Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Πολιτικοί, το δίκαιον!

Posted by sarant στο 4 Μαΐου, 2010


Διάβασα χτες στο protagon.gr ένα άρθρο του Άλκη Γαλδαδά, που γράφει συχνά για τις λέξεις κι αυτός, και γράφει ωραία, αν και λίγο πρόχειρα και ψηλομύτικα –για παράδειγμα, τις προάλλες είχα διαβάσει πως θεωρούσε… μαργαριτάρι (!) την έκφραση «πάμε σούμπιτοι», διότι, λέει, στα ιταλικά subito σημαίνει γρήγορα. Λες και δεν παραδεχόμαστε τις αλλαγές σημασίας από τη μια γλώσσα στην άλλη, πολύ περισσότερο που τη συγκεκριμένη χρήση την καταγράφει και το ΛΚΝ. Αλλά πλατειάζω.

Έλεγα λοιπόν ότι χτες διάβασα ένα άρθρο του Α.Γ. με τίτλο Τι σημαίνει πολιτική στα κυπριακά; στο οποίο ο «εξαρτημένος από τα λεξικά»  συντάκτης γράφει: …ξέρει άραγε τι σημαίνει στην κυπριακή διάλεκτο η λέξη «πολιτική»; Αντιγράφω, προς γνώση, από το βιβλίο: «Θησαυρός της κυπριακής διαλέκτου» του Κ. Γιαγκουλή (σελ. 280): «Πολιτική = πόρνη». Ναι, να μου καεί το notebook, έτσι το λεν στην Τζύπρον. Ποιος έκανε στον άλλο το δάνειο; Το ψάχνουμε.

Προσωπικά δεν είμαι και τόσο βέβαιος ότι το λένε έτσι, σήμερα στην Τζύπρον ή στην Κύπρο, αλλά επειδή δεν έχω άμεση γνώση της κυπριακής διαλέκτου δεν λέω περισσότερα και περιμένω τους Κυπρίους φίλους του ιστολογίου να επιβεβαιώσουν αν όντως λέγεται ακόμα το πολιτική με την έννοια της πόρνης, ή αν η σημασία αυτή υπήρχε στο πρόσφατο παρελθόν ή μόνο στο απώτερο. Θα μου πείτε, το λέει το λεξικό. Σύμφωνοι, αλλά τα λεξικά καμιά φορά έχουν και παρωχημένες λέξεις ή σημασίες. Βέβαια, η κυπριακή διατηρεί πολλά παλαιότερα στοιχεία, οπότε δεν το αποκλείω. (Αν δείτε στα σχόλια, σήμερα η λέξη δεν λέγεται στην Κύπρο).

Όσο για το «ποιος έκανε στον άλλο το δάνειο;», που ρωτάει ο συντάκτης, τη λέξη «δάνειο» τη βρίσκω άστοχη αφού δεν έχουμε δυο ξεχωριστές γλώσσες· πάντως, ότι η λέξη «πολιτική» με τη σημασία «πόρνη» εμφανίζεται σε παλαιότερα ελληνικά και παίρνω αφορμή από το αρθράκι για να γράψω λίγο περισσότερα για τη λέξη αυτή.

Οι αρχαίοι βέβαια είχαν τη λέξη πολιτικός με σημασίες που περίπου θα περιμένατε. Στην ύστερη αρχαιότητα, το επίθετο πολιτικός σημαίνει, μεταξύ άλλων, αυτό που βρίσκεται σε κοινή χρήση (πολιτικά ονόματα, τα διαδεδομένα) ή που προορίζεται για όλο το λαό (άρτοι πολιτικοί, που τους μοίραζε ο αυτοκράτορας στο πόπολο), και κάποια στιγμή, στα βυζαντινά χρόνια, το θηλυκό του επιθέτου ουσιαστικοποιήθηκε, η πολιτική, και πήρε τη σημασία της κοινής γυναίκας, της δημόσιας, της πόρνης παναπεί. Φυσικά πρόκειται για λέξη της καθομιλουμένης, αλλά τη βρίσκουμε και σε γραπτά κείμενα.

Η σημασία αυτή διατηρήθηκε και στους αιώνες αμέσως μετά την άλωση. Ο Στέφανος Σαχλίκης, Κρητικός αθυρόστομος ποιητής, ο πρώτος επώνυμος νεοέλληνας ποιητής και ο πρώτος που εισήγαγε την ομοιοκαταληξία στην ποίησή μας, που έζησε τον 14ο αιώνα (γενν. περίπου το 1330), έχει αφιερώσει πολλούς στίχους στις πολιτικές και στις πανουργίες τους. Στις συμβουλές που δίνει προς τον νεαρό Φραντζισκή, τον προτρέπει να αποφεύγει τα νυχτοπερπατήματα, τα ζάρια και τις πολιτικές και βέβαια δεν εννοεί την ενασχόληση με τα κοινά:

Το τρίτον συμβουλεύω σε τες πολιτικές ν’ αφήσεις
κι ως δια καμιάν πολιτικήν τίποτες μην ψηφήσεις
ότι τους νιους οι πολιτικές πολλά τούς εμποδίζουν
τα παλικάρια εγδέρνουσι, τους γέροντας μαδίζουν

Το γούστο είναι ότι εδώ χρησιμοποιείται το ρήμα ψηφώ που σήμαινε «υπολογίζω, εκτιμώ» (σήμερα λέμε «αψηφώ» όταν δεν υπολογίζουμε κάποιον) και που θυμίζει πολύ το σημερινό «ψηφίζω» που βέβαια παραπέμπει στη σημερινή πολιτική. Αλλά και το επόμενο τετράστιχο θα μπορούσε να παρερμηνευτεί από κάποιον κακεντρεχή, ότι έχει τη σημερινή έννοια της λέξης:

Ποτέ της η πολιτική ουκ είπε μίαν αλήθεια
κι ο φρόνιμος τα λόγια της τάσσει τα εις παραμύθια,
κι ο πελελός τού φαίνεται σαν ζάχαρη και μέλι
κι εκείνη ωσάν μαστορευθεί, βάνει τον όπου θέλει.

(πελελός, ο παλαβός)

Ο Σαχλίκης έγραψε λίγο μετά το 1370. Στον βίο της οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας, που γράφτηκε αργότερα, τον 16ο αιώνα, διαβάζουμε την εξομολόγησή της ότι ήταν «πολιτική» για δεκαεφτά χρόνια. Παραθέτω το απόσπασμα, διαβάζεται σαν να είναι σημερινό γιατί είναι γραμμένο σε ζωντανή γλώσσα:

Ἀββᾶ Ζωσιμᾶ, ἐντρέπομαι ἁμαρτωλὴ νὰ διηγηθῶ τὰ ἔργα μου,ὅτι εἶναι γεμᾶτα ἐντροπῆς, πλὴν νὰ τὰ ἐξομολογηθῶ σήμερον φανερὰ πρὸς τὴν ἁγιωσύνην σου· ἐγὼ τίμιε γέρον, εἶμαι ἀπὸ τὴν Αἴγυπτον, ὅταν οἱ γονεῖς μου ἐζητοῦσαν, καὶ ἐγὼ ἤμουν δώδεκα χρονῶν, καὶ παρευθὺς ἄφησα τοὺς γονεῖς μου, καὶ ἔφυγα εἰς τὴν Ἀλεξάνδρειαν, καὶ ἐκεῖ ἤμουν πολιτικὴ δεκαεπτὰ χρόνους, καὶ τόσον εἶχα εἰς τὴν ἁμαρτίαν βυθισθῇ, ὅτι μόνον διὰ νὰ ἔρχωνται πολλοὶ πρὸς ἐμένα δὲν τοὺς ἔπερνα τίποτες· καὶ τόσον ἤμουν πτωχή, ὅτι μὲ τὰ χέριά μου ἐζοῦσα, πότε μὲ τὴν ρῶκκαν, πότε μὲ ἄλλην ἐργασίαν

Όμως, ποια είναι η παλιότερη εμφάνιση της λ. πολιτική με τη σημασία της πόρνης; Δεν είμαι βέβαιος γιατί το TLG δεν έχει βολική χρονολογική αναζήτηση, και η λέξη δεν έπαψε να έχει και τις άλλες, καθωσπρέπει, σημασίες της, πάντως βρίσκω στον Δουκάγγιο ένα απόσπασμα από τους συνεχιστές του Θεοφάνη (10ος αιώνας), όπου ο αυτοκράτορας τετράδην καὶ παρασκευὴν εξερχόμενος εἰς τὰ μεταστασίματα ἐδίδει πᾶσαν πολιτικὴν ἀνὰ ἀργυρῶν δύο. Παρεμπιπτόντως προσέξτε τον λαϊκό, σχεδόν αργκοτικό, τύπο τετράδη για την Τετάρτη –έχει ηλικία δέκα αιώνες και βάλε, πρέπει να τον σεβόμαστε.

Αυτή είναι η αρχαιότερη εμφάνιση της λέξης που βρήκα μ’ αυτή τη σημασία, αλλά μπορεί να υπάρχει και ακόμα παλαιότερη, δεν βάζω το χέρι μου στη φωτιά. (Τελικά, το LSJ έχει ανευρέσεις της λέξης σε παπύρους του 3ου-4ου αιώνα μ.Χ.)

Δεν λέω βέβαια ότι ο κ. Γαλδαδάς έπρεπε να ξέρει απέξω τον Δουκάγγιο ή τον Σαχλίκη, αλλά από έναν πράγματι «λεξικομανή» θα περίμενα να έχει διαβάσει τουλάχιστον στον Μπαμπινιώτη το λήμμα «πολιτική» όπου σε ένα σημείωμα για τον «ευρωπληθυντικό» τύπο οι πολιτικές (που τον λέω έτσι επειδή χρησιμοποιείται κατά κόρον στα κείμενα της ΕΕ), ο Μπαμπινιώτης σημειώνει σκανταλιάρικα ότι «στα βυζαντινά χρόνια πολιτικές ήταν οι κοινές γυναίκες». Μάλιστα, το αστείο αυτό αρέσει στον Μπαμπινιώτη, τον έχω ακούσει δυο φορές να το λέει σε διάλεξή του.

Πότε σταμάτησε να χρησιμοποιείται η λέξη «πολιτική» μ’ αυτή τη σημασία; Δεν το ξέρω. Στο λεξικό του Σομαβέρα (1709) πάντως υπάρχει σαν πρώτη απόδοση του meretrice η λ. πολιτική (και μετά πουτάνα, και κάμποσα άλλα συνώνυμα που δείχνουν ότι ο σεβάσμιος καλόγερος ήταν περπατημένος), αλλά για αργότερα δεν ξέρω, δεν έχω ψάξει. Φαντάζομαι θα λεγόταν έως τον 19ο αιώνα. (Σωστά φανταζόμουν, λεγόταν και τον 20ό αιώνα, το έχει και ο Δημητράκος και ο Πετρόπουλος).

Ας γυρίσουμε στο Βυζάντιο όμως. Ομολογώ ότι το άρθρο μου έχει κενά, διότι δεν μπόρεσα να βρω τι λέει για το θέμα ο Κουκουλές. Ο οποίος Κουκουλές, στον έκτο τόμο του έργου του Βυζαντινών βίος και πολιτισμός (το οποίο είναι εντελώς τουρλού και ανάκατο, αλλά ακόμα πολύτιμο) έχει ένα κεφαλαιάκι «Τα ου φωνητά των βυζαντινών» και εκεί έχει βάλει όλα τα σεξουαλικά και τα άσεμνα των βυζαντινών· όπως μου λέει μάλιστα φίλος φιλόλογος, στο Σπουδαστήριο της φιλοσοφικής οι άλλοι τόμοι του Κουκουλέ σκονίζονται ανέγγιχτοι, αλλά ο έκτος τόμος είναι φθαρμένος από τη συχνή χρήση. Όμως, περιέργως ο Κουκουλές ελάχιστα αναφέρεται στην πορνεία στο κείμενό του αυτό και έχει μόνο παραπομπή στον τόμο Β2, που δεν τον έχω, είχε εξαντληθεί όταν τον είχα γυρέψει να τον αγοράσω. Οπότε, δεν ξέρω αν και τι λέει για τη λέξη «πολιτική» ο Κουκουλές (Λέει μερικά, δείτε τα σχόλια).

Όμως, στον Νικήτα Χωνιάτη βρίσκω μια χρήση της λέξης «πολιτική» που μ’ άρεσε και που μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σήμερα. Γύρω στο 1200, λέει, η αυτοκράτειρα Ευφροσύνη Δούκαινα Καματερίνα, σύζυγος του Αλέξιου Άγγελου, έλυνε κι έδενε στην Πόλη και επειδή έκανε διάφορα περίεργα, ας πούμε ότι έκοβε τα μέλη και θρυμμάτιζε τις κεφαλές αγαλμάτων (έτσι λέει ο Χωνιάτης) τα παιδιά της πιάτσας (οι αγοραίοι, τους λέει) είχαν εκπαιδεύσει παπαγάλους ή άλλα πουλιά που μιμούνται την ανθρώπινη λαλιά και τα είχαν μάθει να φωνάζουν στα σοκάκια: Πολιτική, το δίκαιον! (Στο αχανές Διαδίκτυο βρίσκω ότι για τη φράση αυτή έχει γράψει ένας L. Oekonomos στο περιοδικό Byz. (Byzance, θαρρώ), τεύχος 20 (1950), σελ. 177-183 και ειδικότερα σ. 179 και επόμενες. Όποιος έχει εύκολη πρόσβαση σε βιβλιοθήκες και έχει όρεξη, ας ρίξει μια ματιά να μας πει τι λέει).

Ορίστε και το πρωτότυπο, αν και επειδή ο Χωνιάτης έγραφε στην τρισχιλιετή δεν είναι και τόσο κατανοητό:

ἔνιοι δὲ τῶν ἀγοραίων καὶ τὰ μιμηλὰ τῶν πτηνῶν καὶ ὅσα φύσις ἐστόμωσε πρὸς μουσουργίαν ἀεὶ μίαν ὑποβάλλοντες μάθησιν, καὶ ταύτην κοινόλεκτον, ᾄδειν ἐπὶ στενωπῶν καὶ τριόδων «πολιτικὴ τὸ δίκαιον» ἐξεπαίδευσαν.

Την έκραζαν (κυριολεκτικά) λοιπόν την αυτοκράτειρα και της φώναζαν «πολιτική το δίκαιον» -αλλά τι θα πει αυτό; Εντάξει, πολιτική είπαμε τι θα πει, αλλά «το δίκαιον»; Σημαίνει, «κάνε μας μια καλή τιμή» ή ίσως «τη σωστή τιμή». Το βρίσκω πολύ έξυπνο –να βρίζει την αυτοκράτειρα, αυτό το μπορεί ο πάσα ένας, αλλά να ζητάει καλή τιμή είναι αν μη τι άλλο ευρηματικό. Και ακόμα πιο ευρηματικό να βάζεις… παπαγαλάκια, κίσσες και άλλα πουλιά να βρίζουν την εστεμμένη. (Άκουσα κάτι κακό για τη βασίλισσα. Ποιος σου το ’πε; Ένα πουλάκι!)

Η κυρά Ευφροσύνη είχε πολλές περιπέτειες στη συνέχεια, με την άλωση της Πόλης από τους Λατίνους, αλλά τελικά την έσωσε ο ξάδελφός της ο Μιχαήλ της Ηπείρου και έκλεισε ήσυχη τα μάτια της στην Άρτα το 1210 ή 1211. Βρίσκω μάλιστα στη Βικιπαίδεια ότι η θηλυκή γραμμή των απογόνων της είναι εξακριβώσιμη και ότι η 27η απόγονός της ήταν η βασίλισσα Όλγα. Αν αυτό είναι αλήθεια ή αν το κατασκεύασαν κάποιοι στη Ρωσία ή στην Αθήνα για να κολακέψουν την Όλγα δεν το ξέρω, αλλά έχει ενδιαφέρον.

Αλλά ας γυρίσουμε στο σήμερα. Το σύνθημα του 1200 μου φαίνεται πως και σήμερα είναι επίκαιρο, αν του κάνουμε μια μικρή αλλαγή: Πολιτικοί, το δίκαιον. Παναπεί, φέρτε πίσω τα κλεμμένα!

81 Σχόλια προς “Πολιτικοί, το δίκαιον!”

  1. > Ο Σαχλίκης έγραψε λίγο πριν το 1500

    Ελπίζω άλλος να με στηρίξει βιβλιογραφικά, αλλά περί το 1370 τοποθετείται τώρα. (Ο μακαρίτης ο Παναγιωτάκης νομίζω είναι που το τεκμηρίωσε.) Και είναι ο πρώτος που έκανε συστηματική χρήση ομοιοκαταληξίας στα ελληνικά.

  2. Το λεξικό του Σοφοκλή κι αυτό λέει Θεοφάνης. Ο Λάμπε και ο Τραπ δεν το ‘χουν ξεχωριστά από το πολιτικός, κάτι που ομολογώ με ξαφνιάζει. Στο TLG χρονολογικά δεν βρίσκω έννοια «πόρνη» πριν το Θεοφάνη.

  3. > ένας L. Oekonomos στο περιοδικό Byz. (Byzance, θαρρώ), τεύχος 20 (1950), σελ. 177-183 και ειδικότερα σ. 179 και επόμενες.

    Byzantion είναι το περιοδικό ( http://www.kbr.be/~tnazyb/ )· αλλά φευ, ήδη είμαι σπίτι…

  4. sarant said

    ΝικΝικ, σε ευχαριστώ για τον Σαχλίκη. Μια και σε πετυχαίνω, ένα παράπονο για το TLG: θα πρέπει να υπάρχει δυνατότητα να ζητήσεις μια λέξη μόνο για μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, π.χ. 1300 και μετά. Μπορεί και να υπάρχει ήδη, αλλά όχι με απλό τρόπο.

  5. Πάντως να υπενθυμίσομε ότι Δημόσιος Άνδρας είναι ο Πολιτικός. Δημόσια Γυναίκα η Πουτάνα. Δεν είναι λίγο κι αυτό…

  6. Και το «πολίτες, το δίκανον!», μια χαρά σύνθημα είναι, αν δεν πείσει κανένα το «πολιτικοί, το δίκαιον!»

  7. Immortalité said

    @ 5 Ναι αλλά μόνο για τις γυναίκες είναι βρισιά…

    @ 6 Εξαιρετικό Αλλουφάνη! 😉

  8. Μπουκανιέρος said

    Και μένα απ’ το Σαχλίκη μού έχει μείνει:
    «Θωρείς, υιέ μου Φραντζεσκή, τά κάμνουν η πουτάναις,
    Τά κάμνουν η πολιτικαίς με ταις πικραίς των μάνναις.»
    Κάπου έχω δει και τον τύπο «η πολιτικιά» (αλλά δεν μπορώ να το προσδιορίσω).

    …Τα σκεφτόμουνα όλ’ αυτά το 1990 (νομίζω), όταν οι (τότε) οικολόγοι είχαν κατέβει με το κεντρικό σύνθημα: «Η πολιτική είναι γυναίκα».

  9. Εξαιρετικό -με κάτι τέτοια δεν μετανιώνω που διάλεξα την ιστορία.
    Μου ήρθε στο μυαλό και γνωστό σύνθημα περί βουλής, αλλά θα αποφύγω να το γράψω μπας και θεωρηθώ προβοκάτορας με όλα όσα διαβάζουμε τελευταία.

  10. π2 said

    Νίκο, οι διεπαφές για το TLG, τόσο η διαδικτυακή για την online έκδοση (όχι, δεν πρόκειται να γράψω επιγραμμική) όσο και τα λογισμικά για το CD (τουλάχιστον δυο τρία που έχω χρησιμοποιήσει), επιτρέπουν χρονολογική αναζήτηση (συγκεκριμένους αιώνες ή από – έως). Απλώς η χρονολογική αναζήτηση έχουν δύο σοβαρά προβλήματα: α) οι χρονολογήσεις πολλών συγγραφέων είναι εξαιρετικά αβέβαιες· β) η αναζήτηση με χρονολογικά κριτήρια σε σχολιαστές, συμπιλητές, ανθολόγους, λεξικογράφους, γραμματικούς γεμίζει με θόρυβο τη χρονολογική αναζήτηση -ένας γραμματικός του 3ου αιώνα μ.Χ. μπορεί να καταγράφει μια γλωσσική χρήση του 5ου αιώνα π.Χ. από συγγραφέα το έργο του οποίου δεν έχει εκδοθεί αυτοτελώς, οπότε δεν θα τον βρεις στον αιώνα του.

  11. sarant said

    Πιδύε, για το σιντί συμφωνώ αλλά στην ονλάιν έκδοση δεν βρήκα τον τρόπο να πάρω μόνο συγκεκριμένους αιώνες, ίσως από δικό μου λάθος. Τα προβλήματα της χρονολογικής ταξινόμησης, γνωστά.

  12. Κώστας Αδαμόπουλος said

    Από τον Κουκουλέ, στο Β2, στο κεφάλαιο «Αι πάνδημοι γυναίκες»:

    Πολιτικοί ελέγοντο υπό των Βυζαντινών και οι μίμοι… Η πολιτική επί της σημασίας του πόρνη και εν Βυζαντιναίς παροιμίαις (K. Krumbacher, MGS, 175,176. Ν. Πολίτου, Ερμηνευτικά εις τας Βυζαντινάς παροιμίας (Επετηρίς Παρνασσού, 2, 116). Περί πολιτικών συχνά ομιλεί εις την αφήγησίν του ο Σ τ έ φ α ν ο ς Σ α χ λ ί κ η ς, κείται δ’ ονομασία εν τω Πουλλολόγα, στιχ. 216 και παρά Λεοντίω Μαχαιρά, Χρονικόν, 1,574,14 (Dawkins). Νυν εν Ηπείρω η διεφθαρμένη γυνή λέγεται π ο λ ι τ ί κ ω.

    Σκουληκάκια δεν έβαλα.

  13. π2 said

    Το LSJ πάντως καταγράφει τη σημασία «παλλακίδα, ερωμένη» ήδη σε παπύρους του 3ου και 4ου αι. μ.Χ.

  14. sarant said

    Κώστα, σ’ ευχαριστώ πολύ!

    Τελικά βρίσκω ότι και ο Δημητράκος έχει τη λέξη, και δίνει τον τύπο «πολιτικιά» που τον χαρακτηρίζει «νεότ-δημ.», με παροιμία: επλούτυνε η πολιτικιά κι αγόρασε και ψάθα.

    Τον τύπο πολιτικιά τον έχει και ο Πετρόπουλος στο Μπουρδέλο.

  15. sarant said

    Πιδύε, καλά να πάθω να ψάξω μόνο στο ελληνικό Λίντελ Σκοτ που είχα πιο πρόχειρο.

    Άρα, η σημασία υπάρχει από τον 3ο αιώνα μέχρι τον 20ό.

  16. @13 Ε όρσε μου και μένα που δε διανοήθηκα να ψάξω το πασιφανές στο LSJ· ευχαριστώ π2.

    @11 Η χρονολογική αναζήτηση γίνεται, αν και ομολογώ πως είναι άκομψη. Πας Author Search, και στις ημερομηνίες διαλέγεις τη σειρά αιώνων που θες — κλικ 13 AD, shift-κλικ 20 AD.

    Μου ‘χουν πει πως αναδομείται το interface (α, διεπαφή το λέμε ρωμαίικα;), αλλά δεν έχω ιδιαίτερη ενημέρωση.

  17. Τα τσιτάτα του Μαχαιρά (@12) έχει ζουμί:

    Τὸ λοιπὸν ἀφίννομεν τὴν ἐξήγησιν τοῦ σκύλλου τοῦ σουλτάνου, καὶ ἄς ἔλθωμεν εἰς ἄλλην τῆς ρήγαινας, ὀνόματι Λινόρας, γυναῖκα τοῦ ἄνωθεν ρὲ Πιέρ. Ὁ καλὸς ρήγας, ὡς γοιὸν ἠξεύρετε καὶ ὁ δαίμων τῆς πορνείας ὅλον τὸν κόσμον πλημελᾶ, τὸν ἐκόμπωσεν τὸν ρήγαν, καὶ ἔππεσεν εἰς ἁμαρτίαν μὲ μίαν ζιτὶλ ἀρχόντισσα ὀνόματι Τζουάνα Λ᾿ Αλεμά, γυναῖκαν τοῦ σὶρ Τζουὰν τε Μουντολὶφ τοῦ κυροῦ τῆς Χούλου, καὶ ἀφῆκεν την ἀγκαστρωμένην μηνῶν ηʹ. Καὶ πηγαίνωντα ὁ ρήγας τὴν δεύτερην φορὰν εἰς τὴν Φρανγγίαν, ἔπεψεν καὶ ἔφερέν την εἰς τὴν αὐλὴν ἡ
    ρήγαινα· καὶ τὸ νὰ ἔλθῃ ὀμπρός της, ἐτίμασέν την ἀντροπιασμένα λογία, λαλῶντα της: «Κακὴ πολιτική, χωρίζεις με ἀπὸ τὸν ἄντρα μου!» Καὶ ἡ ἀρχόντισσα
    ἐμούλλωσεν· καὶ ἡ ρήγαινα ὥρισεν τὲς βάγες της καὶ ἔριψάν την χαμαί, [καὶ ἕναν γδὶν] καὶ ἐβάλαν το ἀπάνω εἰς τὴν κοιλιάν της καὶ ἐκουπανίσαν [πολλὰ πράματα,]
    διὰ νὰ ρίψῃ τὸ βρέβος· καὶ ὁ θεὸς ἐγλύτωσέν το καὶ δὲν ἔππεσεν.

    ….

    ἐπαρακάλεσεν ὁ Τιπὰτ τὸν βισκούντην, καὶ ἐστάθησαν τ᾿ ἁμάξια, καὶ ἐβάλαν φωνὴν μεγάλην: «Ἐλεημοσύνην, ἀφέντη μας! νὰ φτάσῃ τὸ ψυσικόν σου, νὰ συνπαθιστοῦμεν οἱ πταῖσθε(ς) σου!» Τότε ἡ ρήγαινα [μετὰ θυμοῦ ἐφώναξεν] τοῦ βισκούντη: «Ἐπάρτε τοὺς φονιάδες καὶ τοὺς παράβουλους ἀππὦδε!» Καὶ [ὁ σὶρ Τιπὰτ] ἐξητάμασεν τὴν ρήγαιναν καὶ εἶπεν της: «Ἄ, βρωμισμένη καὶ κακὴ πολιτική, ἐπεθύμησές με νὰ σ᾿ ἔχω, καὶ ᾿μήνυσές μου, καὶ ἐγὼ δὲν ἐθέλησα νὰ ποίσω ἀντροπὴν ἔσσω τοῦ ἀφέντη μου, καὶ διὰ τοῦτον μοῦ κρούεις τοῦτον τὸν πικρὸν θάνατον· καὶ τούτη ἦτον ἡ ἀφορμὴ ὅπου πάντα σ᾿ ἐμίσουν!»

  18. Ηλεφούφουτος said

    Πολύ καλό κι επίκαιρο!

    Κι εγώ είμαι καχύποπτος με την «πληροφορία» που δίνει
    ο Γαλδαδάς ότι η σημασία «πόρνη» επιβιώνει στα Κυπριακά. Υποψιάζομαι ότι το λεξικό απλώς αποθησαύρισε τη λέξη από κυπριακή μεταβυζαντινή ποίηση, πράγμα που δεν μας διαφωτίζει για τη σημερινή διάλεκτο. (Σαν να πούμε π.χ. ότι μια λέξη που απαντά στον Ερωτόκριτο ανήκει στο σημερινό κρητικό ιδίωμα).

    ΟΙ ομιλούντες παπαγάλοι νομίζω ότι ήρθαν στα μέρη μας από το Νέο Κόσμο. Τα μιμηλά πτηνά του Χωνιάτη πρέπει να ήσαν κίσσες και άλλα παρόμοια, γνωστά για την ικανότητα αυτή ήδη από την αρχαιότητα.

    Π2 είπε «οι διεπαφές για το TLG, τόσο η διαδικτυακή για την online έκδοση (όχι, δεν πρόκειται να γράψω επιγραμμική)»

    ούτε ‘γω! Πολύ άσχημα μού έχει καθήσει αυτή η απόδοση, υπάρχει όμως το ξεχασμένο πια «τηλεματικός», που, όπως λένε και άλλοι που ξέρουν πολλά για το αντικείμενο, καλύπτει απόλυτα το online.
    Οι «διεπαφές» όμως;

  19. Να πω και εγώ σαν Κύπριος ότι την πολιτική την λέμε πολιτική και τις πουτάνες πουτάνες.
    Επίσης δεν λέμε ποτέ μα ποτέ (και απ’ότι ξέρω ούτε λέγαμε ποτέ) και σε κανένα μέρος του νησιού Τζύπρος αντί για Κύπρος κλπ.

  20. Alfred E. Newman said

    Ορνίθιν κουρουνόμυαλον και μυξοσκατοφάγον,
    πολιτική αδιάντροπε μετά πολυν φουκάριν,
    όπου πορνεύεις πάντοτε μάλλον με τους υιούς σου,
    μωρή κωπελλορίκτουσα, πόρνη θυγάτηρ πόρνης,
    κύριν κ’υιόν να πολεμής να σπαθοκαταλυούνται,
    τα αίματα να τρέχουσιν, τ’ομμάτια τους να βγαίνουν,
    απλώς ειπείν, πανάχρηστε, τ’ήθελες εις τον γάμον;

    Στίχοι 215-221 από τον Πουλολόγο.

    Ο Κουκουλές εκτός από τα αναφερθέντα από τον Κ. Αδαμόπουλο, γράφει:

    Οι Βυζαντινοί εθεώρουν[…] ως μίαν των βαρυτάτων ύβρεων δια γυναίκα να αποκληθεί αύτη πόρνη, ή κόρη πόρνης, ή πολιτική, ή προεστώσα».

    Για δε τους μίμους αναφέρει (και κάθε σύγκριση δική σας):

    Μίμους δε και ούστινας λέγουσι πολιτικούς εάν θέλης ευεργετήσαι δια νομισμάτων αυτούς ευεργέται.»!

  21. Alfred E. Newman said

    «Γλωσσάριον Γεωργίου Λουκά» Κέντρο Επίστημονικών Ερευνών, Λευκωσία 1979

    πολιτική: Η δημόσια γυνή, επομένως πόρνη παλλακίς· είδα πολλές πολιτικές μα σαν την καϋκάν μ’ όι· τους όρκους της πολιτικής και τους ήλιους του Γεννάρη μεν τους πιστεύκης, γνωμικό.
    Είδος παιδιάς και πολιτικός: αστείος μετά τινος τέχνης· τοιαύτας παιδιάς ή αστειότητας παίζουσαι φαίνεται δημοσίως αι γυναίκες εκλήθησαν εν Κύπρω πολιτικαί, καθιερωθείσης της σημασίας ταύτης εις τοιαύτας, αφού μάλιστα παρεσύρθησαν κατ’ ολίγον εις τα πορνικά ατοπήματα· εκ του εις τους πολίτας ανήκειν.

  22. Εύγε Αλφρέδε! Πλην όμως το γλωσσάρι του Λουκά είναι του 19ου αι., έτσι;

  23. π2 said

    Ηλεφούφουτε, το τηλεματικός για το online δεν το ήξερα· για την ακρίβεια νόμιζα ότι χρησιμοποιείται μόνο το ουσιαστικό τηλεματική, δεν ήξερα ότι έφτιαξαν και επίθετο. Καλό μου φαίνεται, κι ας πρόκειται για μορφολογική πονηριά (αφού αντί να έχουμε τηλεματικός > τηλεματική, έχουμε telematics > τηλεματική > τηλεματικός). Αλλά στον έρωτα και στην ορολογία όλα επιτρέπονται. 🙂

    Η διεπαφή δεν με ξενίζει γιατί αναγκάζομαι να χρησιμοποιώ τον όρο συχνά σε επίσημα κείμενα. Δεν περνάει παραέξω;

  24. δμ3κ said

    >Να πω και εγώ σαν Κύπριος ότι την πολιτική την λέμε πολιτική και τις πουτάνες πουτάνες.
    >Επίσης δεν λέμε ποτέ μα ποτέ (και απ’ότι ξέρω ούτε λέγαμε ποτέ) και σε κανένα μέρος του νησιού Τζύπρος αντί για Κύπρος κλπ.
    Αυτά ακριβώς.
    Η πολιτική είναι πολιτική κι ας μοιάζει με μπουρδέλο.
    Επίσης δεν λέμε Κύπρος με [tʃ], αλλά δεν αποκλείω να αυτή η προφορά να υπήρχε παλιότερα.

  25. Alfred E. Newman said

    @22
    Ο Λουκάς άρχισε το γλωσσάρι του στο τέλος του 19ου αιώνα και είχε εκδόσει κάποια φυλλάδια από το 1898 ως το 1902. Η έκδοση που αναφέρομαι συγκέντρωσε τα σωζώμενα χειρόγραφα του.

  26. Ηλεφούφουτος said

    Π2 «στον έρωτα και στην ορολογία όλα επιτρέπονται»
    αυτό λέω κι εγώ, και στο κάτω-κάτω νομίζω ότι είμαστε υπερβολικοί καμιά φορά με το φόβο μας να μην παράγουμε παράγωγα. Αυτό το φόβο δεν τονε βλέπω τόσο έντονο σε άλλες γλώσσες.
    Φαντάζομαι ότι, αν είχε χρησιμοποιηθεί εξ αρχής η Δημοτική ως πηγή ορολογίας και δεν δανειζόμασταν μορφήματα από την Αρχαία, θα αντιμετωπίζαμε με μεγαλύτερη φυσικότητα το ζήτημα των παραγώγων.

  27. Μπουκανιέρος said

    Ψηφίζω Ηλεφού 26, δαγκωτό.

  28. «Η γενεαλογία της πολιτικής είναι συνεχής και γνησία κατά τους προγόνους.
    Η αργία εγέννησε την πενίαν.
    Η πενία έτικε την πείναν.
    Η πείνα παρήγαγε την όρεξιν.
    Η όρεξις εγέννησε την αυθαιρεσίαν.
    Η αυθαιρεσία εγέννησε την ληστείαν.
    Η ληστεία εγέννησε την πολιτικήν.

    Ιδού η αυθεντική καταγωγή του τέρατος τούτου.
    Τότε και τώρα, πάντοτε η αυτή.
    Τότε δια της βίας, τώρα δια του δόλου και δια της βίας.»

    – Α. Παπαδιαμάντης, Οι Έμποροι των Εθνών

  29. π2 said

    Το ποίημα του Σαχλίκη (που δεν το ήξερα) το έχει ολόκληρο η Ανέμη στην έκδοση του Legrand. Ο ποιητής δεν ασχολείται με τις πολιτικές μόνο στο τετράστιχο που παραθέτει ο νικοκύρης. Ολόκληρη η «τρίτη βουλή» προς τον Φραντζεσκή (που αρχίζει στον στ. 241 και τελειώνει στο τέλος του έργου στον στ. 344) με τις πολιτικές ασχολείται. Κι υπάρχουν κι άλλα χωριά που έχουν πλάκα στη σημερινή συγκυρία. Σταχυολογώ πρόχειρα (σε μονοτονικό για ευκολία στο copy paste):

    H πολιτική, αν την δώσουσι, μετά χαράς τα παίρνει. [255]

    Χαροκοπά πολιτική, και δίδει το κορμίν της,
    εξωπουλεί τα κάλλη της, και χάνει την τιμήν της. [257-258]

    Αγκρίζει κύριν και παιδιά και ανδρόγυνα χωρίζει·
    και φαίνεταί της νόστιμον σαν ζάχαριν και μέλι,
    όταν τελειώση το κακό τ’ ορέγεται και θέλει.
    Μετά χαράς η πολιτική θέλει κρυφόν γαμήσει
    ως ότε ν’ αποδιαντραπή, ώστε ν’ αποκινήση. [338-342]

    >

  30. sarant said

    Ναι, Πιδύε, την είχα δει την έκδοση του Λεγκράν αλλά προτίμησα να πάρω αποσπάσματα από την ανθολογία του Πολίτη, με τη διαφορά ότι ο Πολίτης, πιθανόν σωστά, έχει τον τύπο «πολτική» όπου αυτό επιβάλλεται από το μέτρο (π.χ. στον δικό σου στίχο 341) πράγμα που δεν το υιοθέτησα.

  31. π2 said

    Για τις πηγές για την πορνεία στο Βυζάντιο, βλ. και τη σύντομη επισκόπηση του Johannes Irmscher, «Η πορνεία στο Βυζάντιο», στο Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο: τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση. Πρακτικά του Α΄ Διεθνούς Συμποσίου, 15 – 17 Σεπτεμβρίου 1988΄, σελ. 253-58. (τα πρακτικά διατίθενται ελεύθερα online επιγραμμικά τηλεματικά στο διαδίκτυο.

  32. Και εκτός διαδικτύου: Βασιλική Α. Λεονταρίτου, «Εκ γυναικός ερρύη τα φαύλα. Η γυναικεία εγκληματικότητα στο Βυζάντιο», στο Σπ. Τρωιάνος (επιμ.), Έγκλημα και τιμωρία στο Βυζάντιο, Αθήνα: Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν 1997, σελ. 203-233.
    Σπύρος Ν. Τρωιάνος, «Έρως και νόμος στο Βυζάντιο», στο ίδιο, σελ. 73-201.

  33. Ο παντογνώστης ΑΓ το γύρισε και σε γλωσσολογικά; αντιπαρέρχομαι…

    …όσο και τα λογισμικά για το CD…

    Και συ τέκνον, Πιδύε; Προγράμματα, εφαρμογές, ναι, λογισμικά, όχι, σας εκλιπαρώ…

  34. sarant said

    Στάζιμπε, ο ΑΓ έγραφε για γλωσσικά (λεξιλογικά) θέματα ήδη εδώ και κάμποσα χρόνια, σε κάποιο κυριακάτικο ένθετο, ίσως του Βήματος.

  35. π2 said

    Και συ τέκνον, Πιδύε; Προγράμματα, εφαρμογές, ναι, λογισμικά, όχι, σας εκλιπαρώ…

    I go with the flow. Ποιες είναι οι ενστάσεις; Δεν το έχω πολυσκεφτεί.

  36. ΤΑΚ said

    Αγαπητέ Νίκο, πολύ καλή η ανάρτηση, αλλά πρέπει να γίνουν κάποιες διορθώσεις, αν μου επιτρέπεις, για να μη διαιωνίζουμε τη στρεβλή εικόνα που μας κληροδότησαν οι παλαιότεροι. Για αυτό με την άδειά σου, θα παραθέσω ένα μικρό σεντόνι και ελπίζω να μη με πάρετε με τις πέτρες…

    Σωστά θυμάται ο Νίκος Νικολάου (σχ. 1) ότι η κύρια συγγραφική δραστηριότητα του Σαχλίκη τοποθετείται μετά το 1370. Επίσης, σωστή είναι η σύνδεση που έχει στο μυαλό του του έργου του Σαχλίκη με τον Παναγιωτάκη, αφού ο τελευταίος ετοίμαζε συνολική έκδοση των ποιημάτων του Σαχλίκη (την οποία ανέλαβε μετά το θάνατο του Παναγιωτάκη ο μαθητής του Γιάννης Μαυρομάτης). Όμως ο μελετητής στον οποίο κυρίως χρωστάμε τη χρονολόγηση του έργου του Σαχλίκη στο 14ο αιώνα είναι ο σημαντικός ολλανδός νεοελληνιστής, μέχρι πριν μερικά χρόνια καθηγητής του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, Arnold van Gemert (αυτό προφέρεται περίπου φαν Χέιμερτ, με λαρυγγικό χ (στο IPA είναι γ, αλλά αυτό στην απόδοση στα ελληνικά δε βοηθάει και πολύ… Στην ελληνική βιβλιογραφία θα τον δείτε άλλοτε Γκέμερτ και άλλοτε Χέμερτ – για το φαν και βαν τα είχαμε πει και όταν συζητούσαμε για τον Ρόμ-πεϊ).

    Μέχρι τη δεκαετία του 70 πιστεύαμε αυτό που γράφεις κι εσύ, ότι ο Σαχλίκης ήταν ποιητής του 16ου αιώνα. Πώς είχαμε καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα; Εντελώς αυθαίρετα! Όπως σωστά και πάλι θυμάται ο Νικολάου, ο Σαχλίκης έχει γράψει ποιήματα με ομοιοκαταληξία. Μέχρι τότε θεωρούσαμε ότι η ομοιοκαταληξία εισάγεται στη νεοελληνική ποίηση στις αρχές του 16ου αιώνα με το κυπριακό canzoniere ή Ρίμες αγάπης (έκδ. Σιαπκαρά-Πιτσιλλίδου). ΑΡΑ: αφού η ομοιοκαταληξία μπαίνει στην ποίησή μας το 16ο αιώνα και ο Σαχλίκης γράφει ομοιοκατάληκτα ποιήματα, τότε είναι ποιητής του 16ου αιώνα!!!!

    Ο van Gemert με την καθοδήγηση του τότε διευθυντή του Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, Μ. Μανούσακα, έκανε αυτό που έπρεπε να είχαμε κάνει από καιρό (και μας έβαλε τα γυαλιά, εδώ που τα λέμε): πήγε στο Archivio di Stato di Venezia όπου σώζεται ένα πολύ μεγάλο μέρος των Αρχείων της βενετοκρατούμενης Κρήτης (ένα από τα καλύτερα διατηρημένα αρχεία αποικίας παγκοσμίως), έψαξε τα έγγραφα, εντόπισε τον ποιητή και απέδειξε με αδιάσειστα πλέον στοιχεία ότι ο Σαχλίκης είναι ποιητής του 14ου αιώνα (γεννημένος περ. 1331), είναι δηλαδή μια γενιά νεότερος από τον Πετράρχη και σύγχρονος του Βοκάκιου! Ο van Gemert δημοσίευσε κάποια από τα ευρήματά του στο περιοδικό του Ινστιτούτου, τα Θησαυρίσματα, το 1980 («Ο Στέφανος Σαχλίκης και η εποχή του», Θησαυρίσματα 17, σ. 36-130). Η ανακάλυψή του είναι θα έλεγα κολοσσιαίας σημασίας για τις νεοελληνικές σπουδές: ο Σαχλίκης δεν είναι απλώς ο πατέρας της κρητικής λογοτεχνίας, όπως συνήθως λέγεται, αλλά και ο πρώτος επώνυμος συγγραφέας που δεν έχει πλέον καμία σχέση ούτε με το Βυζάντιο ούτε με το Μεσαίωνα, ο εισηγητής της ομοιοκαταληξίας στη νεοελληνική ποίηση, ο πρώτος συγγραφέας ποιητικής αυτοβιογραφίας (= Αφήγησις παράξενος του ταπεινού Σαχλίκη) και ο άνθρωπος που μεταφέρει σχεδόν ταυτόχρονα με την εμφάνισή της στην Ιταλία την Αναγέννηση στα ελληνικά γράμματα σε μορφικό, γλωσσικό και θεματικό-ειδολογικό επίπεδο. Και αν ισχύει ό,τι για όλη την υπόλοιπη Ευρώπη, ότι δηλαδή η Αναγέννηση είναι η πρώτη περίοδος της νεότερης εποχής, τότε ο Σαχλίκης, πέρα από ορολογικές αγκυλώσεις και φιλολογικές στρεβλώσεις, είναι ο πρώτος επώνυμος νεοέλληνας συγγραφέας, που δυστυχώς παραμένει άγνωστος στους πολλούς…

    Το αγαπημένο του θέμα ήταν όντως οι πολιτικές και οι «μούσες» του ήταν κυρίως η Κουταγιώταινα και η Πόθα Τζουστουνιά ή Ψωλοπόθα και οι δύο μάλλον υπαρκτά πρόσωπα, όπως έδειξε ο van Gemert (Τζουστουνιά = Giustinian – η Κουταγιώταινα είναι βέβαια η γυναίκα του Κουταγιώτη, μια παντρεμένη γυναίκα του Χάντακα, που την είχε βγάλει στο κλαρί μια χήρα, η Καψαμπέλαινα. Πολλές από τις πολιτικές του Σαχλίκη είναι παντρεμένες γυναίκες και το σημειώνω για να μη μεταφέρουμε αναχρονιστικά τις δικές μας αντιλήψεις (προκαταλήψεις στην πραγματικότητα) για την πορνεία στις κοινωνίες άλλων εποχών). Μου αρέσει πάντα να παραθέτω κάποιους στίχους του Σαχλίκη για την Κουταγιώταινα και θα το κάνω και εδώ:

    Γαμιέται η Κουταγιώταινα και ο σκύλος της γαβγίζει
    και κλαίσι τα παιδάκια της κι εκείνη χαχανίζει.
    Η χήρα η Καψαμπέλαινα έναι όπου την μαυλίζει
    και τρώ την ως το κόκαλον δια να τη συργουλίζει.
    Στου Κουταγιώτη την αυλή κέρατα ξεφυτρώνουν,
    κόπελος έν’ στο σπίτιν του, δι’ αυτούνον εξεστρώνουν
    και λέγουν της: «Πολιτική, διατί δεν σε γκαστρώνουν;».

    Για να κλείνω. Ούτε τις πουτάνες τις λένε πολιτικές σήμερα στην Κύπρο ούτε την Κύπρο την λένε Τσιύπρο (με τσι αποδίδω το παχύ τσ [tʃ]). Όμως σωστά ο Δμ3κ δεν αποκλείει να λεγόταν η Κύπρος έτσι παλιότερα: πέρα από το ότι στην κυπριακή κανονικά το κ πριν από i και e παθαίνει ουράνωση (κύρης = τσιύρης, καιρός = τσιαιρός, κλπ. Διαφωνώ με τη γραφή που συνηθίζουν οι Κύπριοι όπως άλλωστε και οι μεσαιωνικοί πρόγονοί μας να αποδίδουν αδιακρίτως στη γραφή τα τσ, τζ, και τα παχιά αντίστοιχά τους με τζ, γιατί έτσι (και όχι έτζι!) προκαλείται γενική σύγχυση ως προς την προφορά] και άρα η κανονική προφορά θα έπρεπε να είναι Τσιύπρος και όχι Κύπρος, το ζήτημα δεν είναι απλώς τήρησης του κανόνα. Υπάρχει μαρτυρημένη η προφορά Τσιύπρος σε λαϊκούς ποιητές του 20ού αιώνα (στον Χριστόφορο Παλαίση (1872-1949) σίγουρα, αν δεν κάνω λάθος σε συλλογή του του 1925, αλλά δεν έχω πρόχειρη την έκδοση του Γιαγκουλλή για να το επιβεβαιώσω. Πάντως, έχω πρόχειρο το Θησαυρό της Κυπριακή Διαλέκτου του Γιαγκουλλή, του 2005, όπου υπάρχει παραπομπή στον Παλαίση). Έτσι, θεωρώ πιθανό ότι η προφορά στο τοπωνύμιο που δίνει και το εθνωνύμιο εγκαταλείφθηκε μάλλον για κοινωνιογλωσσολογικούς λόγους στον 20οό αιώνα (ακόμη και σήμερα περιπαικτικά αναφέρονται η Ελλαδίτες στην Τσιύπρον και στους Τσιυπραίους…), αλλά το ζήτημα θέλει έρευνα και γλωσσολογική μελέτη που με ξεπερνάει.

  37. ΤΑΚ said

    Ωχ, οι Ελλαδίτες (μου ξέφυγαν και άλλα, αλλά ήταν μακρύ το σεντόνι, απολογούμαι που λέμε και στην Κύπρο).

  38. sarant said

    ΤΑΚ, σ’ ευχαριστώ πολύ για το σχόλιο, ήταν πολύτιμο, θα βάλω μερικά στο κυρίως άρθρο. Ότι ο Σαχλίκης είναι τόσο παλιός ομολογώ πως δεν το ήξερα, και τώρα τον κοιτάζω με άλλο μάτι. Όπως είπες, ο πρώτος επώνυμος νεοέλληνας συγγραφέας.

    Μ’ άρεσε ο στίχος
    Στου Κουταγιώτη την αυλή κέρατα ξεφυτρώνουν 🙂

  39. #34 Α, είδες που έχω κόψει τις εφημερίδες… Τον είχα αφήσει στη τεχνολογική αρθρογραφία στο ΔΟΛ, είχε πάρε δώσε και με το Π.Ι., ίσως τσίμπησε και κανένα διδακτορικό στην πορεία. Φαντάζομαι δεν είναι από αυτούς που κακίζει η Αννούλα…

    #35 Το λογισμικό είναι περιληπτικό ουσιαστικό. Όλα τα προγράμματα ενός υπολογιστή αποτελούν το λογισμικό του, αυτός που φτιάχνει/πουλάει προγράμματα είναι κατασκευαστής/πωλητής λογισμικού. Τα συγκεκριμένα είναι τα προγράμματα· το αφηρημένο, το λογισμικό.

    Α, και δεν είναι ούτε ουσιαστικοποιημένο επίθετο, όπως δεν είναι και η πληροφορική -άλλο θέμα κι αυτό). Κατευθείαν μεταφράστηκαν από γαλλικά και αγγλικά ως ουσιαστικά.

  40. ΤΑΚ said

    Νίκο, να προσθέσω ότι έκδοση των ποιημάτων του Σαχλίκη ετοιμάζει και ο Arnold van Gemert (σε συνέδριο του 2005 οι σύνεδροι είχαμε παροτρύνει τους δύο μελετητές να συνεργαστούν, αλλά δε γνωρίζω τι απέγινε. Πιστεύω, όμως, ότι στα επόμενα χρόνια θα έχουμε στη διάθεσή μας τουλάχιστον μία, αν όχι δύο, εκδόσεις του έργου του και άρα και την ευκαιρία να τον γνωρίσουμε καλύτερα).
    Είπες πόσο πίσω πάνε οι κερατάδες; Lol!

  41. π2 said

    Στάζυ, ευχαριστώ, σαφέστατος.

    Δεν ήξερα ότι είχαμε ομοιοκαταληξία τόσο νωρίς· είχα κι εγώ την εντύπωση ότι ήταν μεταγενέστερο φαινόμενο. Μήπως γνωρίζει κανείς και αν έχει αλλάξει κάτι πρόσφατα στις γνώσεις μας για τον δεκαπεντασύλλαβο (με ενδιαφέρει ιδιαιτέρως η χρονική του αφετηρία);

  42. π2 said

    Είπες πόσο πίσω πάνε οι κερατάδες; Lol!

    Πολύ πίσω. Ψάχνοντας για το κερητίζειν συνειδητοποίησα κάτι που δεν είχα προσέξει, ότι η σημερινή έννοια του κερατά είναι αρχαία (κερασφόρος).

  43. sarant said

    Τάσο, οι κερατάδες πάνε ακόμα πιο πίσω, έχει γράψει για το θέμα ένας επιφανής βυζαντινός, νομίζω ο Ψελλός, που αναλύει γιατί το λέμε έτσι (επειδή τα θηλυκά των κερασφόρων ζώων κάνουν, λέει, απιστίες) και ακόμα πιο πίσω ο Αρτεμίδωρος στο ονειροκριτικό του.

    «…προειπείν αυτώ ότι γυνή σου πορνεύσει και το λεγόμενον κέρατα αυτώ ποιήσει»

  44. ΤΑΚ said

    Ναι, δίκιο έχετε, αρχαίοι οι κερατάδες – και οι πόρνες άλλωστε!
    Π2, για την καταγωγή του 15σύλλαβου δες, αν δεν το έχεις ήδη δει, το βιβλίο του Μαρκ Λάουξτερμαν The Spring of rythm (κυκλοφορεί και στα ελληνικά από τις εκδόσεις University Studio Press)
    Οι απαρχές του ρυθμού.

  45. π2 said

    TAK, ευχαριστώ.

  46. κι ἐγὼ ἀπὸ τὸν Σαχλίκη θυμοῦμαι τὴν σημασία αὐτὴ τοῦ «πολιτική».

  47. gbaloglou said

    #36:

    Καμμία έστω και εκ των υστέρων ένδειξη στο έργο του Σαχλίκη που να οδηγεί σε επαναχρονολόγηση ανεξάρτητη των ανακαλύψεων του van Gemert;

  48. θέλετε κι ἕνα ἀρχαῖο 15σύλλαβο δίστιχο;

    ὦ βαθυζώνων ἄνασσα Περσίδων ὑπερτάτη
    μῆτερ ἡ Ξέρξου γεραιά, χαῖρε, Δαρείου γύναι

    (Αίσχ. Περσ. 155-156)

    🙂

  49. ἄνοιξα τὸ κέιμενο ποὺ ἔχω καὶ ἡ στιχαρίθμησι δίνει 151-152

  50. τὸ λογισμικὸ εἶναι αὶσχος ὡς ὅρος, δὲν μπορεῖ ῥῆμα εἰς -ίζω νὰ δίδῃ παράγωγο εἰς -ισμικός, ἀλλὰ εἰς -ιστικός. δὲν εἶναι κατασκευασμένη ἡ λέξι μὲ ἑλληνικὲς προδιαγραφές. γι’αὐτὸν τὸν λόγο καὶ τὸ πολιτισμικὸς εἶναι ἐξ ἴσου αῖσχος.

  51. ἐπίσης αἶσχος ποὺ στὸ πρῶτο αῖσχος ξέχασα τὸν τόνο καὶ στὸ δεύτερο τὸ πνεῦμα!

  52. άντε πάλι με το πολιτισμικός, το έχουμε ξανασυζητήσει κάπου, έχει εξαφανιστεί και η Μαρία να μας βρει το νήμα…

  53. #52 τὶ θυμόμουν, ἀλλὰ τώρα ποὺ λείπει βρῆκα εὐκαιρία νὰ ξεσαλώσω!

  54. Δεν κατάλαβα γιατί το ανέφερες, αλλά δεν είναι δύσκολο δα.

    Ελπίζω ότι η Μαρία δε λείπει από κακή αιτία…

  55. Immortalité said

    @ 54 Αυτό πάλι πως το κανες; ε;

  56. εγώ; το lmgtfy.com τόκανε…

  57. 54 φταίει το πλονκ…

  58. Είναι πιο ευγενικό από αυτό.

  59. sarant said

    Η Μαρία λείπει για καλή αιτία, ταξιδάκι.

  60. Immortalité said

    @ 56 Στάζυ θα μου πεις και πως εμφανίζεται ένα κειμενο σαν να είναι διαγραμμένο; Οπως έκανε ο Π2 στο 31…

    @ 57 πλονκ;

    @ 59 Αντε με το καλό να γυρίσει να παίρνουμε και μεις σειρά 🙂

  61. ΤΑΚ said

    Για το Γιώργο (σχ. 36):

    αν εννοείς άλλα realia, εκτός από τα πρόσωπα που παρελαύνουν (νομίζω αναφέρει ονομαστικά περίπου 80 γυναίκες στη Βουλή των Πολιτικών), η απάντηση είναι μάλλον όχι (όσο θυμάμαι τουλάχιστον), αλλά αυτό ισχύει γενικά, δηλαδή δεν υπάρχουν αναφορές σε ιστορικά γεγονότα, κλπ. που να οδηγούν με ασφάλεια ούτε στο 14ο, αλλά ούτε και στο 16ο αιώνα.

    Υπάρχουν όμως άλλες εσωτερικές ενδείξεις που μπορούν με μια σχετική ασφάλεια να μας οδηγήσουν πριν το 16ο αιώνα, στο 14ο-15ο, και αφορούν κυρίως τους πειραματισμούς του με τα ομοιοκαταληκτικά σχήματα και τη σχέση με την ιταλική frottola (για τα οποία μιλάει ο van Gemert) στα πρώιμα ποιήματά του. Και επειδή τα μετρικά σχήματα συμβαδίζουν τόσο με το λογοτεχνικό είδος όσο και με το θέμα, η επιλογή της πολύστιχης ακανόνιστης ομοιοκαταληξίας τεσσάρων στίχων, με διάσπαρτες ομοιοκατάληκτες ενότητες δύο, τριών ή πέντε στίχων σε σατιρικά τραγουδάκια για τις πολιτικές/μοιχές γυναίκες μας παραπέμπει σε αντίστοιχους πρώιμους ιταλικούς πειραματισμούς. Ο van Gemert έχει μάλιστα υποδείξει και έναν συγκεκριμένο ποιητή-μουσικό που θα μπορούσε να είχε χρησιμεύσει ως πηγή έμπνευσης για το Σαχλίκη, τον Francesco di Vannozzo (περ. 1340-μετά το 1389), που έγραφε ανάλογες φρόττολες στα βενετσιάνικα (δες σύντομα εδώ).

    Με δεδομένο ότι η Κρήτη ανήκει στη βενετική επικράτεια από το 1204/11, άρα έχει πίσω της τουλάχιστον 150 χρόνια βενετοκρατίας και επαφών με τη βενετσιάνικη κουλτούρα, που μπορεί να εξηγήσει τις μετρικές, θεματικές και ειδολογικές αυτές «συμπτώσεις» ανάμεσα στην ποίηση του Σαχλίκη και στην αντίστοιχη βενετσιάνικη ποίηση, με δεδομένη επίσης την ταύτιση του προσώπου του ποιητή και ίσως και κάποιων προσώπων που εμφανίζονται στο έργο του με υπαρκτά πρόσωπα που εμφανίζονται στα βενετσιάνικα αρχεία κατά το 14ο αιώνα, οι αμφιβολίες νομίζω περιορίζονται πολύ. Απόλυτη βεβαιότητα δεν υπάρχει βέβαια, αλλά έτσι κι αλλιώς απόλυτες βεβαιότητες σπάνια έχουμε στα πρώιμα νεοελληνικά.

  62. ΤΑΚ said

    Εντάξει, πάλι λάθος έκανα (γράφω βιαστικά γιατί με πιέζουν άλλες υποχρεώσεις). Εννοούσα:
    Για το Γιώργο (σχ. 47)

  63. lailoken18 said

    ΤΑΚ, είσαι εξαιρετικός και νιώθω την ανάγκη να σε ευχαριστήσω.

    Νίκο, ο ΑΓ έγραφε κάποια στιγμή στο Βήμα μια στήλη με τίτλο «Χαρούμενη Γνώση».
    Υποτίθεται ότι ήταν εκλαϊκευμένη επιστήμη – προτιμώ όμως να μη θυμηθώ τι έγραφε, και με ποιο ύφος τα έγραφε.

  64. Μπουκανιέρος said

    (Εντάξει, στο 63 διορθώνεται το Lailoken σε Μπουκανιέρος – το ξέρετε δα)

    #52-50
    Ως προς την ανθρωπολογία, το θέμα είναι λυμένο. Δηλ. έχει επικρατήσει εδώ και δεκαετίες το επίθετο «πολιτισμικός» για τις συγκεκριμένες έννοιες.
    Τώρα, αν θέλετε τη δική μου γνώμη, θα ήταν καλύτερα να είχαμε κρατήσει το «κουλτούρα» για το culture (δε δημιουργεί περισσότερες συγχύσεις απ’ τον «πολιτισμό») και να είχαμε φτιάξει επίθετο «κουλτουρικός».
    (Εδώ, δείτε τι έγραψε ο Ηλεφού σε άλλο νήμα. Στα ελληνικά φτιάχνονται πολύ εύκολα και άνετα τέτοια επίθετα, που δε δημιουργούν κανένα πρόβλημα. Δυστυχώς, η γλωσσική αστυνομία, και σ’ αυτό τον τομέα όπως και σε όλους τους άλλους, προσπαθεί να κάνει την ελληνική γλώσσα άχρηστη και φτωχή. Ώστε να πλησιάσει το ιδανικό της, που είναι μια νεκρή γλώσσα – θυμίζω.)

  65. ΤΑΚ said

    @ Μπουκάν: εγώ σε ευχαριστώ! 😀

  66. @61 ΤΑΚ: Και γω ευχαριστώ· νομίζω τα συγκεκριμένα του Βαν Χέμερτ δεν τα ‘χω διαβάσει, μόνο έμμεσες παρατηρήσεις είχα δει.

    Για το συγκεκριμένο είδος της φρότολας δεν ήξερα, είχα πάντως τη γενικότερη εντύπωση πως ο Σαχλίκης μου θύμιζε Τσώσερ και παλαιογάλλους και παλαιοϊταλούς (που δεν τους ξέρω και τόσο καλά) — αλλά και την ποίηση στις απαρχές της Εσπεράντο, 1890-1900: μια γλώσσα που *μόλις* ανακάλυψε τη ρίμα, και τη χρησιμοποιεί με περισσό ενθουσιασμό, και λειψό γούστο. 🙂 Ρίμα δλδ που πηγαίνει ντρούγκου-ντρούγκου-ντρούγκου, επειδή δεν έχουν μάθει ακόμα πώς να το χειρίζονται κομψότερα. Αλλά γι’ αυτό και η ρίμα τους έχει μια κάποια πρωτόγονη χάρη…

  67. Ηλεφούφουτος said

    Μπουκάν, μερσί για την αναφορά· για να πω βέβαια την αλήθεια, ειδικά τη λέξη «κουλτούρα» δεν την χωνεύω και πολύ, γιατί μου θυμίζει «άι κατούρα» 🙂 . Πάντως κι εγώ νευριάζω με τη νοοτροπία που λες, και σε τελική ανάλυση, σκέφτομαι ότι ούτε τα αρχαία μορφήματα φταίνε αλλά η νοοτροπία αυτή που δεν θέλει να αναγνωρίσει ότι στο δυναμισμό μιας λέξης δεν είναι μόνο η κλίση της αλλά και ο σχηματισμός παραγώγων. Όπως δηλαδή κάποιο παιδί που ακούει για πρώτη φορά τη λέξη κουλτούρα σχηματίζει αυτόματα και τη γενική «κουλτούρας», χωρίς να του το πει κανείς, έτσι θα σχημάτιζε και το κουλτουρικός ή κουλτουρητικός, κατά το διουρητικός! Ιδού μια ακόμη λεπτή διάκριση, όπως αυτή μεταξύ του πολιτιστικός και πολιτισμικός :lOl:

    Αλλά μήπως η κακή αυτή νοοτροπία δεν ενθαρρύνει και την ακλισιά;

  68. #48:

    Ας παραθέσω και εγώ ένα αγαπημένο δίστιχο για έναν άλλο Δαρείο (από την Βυζαντινή Αλεξανδριάδα, 1814-15):

    σύνθρονον δ’ όντα των θεών και συγγενέα τούτων,
    ον τετιμήκασιν αυτοί συγκάθεδρον δεικνύντες

  69. gbaloglou said

    Χα χα, δεν ξέρω πως βγήκα ως crystallomath στο #68, ο gbaloglou είμαι! 🙂

    [Η μάλλον ξέρω — μόλις είχα κάνει μια μικρή αλλαγή στο ιστολόγιο μου και το σύστημα κόλλησε…]

  70. δμ3κ said

    >Διαφωνώ με τη γραφή που συνηθίζουν οι Κύπριοι όπως άλλωστε και οι μεσαιωνικοί πρόγονοί μας να αποδίδουν αδιακρίτως στη γραφή τα τσ, τζ, και τα παχιά αντίστοιχά τους με τζ, γιατί έτσι (και όχι έτζι!) προκαλείται γενική σύγχυση ως προς την προφορά] και άρα η κανονική προφορά θα έπρεπε να είναι Τσιύπρος και όχι Κύπρος, το ζήτημα δεν είναι απλώς τήρησης του κανόνα.

    Ίσως φταίει που στα αφτιά μας το tsh ηχεί voiced…
    Παλιά είχα γράψει για το πώς γράφω εγώ τα κυπριακά (την διάλεκτο της περιοχής μου βασικά), αλλά ήταν πριν ασχοληθώ με γραφή IPA και φωνολογία, οπότε το πιο κάτω δεν θα διαφωτίσει και πολύ:
    http://dm3k.wordpress.com/%CE%AF%CE%BD%CF%84%CE%B1%CE%BB%CF%8E%CF%82-%CE%B4%CE%BA%CE%B9%CE%B1%CE%B2%CE%AC%CE%B6%CE%B5%CF%84%CE%B1%CE%B9/

  71. ΤΑΚ said

    σχ. 61: Να ‘σαι καλά, Νικ!
    σχ. 70: Δμ3κ, δεν είναι η ειδικότητά μου, ένας φωνητικός θα μας διαφώτιζε καλύτερα, αλλά πιστεύω ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο τσιύρης και στο ατζιαμής, που θα έπρεπε να αποδίδεται και στη γραφή. Αν δεν υπάρχει και όλα τα παχιά τσ/τζ ακούγονται το ίδιο, τότε είναι απλώς ζήτημα επιλογής το αν θα γράφονται με τσ ή τζ. Από εκεί και πέρα, είμαι υπέρ της αναζήτησης λύσεων με βάση το αλφάβητο που ήδη χρησιμοποιούμε που είναι το ελληνικό και κατά της μίξης με άλλα. Και προτιμώ να σημειώνω ένα επιπλέον γιώτα (το οποίο θα μπορούσε, αν ποτέ υιοθετούνταν, να έχει λ.χ. μικρότερο ύψος για να διακρίνεται από το γιώτα) παρά να βάζω όλα αυτά τα περίεργα καπέλα πάνω από σ και ζ. Όμως ως γνωστόν όλα αυτά ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας, γιατί η κυπριακή στην Κύπρο δε γράφεται και επισήμως κανείς δεν ενδιαφέρεται να τη γράψει ή να συζητήσει τα προβλήματα γραφής της…

  72. sarant said

    Τάσο, ακόμα και σήμερα δεν υπάρχει καμιά εφημερίδα που να γράφει έστω και ένα κομμάτι της στα κυπριακά;

    Μόνο ιστολόγια;

  73. δμ3κ said

    >αλλά πιστεύω ότι υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο τσιύρης και στο ατζιαμής
    Υπάρχει. Το δεύτερο το γράφω αΝτζιαμής και το πρώτο τζίυρης. Δεν είναι λογικό με βάση την τυπική προφορά των γραμμάτων, αλλά αυτά είναι συμβάσεις έτσι κι αλλιώς.

    >Τάσο, ακόμα και σήμερα δεν υπάρχει καμιά εφημερίδα που να γράφει έστω και ένα κομμάτι της στα κυπριακά;
    Υπάρχουν άρθρα, σε μια χαλαρή μορφή της κυπριακής. Παραπολιτικά / σχολιασμός επικαιρότητας κυρίως.

  74. Ηλεφούφουτος said

    Άσχετο, αλλά προηγουμένως μίλησα για ακλισιά!
    Από τη χτεσινή Ελ/πία:

    Σύμφωνα με την καταγγελία, κατάστημα της εταιρείας στο Μανχάταν, σέρβιρε στον ενάγων, Zeynep Inanli τσάι, που ήταν » αδικαιολόγητα καυτό σε δοχεία που δεν ήταν ασφαλή».
    http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=158685

  75. ΤΑΚ said

    σχ. 72: Νίκο, η διάλεκτος χρησιμοποιείται συχνά στις γελοιογραφίες και κάποτε και σε κάποια παραπολιτικά σχόλια που έχουν το χαρακτήρα του «καθημερινού» κι αυτό κυρίως σε έντυπα όπως το κυπριακό Ποντίκι και όχι στις μεγάλες «σοβαρές» εφημερίδες. Στο Φιλελεύθερο, που αν δεν κάνω λάθος εξακολουθεί να είναι η μεγαλύτερη σε κυκλοφορία κυπριακή εφημερίδα, η διάλεκτος αποφεύγεται συστηματικά και συνειδητά. Ίσως πολύ λίγο καλύτερη να είναι η κατάσταση στον Πολίτη (στις γελειογραφίες είναι), αλλά γενικά στην αρθρογραφία του ημερήσιου τύπου η διάλεκτος αποφεύγεται συνειδητά (βέβαια, η γλώσσα στην οποία γράφονται οι εφημερίδες δεν είναι ακριβώς η κοινή νεοελληνική που χρησιμοποιούμε στην Ελλάδα, αλλά μια φαντασιακή νεοελληνική κοινή, όπως την αντιλαμβάνονται οι Κύπριοι, με πλήθος κυπριωτισμούς, αλλά αυτό είναι άλλου παπά ευαγγέλιο). Δεν υπάρχει όμως κανένα έντυπο, όσο ξέρω, που να γράφεται και να εκδίδεται στα κυπριακά – κανένα.

    σχ. 73: Δμ3κ, δεν κατάλαβα ακριβώς, προφέρεις αΝτζιαμής (έρρινο, με ηχηροποίηση) ή προφέρεις ατζιαμής και γράφεις αΝτζιαμής; Αν ισχύει το πρώτο, ίσως το παράδειγμά μου δεν ήταν καλό, να βρούμε μια άλλη λέξη με παχύ τζ χωρίς ηχηροποίηση για να μη μπερδευόμαστε. Αν ισχύει το δεύτερο, γιατί να προχωρήσεις σε τέτοια παράλογη σύμβαση, ειδικά αν δεν είναι καθιερωμένη; Ούτως ή άλλως, η γραφή μια σύμβαση είναι, αλλά γιατί να κάνουμε πιο δύσκολα τα πράγματα; Όσο πιο απλές είναι οι συμβάσεις και όσο πιο κοντά στην πραγματικότητα βρίσκονται, τόσο πιο χρήσιμες είναι και τόσο περισσότερες πιθανότητες έχουν να καθιερωθούν κάποτε.

  76. ΤΑΚ said

    παρόραμα: γελοιογραφίες (τώρα καταλαβαίνω τον Κορνήλιο!)

  77. Alfred E. Newman said

    Σήμερα στο δικτυακό της Ελευθεροτυπίας:
    Από την πλευρά της Ν.Δ. ο Αντρέας Λυκουρέντζος εξέφρασε τη λύπη και συντριβή του για τα γεγονότα αυτά και είπε ότι οι τοποθετήσεις προκαλούν τα πάθη. Τόνισε πως στοιχεία για την αναθεώρηση του δημοκρατικού μας πολιτεύματος δεν πρέπει να τίθονται.

    Όπως λέει ο παλιός διάλογος: «Δεν τίθεται θέμα». Απάντηση: «Το τίθω εγώ».

  78. #60 πάμε με το χεράκι (νικοκύρη, πού είναι η σφουγγαρίστρα;): <strike>stricken out</strike>

  79. Immortalité said

    Mille merci, c’est compris 😉

  80. δοκιμὴ

  81. δμ3κ said

    >Δμ3κ, δεν κατάλαβα ακριβώς, προφέρεις αΝτζιαμής (έρρινο, με ηχηροποίηση) ή προφέρεις ατζιαμής και γράφεις αΝτζιαμής;
    Ως *ηχηρό* tʃ και εγώ προσωπικά ως έρρινο. Νομίζω σε IPA θα γραφόταν /ŋd͡ʒ/. Γενικά το /d͡ʒ/ είναι πιο κοινό. Άλλη λέξη με τον ίδιο ήχο είναι το κάντζιελλο. /’kaŋd͡ʒello/. Αυτή πάντα έχει /ŋ/.

    >Όσο πιο απλές είναι οι συμβάσεις και όσο πιο κοντά στην πραγματικότητα βρίσκονται, τόσο πιο χρήσιμες είναι και τόσο περισσότερες πιθανότητες έχουν να καθιερωθούν κάποτε.
    Να επαναλάβω ότι τις συμβάσεις που χρησιμοποιώ για την γραφή της κυπριακής προσωπικά, τις αποφάσισα όταν ακόμα δεν ήξερα τίποτα από φωνολογία. Απλά τις έχω συνηθίσει.
    Στην πραγματικότητα προτιμώ τη λύση των διακριτικών πάνω στα σύμφωνα. Σαν compose character, που το κάνει και πιο εύκολο τεχνικά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: