιλάρχαιων, ας ευπρεπιστεί: Φύσκων, όπως ο Πτολεμαίος Η΄.

  2. +1 στον Φούσκο από εμένα.

    Το πόσο μου λείπει ο εξελληνισμός στη νεκρά θάλασσα της ισοπεδωμένης μεταγραφής, δεν λέγεται.

  3. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Φλάτος ή Φούσκος ή Φύσκων ή … λίγη σημασία, πραγματικά, έχει -αρκεί ή υπόλοιπη μετάφραση να ρέει, η ελληνική απόδοση να ικανοποιεί και να καταλαβαίνουμε, με απόλαυση, το βιβλίο τι λέει.
    Πολλές φορές αναλωνόμαστε στους τίτλους, όταν το κατ’ εξοχήν σώμα του κειμένου μπάζει, αθεράπευτα, νερά.

  4. sarant said

    Γιώργο Λ., δεν έχουμε διαβάσει την ελληνική μετάφραση και δεν ξέρουμε αν είναι καλή. Το θέμα είναι η ονομασία του ήρωα (που παρεπιπτόντως φιγουράρει και στον τίτλο του βιβλίου). Μπορεί να έχει λίγη σημασία, αλλά το ερώτημα είναι αν χάνεται ή όχι κάτι στη (μη) μετάφραση του Flato σε Φλάτος.

  5. Ηλεφούφουτος said

    Π2 πολύ καλό 😀

  6. Ναι, αλλά το Πομπώνιος Φλάτος δεν παραπέμπει, προφανώς, στον Ρωμαίο που απλά «έπλυνε τα χέρια του» – διότι, ως αγνωστικιστής, δεν ήθελε να ξέρει τίποτα;

    «Τρομπώνιος Μεπλάτος» μήπως;

  7. …ή αλλαγή του «mp» με «rd» στο «Pomponio»; (Λίγο χοντρό…)

  8. …ή «Μπελάτος»;

  9. sarant said

    Μιχάλη, δεν είχα σκεφτεί τον υπαινιγμό στον Πιλάτο.

  10. Μαρία said

    Είτε Φύσκων σαν τον Πτολεμαίο και τον Πιττακό είτε Φούσκας. Όποιου δίνει φούσκους πρήζει τους άλλους.

  11. Ηλεφούφουτος said

    sx. 6 Λες; Τότε το πράγμα όντως περιπλέκεται.

    Γιώργο Λ. πράγματι δεν κρίνουμε τη μετάφραση του βιβλίου. Άλλωστε θέματα όπως ο τίτλος και το όνομα του ήρωα δεν αποφασίζονται πάντα από το μεταφραστή.

  12. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Ηλεφούφουτε και Νίκο Σαραντάκο,
    ίσως, πραγματικά, να στερούμαι (όπως τόσων άλλων, άλλωστε) του αναγκαίου χιούμορ, όμως δεν μπορώ να δικαιολογήσω τον διάλογο για το όνομα του εξελληνισμένου Flato. Και εξηγούμαι : ενώ το flat στην αγγλική σημαίνει πολλά και διάφορα (και μια έννοια «φούσκας» ακόμη), στα ισπανικά δεν σημαίνει απολύτως τίποτα (αντίστοιχό του θα μπορούσε να είναι το llano).

    Προς τι, λοιπόν, εμείς να προσδώσουμε στον ήρωα του Mendoza μία ερμηνευτική διάσταση, την οποία -ενδεχομένως- ούτε ο ίδιος ο δημιουργός του υποψιάστηκε;

    [ : μεταφραστικό παράπονο επί του μεταφραστικού παραπόνου του Ηλεφούφουτου …
    Σε κάθε περίπτωση, αναγνωρίζω ότι καλό θα ήταν να διαβάσουμε κι εμείς το βιβλίο]

  13. Ηλεφούφουτος said

    Γιώργος Λ. «ενώ το flat στην αγγλική σημαίνει πολλά και διάφορα (και μια έννοια “φούσκας” ακόμη), στα ισπανικά δεν σημαίνει απολύτως τίποτα»

    Το flat ίσως όχι, το flato όμως ναι!!!!!

  14. Δελλαγραμμάτικας said

    Προτιμώ Πομπώνιος Κλάνων, κατά το (Μάρκος) Πόρκιος Κάτων.

  15. Ο Πομπώνιος Φλάτος δεν παραπέμπει στον Πιλάτο αλλά στον Πομπώνιο Φλάκκο, έναν ανίκανο και διεφθαρμένο τύπο, που είχε όμως το καλό να τον συμπαθεί ο Τιβέριος κι έτσι κατέληξε αξιοκρατικά διορισμένος λεγάτος του Αυγούστου στη Συρία, εκεί γύρω στα χρόνια της Σταύρωσης. (Και ο Φλάτος άλλωστε ζει στα χρόνια του Χριστού.) Τα Φούσκος, Τρομπώνιος κτλ. έχουν την πλάκα τους, συσκοτίζουν όμως τη σύνδεση με τον Φλάκκο. Όχι ότι είναι και κανένα αξεπέραστο πρόβλημα αυτό, βέβαια.

  16. Ηλεφούφουτος said

    Τιπού ευχαριστώ.
    Πάντως ο ήρωας δεν έχει κανένα από τα χαρακτηριστικά του προσώπου που λες, αντίθετα είναι μεθοδικός, ιδεαλιστής και τίμιος. Δεν κρύβει μάλιστα την περιφρόνησή του για τους Έλληνες, που στερούνται αυτών των αρετών.
    Επομένως και ούτως εχόντων των πραγμάτων μού φαίνεται ότι η απώλεια που προκαλεί ο συσκοτισμός που λες δεν είναι μεγάλη. Το καλύτερο βέβαια θα ήταν να βρισκόταν για απόδοση ένα όνομα που να λειτουργεί και στα δύο επίπεδα.

    Να πω και κάτι άλλο πάντως, αυτό που λες δείχνει ότι ο συγγραφέας έχει ψάξει την εποχή για την οποία γράφει περισσότερο απ όσο μου φάνηκε. Αυτό το λέω γιατί κάποια μαργαριτάρια δεν μου φάνηκαν ηθελημένα. Αναφέρεται π.χ. στο υγρόν πυρ (fuego griego) σαν να υπήρχε εκείνη την εποχή και φαίνεται να αγνοεί ότι ο ευαγγελιστής Ματθαίος δεν είχε αυτό το όνομα πριν να ακολουθήσει το Χριστό.

  17. Δέσποτα ὅμως οἱ Ῥωμαῖοι συνήθιζαν τὰ παρατσούκλια-ὀνόματα. Θὰ λέγαμε τὸν Ὀβίδιο Νάσωνα Μυταρᾶ ἢ τὸν Κικέρωα Ῥεβύθι;

  18. @15.
    «Ο Πομπώνιος Φλάτος δεν παραπέμπει στον Πιλάτο»
    …πολύ δε λιγότερο «προφανώς».
    Ευχαριστίες.

  19. brainwashed said

    Καλησπέρα! Τι γίνεται όμως στην περίπτωση που κάποια από τα ονόματα σ’ ένα βιβλίο πράγματι σημαίνουν (και) κάτι (άλλο), ενώ κάποια άλλα όχι; Δεν πρέπει να υπάρχει ομοιομορφία; Για παράδειγμα, δε μπορεί ο ένας να λέγεται κ. Σμιθ και ο άλλος κ. Τυράκιας. Επίσης δεν είναι πάντοτε απαραίτητο να υπάρχει η πρόθεση του επιπλέον νοήματος. Οπότε, αν αυτό δεν είναι σαφές, μήπως μεταγραφή σε όλα και υποσημείωση σε όσα έχουν και μια δεύτερη σημασία;

  20. sarant said

    Φυσικά η μετάφραση δεν μπορεί να γίνει σε σύγχρονα επώνυμα που σημαίνουν κάτι, έστω κι αν είναι διαλεγμένα από τον συγγραφέα επίτηδες (στην ανάγκη, θα μπει υποσημείωση). Όμως μπορεί κάλλιστα να γίνει σε παρατσούκλια. Για παράδειγμα, ο Whosis Kid, στο ομώνυμο διήγημα του Χάμετ αναρωτιέμαι πώς να αποδόθηκε στα ελληνικά.

  21. brainwashed said

    Ναι, για τα παρατσούκλια με βρίσκετε απολύτως σύμφωνο.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε <span>%d</span> bloggers: