Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Ζωή χαρισάμενη

Posted by sarant στο 3 Απριλίου, 2010


Θα το ακούσουμε το βράδυ, όσοι πάμε στην εκκλησία, στο δοξαστικό της Ανάστασης, σε ένα από τα γνωστότερα εκκλησιαστικά τροπάρια. Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος. Χάρισε ζωή σ’ αυτούς που βρίσκονται στα μνήματα. Χαρισάμενος, μετοχή του χαρίζομαι, που τότε σήμαινε «χαρίζω», αλλά σήμερα επιβιώνει με τη σημασία «μεροληπτώ υπέρ κάποιου, δείχνω εύνοια, υποχωρώ», όπως όταν λέμε π.χ. ότι κάποιος πέρασε χαριστικά τις εξετάσεις.

Όπως εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Χαριτωμένες, όσο και αστείες, είναι μερικές παρεξηγήσεις που έκανε ο λαός σε ορισμένες φράσεις. Δεν κατάλαβε σε πολλές την έννοιά τους, και ή τις παραμόρφωσε ή τις μεταχειρίστηκε με άλλη έννοια. (…) Ανάλογη παρεξήγηση έγινε και στη φράση «ζωή χαρισάμενη», που είναι παρμένη από το Χριστός Ανέστη. Ο λαός πρόσεξε το «ζωή» και τις δυο πρώτες συλλαβές τού «χαρισάμενος» και βιάστηκε να δώσει την εξήγηση: ζωή γεμάτη χαρά. (Δ. Λουκάτος, «Οι ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας κι η επίδρασή τους στην ελληνική παροιμιολογία», στο: Πασχαλινά και της ‘Ανοιξης, σ. 67)

Λοιπόν, παρά το τρισχιλιετιλίκι μας, παρανοήσαμε την έννοια του «χαρισάμενος», το συσχετίσαμε με το «χαρά» και, αλλάζοντας το γένος, πλάσαμε το «ζωή χαρισάμενη». Πρόκειται ίσως για την πιο χαρακτηριστική από τις πάρα πολλές περιπτώσεις παρερμηνείας εκκλησιαστικών φράσεων. Η φράση είναι στερεότυπη, δηλαδή σπάνια βρίσκει κανείς το (επίθετο, πια) «χαρισάμενος» με τη σημασία «γεμάτος χαρά» να συνοδεύει άλλο ουσιαστικό –αν και έτσι το έχει χρησιμοποιήσει ο Ψυχάρης στο Ρόδα και μήλα, εξηγώντας το «νόστιμον ήμαρ» ως «μέρα χαρισάμενη» (Νόστιμον ήμαρ λέει ο Όμηρος· είναι η μέρα που ξαναβλέπει κανείς τους δικούς του. Είναι μια χαρισάμενη μέρα).

Όλες οι υπόλοιπες ανευρέσεις που έχω βρει σε κείμενα, είναι μαζί με το ζωή, π.χ.

Τους στάθηκα αχάριστος – αυτών των πλούσια τα ελέη τους θρεψάντων με, των γαλάντηδων αυτών αρχιτρικλίνων μου – και βάλε… Με τάιζαν, με πότιζαν, με χόρταιναν και πέρ­ναγα χαρισάμενη τη ζωή μου…
Σκαρίμπας, Το 21 και η Αλήθεια

Καλά λοιπόν· ζωή χαρισάμενη! Δουλειά και γλέντι.
Καρκαβίτσας, Θάλασσα

Το Μισοκολάκι περνούσε χαρισάμενη ζωή. Τίποτα δεν του έλειπε, το ντύσανε ίδιο πριγκιπόπουλο, καθόταν σ’ ένα όμορφο παλάτι και είχε υποταχτικούς σαράντα καλικάντζαρους να κάνουν όλα τα θελήματά του.
Κ. Πολίτης, Το γυρί

Ωστόσο μεταξύ τους οι τέσσερες φίλοι εζούσαν ζωή χαρισάμενη. Το κυριότερο μέρος που τους απασχολούσε στη ζωή ήταν η κουβεντούλα και το φαγοπότι. Και εις αυτό είχαν ομολογήσει αμοιβαία κοινοκτημοσύνη.
Καρκαβίτσας, «Ευέλπιδες»

Κατά το Σεπτέμβρη, έφυγαν παντρεμένοι για την Αμερική και λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, κατέφθασαν και τα πρώτα νέα. Η κοπέλα περνούσε ζωή χαρισάμενη. Πράγματα ανήκουστα έγραφε στο γράμμα. Δεν έπινε ποτέ νερό από τη βρύση παρά μόνο από μπουκάλια, δεν έπλενε κάλτσες, κυλότες και γενικά εσώρουχα παρά τα πετούσε μόλις λερώνονταν
Ιωάννου, «Το βουγγάρι», Η μόνη κληρονομιά

Ε, ρε, περασμένα μεγαλεία! (…) Τότες δα ήτανε ζωή χαρισάμενη και υπόληψη, και λεφτά με την ουρά.
Π. Πικρός, Χαμένα κορμιά

Όλα αυτά βέβαια ίσως να φαντάζουν κάπως εκτός κλίματος σε αυτό το τραυματισμένο Πάσχα. Ωστόσο, καλή Ανάσταση!

35 Σχόλια προς “Ζωή χαρισάμενη”

  1. Και λόγω της ημέρας ας θυμηθούμε και τη φράση:» Έγινε ανάστα ο Κύριος» που σημαίνει έγινε χαμός – κυρίως με αρνητική σημασία.Αλήθεια, από πού βγαίνει αυτός τύπος του ρήματος; Στο λεξικό του Σταματάκου βλέπω τον τύπο «ανίστα» και «ανίστη», από το «ανίστηθι», προστακτική του ανίστημι.

  2. Μαρία said

    #1
    http://tinyurl.com/ybr9a94

  3. SophiaΟικ said

    Τότε είναι που σπάνε τακανάτια στην Κέρκυρα, υποθέτω.

  4. Κι άλλο ένα:
    Χαρισάμενη εποχή στους Πανθέους.

  5. espectador said

    Η χαριστικη βολη ειναι κατι αλλο ε? 🙂

  6. Ο Ψυχάρης ψυχαρισάμενος, μπορεί να έλεγε και για το νόστιμον ήπαρ της μαγειρίτσας. 🙂

    Καλή Ανάσταση!

  7. Μαρία said

    Και εβδομάδα
    http://archive.enet.gr/online/online_text/c=115,id=11392580

  8. sarant said

    Λοιπόν, καλή Ανάσταση σε όλες και όλους!

  9. firiki2010 said

    Μια μικρή παρατήρηση που επειδή προέρχεται από ένα ΚΑΘΟΛΟΥ ειδικό μπορεί να είναι και άστοχη.
    Το «ζωή χαρισαμενη» νομίζω ότι δεν είναι απλώς μια χαρούμενη ζωή,ζωή γεμάτη χαρά, αλλά μια ζωή κατά την οποία ΟΙ ΑΛΛΟΙ κάνουν πράγματα ΓΙΑ ΣΕΝΑ , ΟΙ ΑΛΛΟΙ Ή ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ ΣΟΥ ΧΑΡΙΖΟΥΝ ή σου εξασφαλίζουν μια χαρούμενη και ξένοιαστη ζωή.Αυτή η έννοια εξ άλλου προκύπτει από τα παραδείγματα που αναφέρει το άρθρο από Σκαρίμπα,Πολίτη,Ιωάννου (λιγότερο ευκρινώς από τα άλλα).
    Κ Α Λ Η Α Ν Α Σ Τ Α Σ Η ΣΕ ΟΛΟΥΣ!
    ΑΙΡΕΤΙΚΟΣ

  10. Immortalité said

    Και από μένα καλή Ανασταση σε όσους πιστεύουν και καλο τριημερο σε όσους έχουν άλλες άποψεις περί των θείων 🙂
    Με υγεία και τους αγαπημένους μας δίπλα μας!

  11. firiki2010 said

    Διόρθωση: «..Ιωάννου (λιγότερο ευκρινώς τα άλλα)…»

  12. Δύμιος said

    Καλή Ανάσταση σ’ όλους, όπως κι αν την εννοεί και τη βιώνει ο καθένας.

  13. doctor said

    Τι σημαίνει «καλή» ανάσταση; Τι μπορεί να γίνει δηλαδή; Να μην απογειωθεί ο πύραυλος του Χριστού από το Κανάβεραλ ή να «βρει» σε κάποιον λόφο;
    Το καλό Πάσχα παραπέμπει στην εβραϊκή μυθολογία και εμένα μου θυμίζει …διόδια (πέρασμα γαρ).
    Οπότε σας εύχομαι καλή μαγειρίτσα, καλό αρνί, καλή χοληστερίνη και νομίζω ότι όπως το θέτει ο Δύμιος ακριβώς από επάνω μου, ας βιώσει ο καθένας το Πάσχα όπως νομίζει.

  14. ΧΡΙΣΤΟΣ ΑΝΕΣΤΗ, ΑΔΕΡΦΙΑ!

  15. Φυσικὰ εἶναι δικαίωμα ὁποιουδήποτε νὰ μὴ πιστεύῃ στὴν Ἀνάστασι τοῦ Χριστοῦ ὅπως οἱ Φαρισαῖοι ἢ γενικῶς στὴν Ἀνάστασι τῶν νεκρῶν ὅπως οἱ Σαδδουκαῖοι. Κατὰ τὸν ἴδιο τρόπο πολλοὶ δὲν πιστεύουν στὸ ἑβραϊκὸ ὁλοκαύτωμα. Ἐγὼ πιστεύω καὶ στὰ δύο. Καλὰ νὰ περάσετε!

  16. #13 Καλὴ Ἀνάστασι σημαίνει μὲ τὸ καλὸ καὶ ἡ Ἀνάστασἱ. Μὴ σὲ βρῇ δηλαδὴ κανένα κακὸ μέχρι τότε. Νομίζω πὼς εἶναι πολὺ εὔκολο νὰ τὸ ἀντιληφθῇ κάποιος, ἐκτὸς βέβαια ὰν θέλῃ νὰ πουλήσῃ ἐξυπνάδα.

  17. sarant said

    Συμφωνώ με την ευχή του Δύμιου.

    Εύστοχη βρίσκω την παρατήρηση του Φιρίκι2010, ότι χαρισάμενη είναι (συνήθως; κυρίως; συχνά;) η ζωή όταν όχι μόνο ζούμε πλούσια αλλά και μας «χαρίζουν» άλλοι πολλά. Συχνά, θα έλεγα, όχι κυρίως.

    Αγαπητή Καίτη Βασιλάκου, καλώς ήρθατε και ό,τι αναστάσιμο ποθείτε. Επειδή βρίσκομαι σε σύνδεση εκδρομικού τύπου, δεν ξέρω αν το βιντεάκι του σχ. 2 απαντά στα ερωτήματά σας, πάντως το Ανάστα ο Κύριος, σύμφωνα με τον Ν. Πολίτη, λέγεται όταν έχουμε μεγάλη σύγχυση, θόρυβο και ταραχή. Στην πρώτη Ανάσταση, στη λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου, ο ιερέας λέει «Ανάστα ο Θεός, κρίνων την γην» και αρχίζουν να χτυπούν χαρμόσυνα οι καμπάνες και να προσέρχονται οι πιστοί. Από εκεί η εικόνα του θορύβου και της οχλοβοής. Δίκιο έχετε ότι είναι συχνά αρνητικό, αλλά μπορεί να ειπωθεί π.χ. για ένα πολυθόρυβο γλέντι. Βασική ιδέα, η μεγάλη αναστάτωση. Το «ανάστα» είναι προστακτική, θαρρώ. Αορίστου, ίσως.

  18. SophiaΟικ said

    13: Δόκτορ, μια ευχή είναι κι αυτη, πες την κι ας πεσει χάμω, πες την κι ας πεσει χααααααμω.
    Κατα τ’αλλα εξηγησε ο Κορνήλιος ότι σημαίνει καλά να πας, καλά να φας τη μαγειρίτσα, καλά να αναπαυτείς για την επόμενη.

  19. SophiaΟικ said

    Παρεμπιπτόντως, το κλιπάκι στο 2 είναι απο την εκκλησία του Κέντον, βορειοδυτικό Λονδίνο. Αναγνώρησα τον παπα.

  20. doctor said

    Σοφία, όλα καλά τα έκανα σήμερα, μόνο που δεν μπορώ να κοιμηθώ τώρα. Μία σόδα επειγόντως. Κορνήλιε μην είσαι τόσο σφιγμένος συνέχεια, χαλάρωσε λίγο…

  21. Μπουκανιέρος said

    #15
    Δε νομίζω ότι η ανάσταση των νεκρών και το εβραϊκό ολοκαύτωμα είναι συμβάντα που βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο.

  22. Μαρία said

    21 Δύο πράγματα μπορεί να συμβαίνουν: είτε η εξόντωση των Εβραίων είναι απλώς θέμα πίστης είτε για την ανάσταση υπάρχουν ντοκουμέντα!

  23. #21 Eὐτυχῶς γιὰ τὴν ἀνάστασι δὲν ὑπάρχουν ντοκουμέντα, θὰ ἦταν ἐφιαλτικὸ ὁ Κύριος νὰ ἐκβιάζῃ ἔτσι τὴν πίστι μας. Ὅμως τὸ Χριστιανικὸ ὁλοκαύτωμα τὸ ξεκίνησαν οἱ Ἰουδαῖοι. Ἀλλὰ αὐτὸ εἶναι ἄλλο θέμα.

  24. Nicolas said

    Κορνήλιεεεεεεεεεεεεε, (κατά το Ακάκιεεεε, αλλά χωρίς μίσκο)
    Ι’m telling you it’s not a trick
    pay attention, don’t be thick
    or you’re liable to get licked

    Υou’re gonna see the reason why
    when they’re spitting in your eye
    they’ll be spitting in your eye

    Τέλος το Πάσχα, (ίσως) κοινώνησε ο Κορνήλιος και ξανάρχισε να πετάει τις κοτσάνες.
    Ή μήπως σου κάθισε το αρνί στο στομάχι;
    Σόδα, σου το είπανε, και χαλάρωσε…

  25. Νίκολας, Νίκολας, σκληρόν σοι πρὸς κέντρα λακτίζειν!

  26. Αγαπητέ Sarant και αγαπητή Μαρία,
    ευχαριστώ για τις πληροφορίες. Εκ των υστέρων είδα ότι και στο λεξικό του Σταματάκου υπάρχει ο τύπος «ανάστα» αντί ανάστηθι, προστ. αόρ. β΄ του ανίστημι.

  27. Nicolas said

    Κορνήλιε, λαμβάνω τα μέτρα μου:

    (Εντάξει, είπαμε: ξανθός αλλά όχι και χαζός. Σιγά μην κλοτσήσω ξυπόλυτος).

  28. Nicolas καὶ στρατόκαυλος; Νὰ δῇς ποὺ στὸ τέλος θὰ τὰ βροῦμε! Κι ἄσε τὸν κόσμο νὰ λέῃ! Ὁ κόσμος εἶναι κακός!

  29. […] της Ανάστασης έδωσε την κοινότατη παροιμιώδη φράση “περνάει ζωή χαρισάμενη” που την είχαμε συζητήσει πρόπερσι το Πάσχα. Μιαν […]

  30. […] της Ανάστασης έδωσε την κοινότατη παροιμιώδη φράση “περνάει ζωή χαρισάμενη” που την είχαμε συζητήσει πρόπερσι το Πάσχα. Μιαν […]

  31. […] της Ανάστασης έδωσε την κοινότατη παροιμιώδη φράση “περνάει ζωή χαρισάμενη” που την είχαμε συζητήσει πρόπερσι το Πάσχα. Μιαν […]

  32. […] της Ανάστασης έδωσε την κοινότατη παροιμιώδη φράση «περνάει ζωή χαρισάμενη» που την είχαμε συζητήσει πρόπερσι το Πάσχα. Μιαν άλλη […]

  33. […] Δείτε πάντως κι εδώ […]

  34. […] Δείτε πάντως κι εδώ […]

  35. […] Δείτε πάντως κι εδώ […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: