Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Τρία στιγμιότυπα από την προσέγγιση του Λαπαθιώτη με το κομμουνιστικό κίνημα

Posted by sarant στο 11 Απριλίου, 2010


Το περιοδικό μικροΦιλολογικά βγαίνει στη Λευκωσία δυο φορές το χρόνο και ασχολείται, όπως και ο τίτλος του υπονοεί, με ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες της ιστορίας της λογοτεχνίας μας, δίνοντας βέβαια έμφαση σε θέματα κυπριακού ενδιαφέροντος. Κάθε τόσο βγάζουν επίσης ειδικά αφιερωματικά τεύχη, τα Μικροφιλολογικά Τετράδια. Ένα τέτοιο πρόσφατο τεύχος ήταν αφιερωμένο στα σατιρικά στιχουργήματα του Λαπαθιώτη, ο οποίος, να θυμίσω, είχε κυπριακή καταγωγή -ο εκ πατρός παππούς του ήταν Κύπριος αν και ο πατέρας του είχε γεννηθεί στην Ελλάδα.

Το τεύχος αυτό είχε εξαντληθεί στα αθηναϊκά βιβλιοπωλεία, οπότε… έβαλα μέσον. Χάρη σε φίλους του ιστολογίου, βρήκα τη διεύθυνση του Λευτέρη Παπαλεοντίου που είναι ο υπεύθυνος έκδοσης, και τον παρακάλεσα να μου το στείλει. Χάρη στην ανταλλαγή των ηλεμηνυμάτων γνωριστήκαμε και έτσι έγραψα κι εγώ δυο «μικροφιλολογικά», λαπαθιωτικού ενδιαφέροντος, που δημοσιεύτηκαν στο τεύχος 27 των μικροΦιλολογικών (άνοιξη 2010). Παρουσιάζω εδώ το ένα από αυτά τα σημειώματα, που βασίζεται ενμέρει σε προηγούμενο άρθρο μου, που είχε δημοσιευτεί παλιότερα στην Αυγή και αναδημοσιευτεί εδώ.

Στην πρόσφατη παρουσίαση σατιρικών στίχων του Ν. Λαπαθιώτη (επιμ. Λ. Παπαλεοντίου, Μικροφιλολογικά τετράδια αρ. 7, Λευκωσία 2009), γίνεται λόγος και για την ανοικτή επιστολή του Λαπαθιώτη προς τον αρχιεπίσκοπο Αθηνών, που δημοσιεύτηκε στον Ριζοσπάστη (6 Αυγ. 1927). Ωστόσο, οι επαφές του Λαπαθιώτη με το αριστερό και το κομμουνιστικό κίνημα, και ειδικότερα με τον Ριζοσπάστη, είχαν ξεκινήσει πολύ νωρίτερα. Θα αναφερθώ σε τρεις από αυτές που δεν είναι και τόσο γνωστές.

Καταρχάς, υπάρχει μια προηγούμενη επιστολή του Λαπαθιώτη στον Ριζοσπάστη (13 Ιουν. 1921), όπου ο ποιητής δηλώνει απερίφραστα ότι ανήκει στις τάξεις των στρατιωτών που παλεύουν για τον Σκοπό. Προτάσσεται εισαγωγικό σχόλιο από τη σύνταξη του Ριζοσπάστη, που έχει κι αυτό ενδιαφέρον:

Ο αγών μας και οι διανοούμενοι

Ελάβομεν και ευχαρίστως δημοσιεύομεν την κατωτέρω επιστολήν του λογίου και ποιητού κ. Ν. Λαπαθιώτη. Όταν μέσα εις την κρίσιν που διέρχεται το κίνημά μας εις την Ελλάδα, λόγω της αγρίας τρομοκρατίας των κυβερνώντων και ο κάθε κομμουνιστής απειλείται από την φυλακήν και την εξορίαν, άνθρωποι της σκέψεως αισθάνονται την όρεξιν και το σθένος να συναντήσουν τας τύχας των με την ιδικήν μας· όταν μέσα εις τον πατριωτικόν υστερισμόν που παρασύρει και μέσα εις τον κομματικόν βούρκον που λερώνει, άνθρωποι της σκέψεως ημπορούν να εξαρθούν επάνω από το πάθος, επάνω από τον βούρκον, για να ιδούν την αλήθεια και να την διακηρύξουν, οι άνθρωποι αυτοί είναι πάντα ευπρόσδεκτοι εις τον αγώνα μας. Όσοι άνθρωποι του πνεύματος από τα ίδια εμφορούνται αισθήματα και ιδανικά ας τους μιμηθούν. Ο αγών μας έχει ανάγκην από την ενίσχυσίν των.

Καλέ μου “Ριζοσπάστη”,

Σε παρακολουθώ ολοένα, και με πιστήν συμπάθειαν απ’ τον καιρό που παρουσιάσθης κι εγκαινίασες την φλογεράν πολεμικήν σου εναντίον της κοινωνικής αθλιότητος και της βλακείας που μας περικυκλώνει. Σε θεωρούσα πάντα σαν έναν τίμιον φίλον κι ένα εντευκτήριον μαζί κοινόν όλων εκείνων των ανθρώπων που ζουν πνευματικά και θέλουν την διάνοιάν των υπεράνω των καθημερινοτήτων, λυπημένος που δε μπόρεσα ως τα τώρα ν’ αναμιχθώ ενεργότερα στην δράσιν σου.

Κάθε μέρα όμως που περνά βλέπω πως τα πράγματα βαδίζουν ραγδαιότερα και πλέον επιτακτικά. Εκείνο που προχθές ήταν μια ευγενική διάθεσις και χθες μια ωραία προσπάθεια σήμερα πλέον αποβαίνει μια ανάγκη σιδηρά· όπως κι αν κάμωμε, προς οποιοδήποτε δρόμο και αν στραφούμε, το ίδιο πρόβλημα προβάλλει απ’ όλες τις μεριές και μας ζητεί μίαν λύσιν.

Οποθενδήποτε και αν ορμώμεθα –οι μεν από την φυσικήν πνευματικήν ευγένειάν τους, οι δε από την άμεσον ανάγκην της λυτρώσεως– σήμερα συναντώμεθα όλοι επί ταυτόν· ο Σκοπός επείγει.

Μ’ αυτό το γράμμα θέλω να σου διαπιστώσω, ότι ανήκω ολόψυχα στας τάξεις των θερμών στρατιωτών σου, πρώτη φορά γυμνά χωρίς προσχήματα σ’ εκείνους που παλαίουν για τον σκοπόν.

Με την ελπίδα πως θα ’ρθεί μια μέρα καθώς όλοι να χρησιμοποιηθώ επίσης στον Αγώνα.

Σε χαιρετώ με το μέτωπο ψηλά

ΝΑΠΟΛΕΩΝ ΛΑΠΑΘΙΩΤΗΣ

Το εισαγωγικό σχόλιο είναι ανυπόγραφο, από το ύφος όμως στοιχηματίζω πως είναι γραμμένη από τον Θεόδωρο Λασκαρίδη, τον τότε αρχισυντάκτη του Ριζοσπάστη. Ο Λασκαρίδης συμμετείχε, όπως και ο Λαπαθιώτης, στις δραστηριότητες της «Καλλιτεχνικής Συντροφιάς», μιας κίνησης νεωτεριστών και προοδευτικών λογοτεχνών με αξιόλογη δράση εκείνην ακριβώς την περίοδο, ενώ σύμφωνα με τη μαρτυρία του Π. Γλέζου («Μια ανάμνηση», Νέα Εστία τεύχος 881 (15.3.1964) σ. 407) συνδεόταν φιλικά με τον Λαπαθιώτη. Την επιστολή την αναφέρει ο Π. Νούτσος στο έργο του «Η σοσιαλιστική σκέψη στην Ελλάδα» (τόμ. Β2, σελ. 87, υποσημείωση), χωρίς να δημοσιεύει το κείμενό της.

Ωστόσο, υπάρχει και μια παλιότερη ένδειξη τουλάχιστον συμπάθειας του Λαπαθιώτη προς τον Ριζοσπάστη. Ένα χρόνο νωρίτερα, στο φύλλο της 28 Απρ.1920, ανάμεσα σε όσους εισέφεραν στην εξόρμηση για οικονομική ενίσχυση του Ριζοσπάστη (σελ. 1) βρίσκουμε και τον Ν. Λαπαθιώτη να έχει εισφέρει το καθόλου ευκαταφρόνητο ποσό των 60 δραχμών (περίπου 500 σημερινά ευρώ, με έναν πρόχειρο, αναλογικό υπολογισμό μου).

Επομένως, θα συμφωνήσουμε με τον Π. Νούτσο που κάνει λόγο για «συνοδοιπορία» του Λαπαθιώτη με το ΣΕΚΕ. Έγινε άραγε ο ποιητής μέλος του κόμματος; Δεν υπάρχει κανένα τέτοιο στοιχείο και μάλλον θα πρέπει να το αποκλείσουμε. Ωστόσο, η τρίτη μας αναφορά δείχνει ότι κάποιες επαφές έγιναν.

Στις 2 Οκτωβρίου 1921 δημοσιεύεται στον Ριζοσπάστη (σελ. 2) η εξής αγγελία: Παρακαλείται ο ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης να περάσει από τα γραφεία του γραμματέως Κορδάτου ώραν 6-7 μ.μ. (εντός γραφείων «Ριζοσπάστη») δι’ επείγουσαν τινά υπόθεσιν. Ο Ριζοσπάστης συνήθιζε να δημοσιεύει στα φύλλα του τέτοιες προσκλήσεις που φαντάζομαι πως θα ήταν αναγκαίες σε μια Αθήνα με ελάχιστα τηλέφωνα, πράγμα που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο ποιητής ήταν τακτικός αναγνώστης, ίσως και συνδρομητής, της εφημερίδας. Ωστόσο, η πρόσκληση δεν αναφέρεται σε «σ. Λαπαθιώτη», όπως θα έλεγε για ένα μέλος του κόμματος.

Μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε για το αντικείμενο της «επειγούσης υποθέσεως». Η δική μου εικασία είναι ότι ο Κορδάτος πιθανόν να ζήτησε τη βοήθεια του Λαπαθιώτη για τη συγκέντρωση υπογραφών που ετοίμαζε την εποχή εκείνη το ΣΕΚΕ, ίσως και την υπογραφή του. Πράγματι, στις 24 Οκτωβρίου 1921 δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδη η «Έκκλησις Ελλήνων διανοουμένων υπέρ των πασχόντων πληθυσμών της Ρωσίας». Την υπέγραφαν μόνο 24 διανοούμενοι αλλά όλοι τους πρώτα ονόματα και όχι μόνο οι γνωστοί προσκείμενοι στο ΣΕΚΕ (π.χ. υπέγραφαν Παλαμάς, Βάρναλης, Γρυπάρης, Ξενόπουλος, Νιρβάνας, Παπαντωνίου, Σπ. Μελάς, Σικελιανός). Ο Λαπαθιώτης όμως δεν υπογράφει την έκκληση, οπότε είτε για κάποιο λόγο αρνήθηκε την υπογραφή του είτε του είχε ζητηθεί απλώς να μεσολαβήσει για την υπογραφή άλλου. Πριν όμως παρασυρθώ σε εντελώς αστήρικτες εικασίες, σταματώ εδώ την καταγραφή των τριών στιγμιοτύπων προσέγγισης του Λαπαθιώτη στο ΣΕΚΕ.

7 Σχόλια προς “Τρία στιγμιότυπα από την προσέγγιση του Λαπαθιώτη με το κομμουνιστικό κίνημα”

  1. Μαρία said

    Επιστολή του Ιωσήφ Ραφτόπουλου (δάσκαλος, Πόλη) στο «Νουμά» της 1.6.1919, που αναφέρεται στην προσχώρηση Λαπαθιώτη στο Σοσιαλιστικό Κόμμα του Γιαννιού
    http://xantho.lis.upatras.gr/test2.php?art=20773

  2. sarant said

    Ναι, η επιστολή Ραφτόπουλου είναι γνωστή αλλά δεν έχω βρει τα σχετικά φύλλα της Κοινωνίας. Ο Ραφτόπουλος ήταν ποιητής, δημοτικιστής και κομμουνιστής, πέθανε πολύ νέος.

  3. Μαρία said

    Και μένα μου έκανε εντύπωση που ο Νούτσος παραπέμπει στην επιστολή και όχι απευθείας στο κείμενο του Γιαννιού.

  4. Μαρία said

    Τι έγινε με τη δίκη της Αντιναζιστικής Πρωτοβουλίας;

  5. sarant said

    Δεν άκουσα τίποτα, οπότε μάλλον δεν θα έγινε.

  6. Γιὰ τὸν θάνατο Ῥαυτόπουλου εἶχε γράψει κάτι κι ὁ Καρυωτάκης.

  7. Μαρία said

    6 Αυτός δεν είναι λόγος για να του αλλάξεις την ορθογραφία. Ξέρεις πολλούς ραύτες;
    http://karyotakis.awardspace.com/epistoles/04.htm

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: