Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Πού τους είδες τους ειδούς;

Posted by sarant στο 17 Μαρτίου, 2010


Γράφει ο Στάθης Σταυρόπουλος στη χτεσινή Ελευθεροτυπία:

Απ’ τους ειδούς του Μαρτίου, στους ειδούς του Απριλίου κι από δανεισμό σε δανεισμό έως τις ελληνικές καλένδες…

Με τη διαφορά ότι οι αρχαίες ειδοί, που είναι λέξη του ρωμαϊκού ημερολογίου, είναι γένους θηλυκού. Στα λατινικά ήτανε idus, στον ενικό, λέξη ετρουσκική λέει μια πηγή, οσκική λέει το ετυμολογικό των Ερνού Μεγιέ (και έλεγε ο Βάρρωνας).

Η λέξη πέρασε στα ελληνικά από τον Πλούταρχο και άλλους αρχαίους συγγραφείς που γράψαν για τη Ρώμη, αλλά έμεινε πάντα ξένο σώμα -φυσικά δεν έχει καμιά σχέση με τη λέξη είδος.

Οι ειδοί πέφταν στις 15 του μήνα τον Μάρτη (όπως και τον Μάη, τον Ιούλη και τον Οκτώβρη). Τους άλλους μήνες πέφταν στις δεκατρείς. Αλλ’ αν δεν ήταν ο Καίσαρας, δεν θα τις θυμόμασταν τις ειδούς ούτε θα τις χρησιμοποιούσε ο Στάθης, έστω και με μουστάκια, με το ζόρι αρσενικές.

Γιατί ο Καίσαρας; Γιατί στις ειδούς του Μαρτίου του 44 π.Χ, που πέφταν στις 15 όπως είπαμε, δολοφονήθηκε ο Καίσαρας. Ένας μάντης τον είχε προειδοποιήσει, να φυλάγεται γιατί στις ειδούς του Μάρτη θα περάσει μεγάλο κίνδυνο. Σαν έφτασε η μέρα εκείνη, τονε συνάντησε τον μάντη ο Καίσαρας όπως πήγαινε προς την Σύγκλητο. «Φτάσαν οι Ειδοί», του είπε πειραχτικά ο Καίσαρας (και δεν έπαθα τίποτε, εννοούσε). «Ναι, αλλά δεν πέρασαν», του είπε απαλά ο μάντης. Και μπήκε στη Σύγκλητο.

Να δούμε πώς το λέει ο Πλούταρχος: ὥς τις αὐτῷ μάντις ἡμέρᾳ Μαρτίου μηνὸς ἣν Εἰδοὺς Ρωμαῖοι καλοῦσι προείποι μέγαν φυλάττεσθαι κίνδυνον͵ ἐλθούσης δὲ τῆς ἡμέρας προϊὼν ὁ Καῖσαρ εἰς τὴν σύγκλητον ἀσπασάμενος προσπαίξειε τῷ μάντει φάμενος· αἱ μὲν δὴ Μάρτιαι Εἰδοὶ πάρεισιν͵ ὁ δ΄ ἡσυχῇ πρὸς αὐτὸν εἴποι· ναί͵ πάρεισιν͵ ἀλλ΄ οὐ παρεληλύθασι.

Μέσα στη Σύγκλητο, ένας σοφιστής από την Κνίδο, ο Αρτεμίδωρος, που έκανε παρέα με τον Βρούτο και ήξερε για τη συνωμοσία, πήγε να δώσει στον Καίσαρα έναν κύλινδρο όπου είχε γράψει τα καθέκαστα. «Διάβασέ τον Καίσαρα», του είπε, «μονάχος σου και γρήγορα. Γράφει σπουδαία πράγματα που σ’ ενδιαφέρουν πολύ». Αλλά το πλήθος που περιστοίχιζε τον Καίσαρα, τον εμπόδισε να διαβάσει.

Να δούμε πώς τα λέει ο Καβάφης, στο ποίημα Μάρτιαι Ειδοί:

Τα μεγαλεία να φοβάσαι, ω ψυχή.
Και τες φιλοδοξίες σου να υπερνικήσεις
αν δεν μπορείς, με δισταγμό και προφυλάξεις
να τες ακολουθείς. Κι όσο εμπροστά προβαίνεις,
τόσο εξεταστική, προσεκτική να είσαι.

Κι όταν θα φθάσεις στην ακμή σου, Καίσαρ πια·
έτσι περιωνύμου ανθρώπου σχήμα όταν λάβεις,
τότε κυρίως πρόσεξε σα βγεις στον δρόμον έξω,
εξουσιαστής περίβλεπτος με συνοδεία,
αν τύχει και πλησιάσει από τον όχλο
κανένας A
ρτεμίδωρος, που φέρνει γράμμα,
και λέγει βιαστικά «Διάβασε αμέσως τούτα,
είναι μεγάλα πράγματα που σ’ ενδιαφέρουν»,
μη λείψεις να σταθείς· μη λείψεις ν’ αναβάλεις
κάθε ομιλίαν ή δουλειά· μη λείψεις τους διαφόρους
που χαιρετούν και προσκυνούν να τους παραμερίσεις
(τους βλέπεις πιο αργά)· ας περιμένει ακόμη
κ’ η Σύγκλητος αυτή, κ’ ευθύς να τα γνωρίσεις
τα σοβαρά γραφόμενα του A
ρτεμιδώρου.

Αυτά με τις Ειδούς, για τις οποίες είχαμε συζητήσει πριν από κάτι μήνες, τότε που έπεσε η μέρα με τα τρία εννιάρια -στα σχόλια λέει μερικά πράγματα ο Τιπούκειτος.

Δεν είναι βέβαια και κανένα γλωσσικό έγκλημα που ο Στάθης τούς φόρεσε μουστάκια, τα θηλυκά σε –ος δεν είναι σπάνιο να βγάζουν μουστάκια από μόνα τους, κι έτσι φτάσαμε να λέμε ο άμμος ή ο ψήφος (βέβαια, αν το γράψουμε αυτό, ο Στάθης θα μας πει αγράμματους, αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία). Από το άρθρο του Στάθη πολύ περισσότερο μ’ ενοχλεί που επαναλαμβάνει τις ακροδεξιές κινδυνολογίες ότι το σχέδιο Καλλικράτης είναι επικίνδυνο για την ακεραιότητα της χώρας και που τάσσεται εναντίον του νομοσχεδίου για την ιθαγένεια. Προσοχή, δεν λέω ότι είναι καλό πράγμα ο Καλλικράτης, αντίθετος είμαι κι εγώ, αλλά επειδή έχω επιφυλάξεις για την ενοποίηση των δήμων και φοβάμαι ότι το σχέδιο θα στοιχίσει έναν σκασμό λεφτά, όχι επειδή βλέπω κίνδυνο απόσχισης των περιφερειών.

18 Σχόλια to “Πού τους είδες τους ειδούς;”

  1. π2 said

    Ειδοί, ειδοί, λαμά σαβαχθανί. 😛

    Εμένα πάλι μ’ ενόχλησε μια σωστή χρήση λέξης:

    Από καιρό ευάριθμοι μεν αλλά προσεκτικοί πολίτες και πολιτικοί έχουν διακρίνει το σύνδρομο του ηγεμόνος στην πολιτική συμπεριφορά του κ. Γ.Α. Παπανδρέου.

    Υποθέτω πως εννοεί «λίγοι», που είναι και το σωστό. Αλλά το πρόβλημα ακριβώς είναι ότι υποθέτω, ότι έπρεπε να κάτσω να σκεφτώ προσεκτικά το νόημα για να το υποθέσω. Ούτε τα προηγούμενα ούτε η ίδια η πρόταση αφήνουν να διαφανεί με την πρώτη ματιά η σημασία μιας ταλαιπωρημένης λέξης. Ε, τότε τι τη θες τη ρημάδα την εξεζητημένη λέξη σε δημοσιογραφικό κείμενο, χριστιανέ μου;

  2. Νέος Τιπούκειτος said

    Shakespeare, Julius Caesar

    ACT III

    SCENE I. Rome. Before the Capitol; the Senate sitting above.

    A crowd of people; among them ARTEMIDORUS and the Soothsayer. Flourish. Enter CAESAR, BRUTUS, CASSIUS, CASCA, DECIUS BRUTUS, METELLUS CIMBER, TREBONIUS, CINNA, ANTONY, LEPIDUS, POPILIUS, PUBLIUS, and others

    CAESAR
    [To the Soothsayer] The ides of March are come.

    Soothsayer
    Ay, Caesar; but not gone.

    ARTEMIDORUS
    Hail, Caesar! read this schedule.

    DECIUS BRUTUS
    Trebonius doth desire you to o’erread,
    At your best leisure, this his humble suit.

    ARTEMIDORUS
    O Caesar, read mine first; for mine’s a suit
    That touches Caesar nearer: read it, great Caesar.

    CAESAR
    What touches us ourself shall be last served.

    ARTEMIDORUS
    Delay not, Caesar; read it instantly.

    CAESAR
    What, is the fellow mad?

  3. sarant said

    Τιπού, ευχαριστώ!

    Πιδύε, έχεις απόλυτο δίκιο. Βλ.και:
    http://www.sarantakos.com/language/euaritm.htm

  4. Ad Hoc said

    ΕΥΤΥΧΩΣ ΟΜΩΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΥΠΗΡΞΕ ΚΑΜΙΑ ΚΑΚΗ ΠΡΟΘΕΣΗ ΑΠΌ ΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ!

    ΣΥΓΧΑΡΗΤΗΡΙΑ ΣΕ ΟΣΟΥΣ ΕΙΧΑΜΕ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΞΥΔΕΡΚΕΙΑ ΝΑ ΤΟ ΑΝΤΙΛΗΦΘΟΥΜΕ ΤΗΝ ΩΡΑ ΠΟΥ ΟΙ ΕΘΝΙΚΙΣΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΛΟΓΟΥΣΑΝ ΜΕ ΤΑ ΕΞΩΦΥΛΛΑ ΚΑΙ ΤΑ ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΦΟΚΟΥΣ.

  5. sarant said

    Μήπως θέλατε να σχολιάσετε άλλο ποστ;

  6. π2 said

    Νίκο (#3), ενδιαφέρον. Δεν ήξερα ότι είχε απασχολήσει κι άλλους το ζήτημα.

  7. …και βέβαια, οι της γενιάς μου γνωρίζουν το αμερικάνικο φανκ συγκρότημα Ides of March και το περίφημο Vehicle (1970). Τα πνευστά, άπιαστα.

  8. Μαρία said

    Και οι νεότεροι αυτό:

  9. Νέος Τιπούκειτος said

    @8: Αμάν, Μαρία, μας βγήκες χεβιμεταλού!

  10. Μαρία said

    Πάρε τότε αυτό το ξενερουά, για να θυμηθείς τον Καναδά.

  11. Νέος Τιπούκειτος said

    Δεν είναι ξενερουά οι Σιλβερστάιν, ρε παιδί μου σου λέω: είναι post-hardcore. 🙂

  12. Δελλαγραμμάτικας said

    Ο Στάθης ιωνιστί θα εκλίνετο του Στάθεω; Ιώ, ιώ, ποποί δα, Ώπολλον, Ώπολλον!

  13. zar said

    Νομίζω πως το ευάριθμος εννοεί αρκετός. Σαν να λέμε «ενας καλός αριθμός ατόμων συμμετείχε στην …»

    Πάντως με βάλατε σε σκέψεις από πού βγαίνει το Εύοσμος.
    Λιγες οσμές? 😉

  14. Μαρία said

    ΜΑΡΤΙΑΙ ΕΙΔΟΙ

    Ο αστόχαστος· άφησε λάσκα
    να του περνά στο δάχτυλο τον αρραβώνα της
    η νύχτα.

    Όλες οι φέτες του αγέρα είναι άσπρες
    Κάτασπρα όλα· πώς τ’ αντέχει;

    Κι όταν τηνε σήκωσε ψηλά, τι άσπρη η τήβεννος
    Κι όταν εσκέπασε μ’ αυτήν τα μάτια
    να μην τα ιδεί που καταπάνω του χύνονταν στιλέτα
    ποτές, θροΐζοντας, δεν σ’ αποσβόλωσε αφέντη αγέρα
    πιο χρυσοκόκκινη ούγια.
    1985
    Έκτωρ Κακναβάτος

  15. Γιώργος Λυκοτραφίτης said

    Χάρη στον Π2, και το σχόλιό του στους «ευαρίθμους που σοβούν», ξαναδιάβασα, με μεγαλύτερη προσοχή αυτή τη φορά, το άρθρο αυτό, που αποτελεί, βέβαια, σχόλιο στον Καβάφη πρωτίστως.

    Και με πιάνει μια λύπη, γιατί συνειδητοποιώ ότι, ακόμη κι αν είχε διαβάσει ο Καίσαρας «τα σοβαρά γραφόμενα του Αρτεμιδώρου» δεν θα μπορούσε να έχει σωθεί, αφού ο μάντης ήξερε καλά (:είχε μαντέψει) το κακό που επρόκειτο, με κάθε βεβαιότητα, να συμβεί.

  16. […] φοράνε στις ειδούς μουστάκια και λένε για “τους ειδούς” (που βγάζει περισσότερες γκουγκλιές από τις ειδούς), […]

  17. Reblogged στις gregoriusworld.

  18. »ΑΙ ΕΙΔΟΙ ΤΟΥ ΜΑΡΤΙΟΥ».{ Idus Martiae }.http://wp.me/p7pUmz-c0

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: