Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μια λίρα μα ποια λύρα;

Posted by sarant στο 24 Μαΐου, 2010


Τις προάλλες, που συζητούσαμε την ετυμολογία της λέξης «τρελοκαμπέρω», στα σχόλια ο αγαπητός φίλος taal.gr ρώτησε για την προέλευση της έκφρασης «τα μυαλά σου και μια λίρα και του μπογιατζή ο κόπανος», απορώντας πώς ταίριαξαν μεταξύ τους αυτές οι λέξεις. Η απορία εύλογη· μάλιστα, ενώ για την ετυμολογία των λέξεων υπάρχουν ειδικά ετυμολογικά λεξικά αλλά και όποιο λεξικό να ανοίξετε προσφέρει στοιχειώδεις ετυμολογικές πληροφορίες, για την «ετυμολόγηση» των εκφράσεων τα λεξικά μένουν συνήθως βουβά κι έτσι ανοίγεται ακόμα περισσότερο ο δρόμος για διάφορες ευφάνταστες εξηγήσεις τις οποίες έχω κατ’ επανάληψη επικρίνει εδώ.

Από την άλλη, όπως συχνά συμβαίνει με τις εκφράσεις αυτές, η σημασία της είναι σαφής. Τη λέμε ειρωνικά σε κάποιον που μόλις μας είπε μιαν ανοησία, για να του πούμε ότι δεν ξέρει τι του γίνεται. Άλλοτε λέμε «το μυαλό σου» κι άλλοτε «τα μυαλά σου», παίζουν και οι δυο παραλλαγές με περίπου ίδια συχνότητα, χωρίς να διαφοροποιείται η σημασία. Είπαμε, η σημασία είναι σαφής –με την εξήγηση τα χαλάμε.

Η επίσημη εκδοχή που δίνεται για την εξήγηση της φράσης, είναι ότι πρόκειται για αντίφραση. Δηλαδή, όταν λέμε «τα μυαλά σου και μια λίρα», εννοούμε ότι τα μυαλά του αξίζουν ή ζυγίζουν όσο και μια λίρα, δηλαδή πολύ, αλλά το λέμε ειρωνικά εννοώντας καθόλου, όπως π.χ. ειρωνικά λέμε «μου έκανες την καρδιά περιβόλι». Αυτή την εκδοχή δέχεται ο Άνθιμος Παπαδόπουλος στα Φρασεολογικά του.

Υπάρχει όμως και ευφάνταστη εκδοχή, από το βιβλίο του Τάκη Νατσούλη «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις», η οποία λέει ότι προς το τέλος της τουρκοκρατίας υπήρχε στην Αθήνα ένας γιγαντόσωμος Αλβανός φοροεισπράκτορας ονόματι Κιουλάκ Βογιατζή, ο οποίος μάζευε τον κεφαλικό φόρο (μια λίρα το εξάμηνο) οπλισμένος με έναν κόπανο με τον οποίο άνοιγε το κεφάλι όσων δεν πλήρωναν. Ήταν όμως και χαζός, προσθέτει ο Νατσούλης, κι έτσι οι ρωμιοί τον κορόιδευαν και του πλήρωναν μερικές καλογυαλισμένες μπρούτζινες δεκάρες.

Όπως θα περιμένατε, η εξήγηση του Νατσούλη έχει αναπαραχθεί άκριτα από δεκάδες έντυπα και ιστοτόπους, π.χ. εδώ, και αξιώθηκε μέχρι και μετάφραση στη γερμανική Βικιπαίδεια.

Φυσικά, την εξήγηση αυτή τη θεωρώ εντελώς ανυπόστατη, για πολλούς λόγους. Καταρχάς, η απειλή του τουρκαλβανού θα ήταν «μια λίρα ή τα μυαλά σου». Έπειτα, το όλο περιστατικό δεν έχει καμιά σχέση με τη σημερινή χρήση της φράσης. Προφανώς ο Νατσούλης, έχοντας διαβάσει κάπου (ίσως στον Βύρωνα) για τον θηριώδη αλβανό Βογιατζή, επινόησε τις υπόλοιπες λεπτομέρειες, κατασκευάζοντας έναν ευχάριστο (;) μύθο.

Υπάρχουν όμως κι άλλες αντιρρήσεις, γενικότερου χαρακτήρα: Σπάνια οι εκφράσεις γεννιούνται από συγκεκριμένα περιστατικά· η Αθήνα δεν ήταν τότε το κέντρο του ελληνισμού ώστε να γίνει παροιμιώδης ένας γυφτοχαρατζής, όσο στυγνός ή γιγαντόσωμος ή βλάκας κι αν ήταν· ο πυρήνας της έκφρασης δεν έχει μπογιατζή και κόπανο· και τέλος δεν είμαι βέβαιος αν η λίρα είναι λίρα.

Ξεκινάω από την τρίτη αντίρρηση, τον πυρήνα της έκφρασης. Πολλές λαϊκές εκφράσεις υπάρχουν σε μια σύντομη και σε μια αναπτυγμένη μορφή· συνήθως, η αναπτυγμένη είναι μεταγενέστερη, όπου έχει προστεθεί μια ακόμα φράση χάριν παιδιάς. Για παράδειγμα, λέμε «από την Πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα» (σύντομη μορφή και παρακαλώ να μην γίνουν ερωτήσεις για την προέλευση της φράσης!), αλλά κάποιοι προσθέτουν και δεύτερο στίχο: «μάζεψε τα παπούτσια σου να μη βραχεί η ομπρέλα». Υπάρχουν κι άλλα παραδείγματα, αλλά δεν έχω κανένα πρόχειρο.

Από τις καταγραφές της φράσης, υποθέτω ότι η αρχική μορφή ήταν «τα μυαλά σου και μια λίρα», μορφή που υπέστη ποικιλότροπες συμπληρώσεις, μία από τις οποίες, που τελικά επικράτησε, ήταν «του μπογιατζή ο κόπανος». Να σημειωθεί ότι ο μπογιατζής της φράσης δεν είναι ο ελαιοχρωματιστής, αλλά ο βαφέας· κόπανος είναι το χοντρό ξύλο με το οποίο κοπανούσαν τα υφάσματα πριν τα βάψουν. Π.χ.: Μόλις γινόταν, μόλις δηλαδή ήταν έτοιμο το μείγμα, τοποθετούσαν μέσα 25 φουστάνια, ανά πέντε κάθε φορά, τα οποία είχαν προετοιμάσει —είχαν βρέξει, είχαν κοπανήσει και είχαν διπλώσει κατά έναν ειδικό τρόπο— από την προηγούμενη μέρα. Τα άφηναν στο διάλυμα της μπογιάς ορισμένο χρόνο, αναδιπλώνοντας τα κατά διαστήματα ώστε να εμποτιστούν καλά στο χρώμα.

Άρα, ακόμα κι αν η μόνη υφιστάμενη παραλλαγή της φράσης ήταν «του μπογιατζή ο κόπανος», ο κόπανος ταιριάζει να αναφέρεται στον βάφτη υφασμάτων, εικόνα πανελλήνια, και όχι στον τουρκαλβανό φοροεισπράχτορα της Αθήνας. Όμως, όπως είπα, υπάρχουν κι άλλες συμπληρώσεις.

Για παράδειγμα, στην παλιά συλλογή παροιμιών του Βερέττα βρίσκω:

Τα μυαλά σου και μια λύρα να χορεύει η καλομοίρα
Τα μυαλά σου και μια λύρα, να την παίζεις να χορεύεις
Τα μυαλά σου και μια λύρα, να την παίζεις κάθε μήνα.

Την πρώτη από τις τρεις παραλλαγές τη βρίσκω και στο Παροιμιαστήριον του Αραβαντινού, που καταγράφει παροιμίες ηπειρώτικες κυρίως. Και σε πιο επεκτεταμένη παραλλαγή,

Τα μυαλά σου και μια λύρα και μια κόκκινη κλοντήρα, να χορεύει η κακομοίρα.

Θα προσέξατε ότι εδώ γράφεται λύρα και όχι λίρα (στον Βερέττα παραδίδονται και οι δυο γραφές). Πράγματι, ακόμα και σήμερα, βρίσκει κανείς συχνά γραμμένο «τα μυαλά σου και μια λΥρα». Να προσέξουμε επίσης ότι έτσι, με λύρα αντί για λίρα, καταγράφεται η φράση στις παλιότερες πηγές, όπως τη συλλογή του Αραβαντινού, αλλά και τη μνημειώδη συλλογή του Ν. Πολίτη –βέβαια, ο Πολίτης τη φράση αυτή την έχει στο λήμμα «μυαλό» που ανήκει στο αδημοσίευτο τμήμα του έργου, όμως κάποιοι συλλογείς που έχουν δει το αδημοσίευτο τμήμα του Πολίτη, όπως ο Χουρμουζιάδης, μας δίνουν αυτή την πληροφορία. Επίσης ως λύρα (και όχι λίρα) καταγράφεται η έκφραση στα παλιότερα λεξικά του Δημητράκου και του Σταματάκου. Τέλος, στον Σουρή βρίσκω στίχο του 1895, που είναι και επίκαιρος σήμερα. Μιλώντας για το ενδεχόμενο να επιβληθεί στην πτωχεύσασα Ελλάδα διεθνής οικονομικός έλεγχος, γράφει: Αν ελέγχους μάς γυρεύουν τα μυαλά των και μια λύρα, πάντα με ύψιλον.

Ποια λύρα είναι όμως; Από τις παραλλαγές που παρέθεσα πιο πάνω, δεν χωράει αμφιβολία ότι λύρα είναι το γνωστό μουσικό όργανο. Όμως αυτό κάνει ακόμα πιο δυσεξήγητη τη φράση, γιατί η λύρα δεν είναι ούτε πολύτιμο είδος ούτε ευτελές, ώστε να συγκρίνουμε (ευθέως ή αντιφραστικά) την νοημοσύνη του συνομιλητή μας.

Νομίζω πως υπάρχει και μια άλλη εξήγηση, που θα την προτείνω με επιφυλακτικότητα, όσο κι αν βαθιά μέσα μου είμαι πεπεισμένος πως είναι η επικρατέστερη. Υπάρχει και μια άλλη σημασία της λ. «λύρα», και δεν είναι το μουσικό όργανο, είναι ένα είδος κολοκύθας. Εγώ το έμαθα από τον Παπαδιαμάντη. Στο εξαιρετικό, ειρωνικό μαζί και σπαραχτικό, διήγημά του «Η τύχη απ’ την Αμέρικα», γράφει:

Κατά τους πρώτους χρόνους της αποδημίας του νέου, οι γείτονες και οι φίλοι επείραζον ενίοτε τον πατέρα του.
― Τώρα θα έχη βγάλει μουστάκια ο Θανάσης, μαστρο-Στεφανή.
― Τι ηθέλατε να βγάλη…. σπανάκια;
Άλλοι πάλιν έλεγον.
― Πώς δεν έστειλε τίποτε λίρες ακόμα ο Θανάσης;
― Μα ας κιτρινίσουν πρώτα οι λίρες… ακόμα δεν ωρίμασαν…

Σημειωτέον ότι «λύρες» εκαλούντο εις τον τόπον και τα όψιμα κολοκύνθια, τα λαμβάνοντα τεραστίαν ανάπτυξιν.

Λύρες ακόμα και σήμερα λέγονται τα κολοκύθια, και όχι μόνο στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, αλλά και στη Σάμο: Παλιότερα, το Κοκκάρι ήταν ξακουστό για τις σταφίδες και τα γλυκά κολοκύθια του που ο λαός τα ονομάζει και λύρες. Γι’ αυτό τον λόγο οι Σαμιώτες χρησιμοποιούν σαν παροιμία τη φράση «θέλεις λύρα Κοκκαριώτικη;» για εκείνους φυσικά που παραπονιούνται ότι δεν έχουν χρήματα.

Οπότε, έχω να προτείνω την εξής εξήγηση. Λύρες είναι τα κολοκύθια. Αρχική μορφή της φράσης «τα μυαλά σου και μια λύρα», δηλ. αξίζουν όσο ένα κολοκύθι. Η φράση ακούγεται έτσι και όσο διαδίδεται φτάνει και σε μέρη όπου η λέξη λύρα με τη σημασία κολοκύθι δεν είναι γνωστή, οπότε οι ομιλητές την εκλαμβάνουν είτε ως λύρα=μουσικό όργανο, εξού και οι συμπληρώσεις με την καλομοίρα που χορεύει, είτε ως λίρα=νόμισμα. Επειδή όμως η λύρα το όργανο δεν έχει καμιά εγγενή σχέση με τα μυαλά, προστίθεται σε δεύτερο στίχο ο κόπανος του μπογιατζή για να επιταθεί η αίσθηση του παραλογισμού. Οι δυο εκδοχές (λύρα και λίρα) συνυπάρχουν, αλλά όσο περνάει ο χρόνος τόσο περισσότερο ενισχύεται η εκδοχή λίρα=νόμισμα, ενώ μένει μόνο η συμπλήρωση με τον κόπανο του μπογιατζή, που φαίνεται πιο παράλογη απ’ όλες.

Το βασικό αδύνατο σημείο της εξήγησής μου είναι ότι δεν ξέρω την έκταση της σημασίας «λύρα=κολοκύθι». Αν το λέγαν μόνο στη Σκιάθο και στη Σάμο είναι κομμάτι δύσκολο η έκφραση να έγινε πανελλήνια ξεκινώντας από εκεί. Αν το λέγαν σε πολλά μέρη, είναι πιθανότερο. Δεν ξέρω αν σε άλλα μέρη της Ελλάδας καταγράφεται αυτή η σημασία. Όποιος από τους αγαπητούς επισκέπτες γνωρίζει να λέγονται στο μέρος του λύρες τα κολοκύθια, ας μας πει. Πάντως, η μειωτική σύγκριση του εγκεφάλου με την κολοκύθα είναι θαρρώ απολύτως αναμενόμενη.

Έτσι κι αλλιώς, αν δεν πείθεστε από την εξήγησή μου (ούτε κι εγώ έχω εντελώς πειστεί και ευχαρίστως θα ακούσω επιχειρήματα περί του αντιθέτου) μπορείτε να δεχτείτε την απλή εξήγηση του Άνθιμου Παπαδόπουλου, ότι πρόκειται για λίρα=νόμισμα, και ότι ο κόπανος του μπογιατζή μπήκε για να ενισχύσει τον παραλογισμό, ή ακόμα και να δεχτείτε την ευφάνταστη εξήγηση του Νατσούλη, ότι στην αρχή της φράσης βρίσκεται ο θηριώδης πλην αφελής τουρκαλβανός Κιουλάκ Βογιατζή.

Μόνο μη δω κανέναν υπερδιορθωτή (απ’ αυτούς που γράφουν Γουδή) και θελήσει να αποκαταστήσει τον Κιουλάκ και γράψει «του Βογιατζή ο κόπανος», διότι θα τον κυνηγήσω με το σκουπόξυλο –ή ίσως με του μπογιατζή τον κόπανο!

42 Σχόλια to “Μια λίρα μα ποια λύρα;”

  1. Πολύ παράξενο αλλά ίσως να είναι και πιο μακρύ αυτό το ετυμολογικό ταξίδι της λύρας με τη λίρα. Μου γέννησε πολλούς συνειρμούς το ποστ, μεταξύ αυτών πως στην κολοκύθα αποδίδονται και μυστικιστικές/μαγικές ιδιότητες (θυμηθείτε και το Halloween). Δεν θα με εξέπληττε ιδιαίτερα αν στην πορεία αυτή έγινε και μια παρακαμπτήριος στις μαγικές ιδιότητες της κολοκύθας που (ίσως) σου «κλέβει» το μυαλό. Εσείς που έχετε τις πηγές ίσως να βρείτε κάποια σχετική αναφορά, εγώ απλώς δίνω μια ιδέα.

    Επίσης, το γνωστό παιχνίδι της κολοκυθιάς είναι κατά ένα τρόπο να σου παίρνει το μυαλό.

    Θα μπορούσα να γράψω και άλλα μα το μυαλό μου έγινε ήδη μια λίρα.

  2. http://syntagies.gr/?p=1106

  3. #2 «σπεσιαλιτέ Ευβοίας»!!

  4. Μια φλασιά αν μου επιτρέπετε. Κότα λυράτη γράφουν συνηθέστερα, κότα λιράτη ενίοτε, μα είναι κότα λειράτη, από το λειρί, έτσι;

  5. http://www.elliniko-panorama.gr/recipes.php?recipeId=91

    http://www.servitoros.gr/dirfi/view.php/50/841/

    http://www.nemecismag.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=87:82-&catid=48:-97&Itemid=64

    ἐδῶ λίρες λένε τὶς μεγάλες κολοκύθες.

  6. Στο τελευταίο λινκ που βάζεις Κορνήλιε, κρατάω την εξής φράση:

    «Αυτές τις κολοκύθες που ζυγίζουν πολλά κιλά, η μητέρα μου τις λέει λίρες (από το χρυσοκίτρινο χρώμα του νομίσματος)»

    Η ορθογραφική σύγχυση είναι προφανής (λύρα/λίρα) αλλά δεν εξηγεί την αντιδιαστολή των μεγεθών και των σχημάτων -από την αγγλική λίρα στη κολοκύθα- που ο «Αθήναιος στους Δειπνοσοφιστές αναφέρει: «Ελλησπόντιοι δε σικύας μεν τας μακράς καλούσι, κολοκύντας δε τας περιφερείς», δηλαδή αυτές που έχουν μεγάλη… περιφέρεια!»

  7. sarant said

    Κορνήλιε, Jago, ευχαριστώ. Η Εύβοια, βέβαια, έχει ίδιο λεξιλόγιο με Σκιάθο, αλλά όπως και να το κάνουμε κάπως επεκτείνεται η διάδοση της λέξης.

  8. ΣοφιαΟικ said

    Όμως 40ακο, λες ότι το δευτερο σκελος έχιε εικόνα πανελλήνια, τον μπογιατζη, επομενως γιατί το πρωτο σκέλος να εχει τοπική λέξη;
    Τη λύρα- κολοκύθα δεν την εχω ξανακούσει, btw.

  9. sarant said

    Γιατί το δεύτερο σκέλος ήρθε μετά, όταν είχε γίνει πανελλήνιο το πρώτο σκέλος και όταν αντί της λίρας-κολοκύθας οι ομιλητές καταλάβαιναν λίρα-νόμισμα (έτσι λέω εγώ δηλαδή).

  10. Στις παροιμιώδεις με δεύτερο σκέλος, θα βάζαμε την «φινίτο λα μούσικα»;

  11. sarant said

    (10): Ναι, αλλά σ’ αυτό έχουμε την αντίστροφη διαδρομή: η έκφρ. είχε εξαρχής δύο σκέλη, αλλά στη συνέχεια το δεύτερο πολλές φορές παραλείπεται.

  12. Άλλη μια φλασιά.

    Η ζητούμενη έκφραση ήταν ψωμοτύρι στο στόμα του μακαρίτη πολιτικού Ευάγγελου Γιαννόπουλου, αν θυμάμαι καλά την ξεστόμισε μέσα στη Βουλή πάνω από μια δυο φορές. Όσο το σκεφτόμουν αυτό, θυμήθηκα το «φιλικό» χαρακτηρισμό του προς τη τηλεδημοσιογράφο Έλλη Στάη κατά τη διάρκεια μιας ζωντανής τηλεοπτικής συνέντευξης: είσαι μια τσούγδω της είπε, χωρίς όμως να διευκρινίζει για το τι σήμαινε αυτή η έκφραση. Δικαίως λοιπόν οι εφημερίδες κάνανε θέμα τις επόμενες μέρες καθώς η λέξη ακούγεται υπέρ του δεόντως «πονηρή» έτσι όπως εκστομίστηκε αφειδώς με εντελώς γλείφτικο τρόπο. Η απάντηση ήρθε από το Βήμα όταν η δημοσιογράφος Μαρίλη Μαργωμένου έκανε ένα σχετικό άρθρο το 2000 (για κάποιο λόγο δεν μπορώ να το βγάλω από την αναζήτηση εντός του ΔΟΛιου). Απαντάει χαρακτηριστικά ο Ευαγ. Γιαννόπουλος:

    Παράπτωμα [σ.σ. της Μ. Μαργωμένου]: Προσκάλεσε τον κ. Γιαννόπουλο στην εκπομπή της και, αντί να επιδείξει τον σεβασμό που εκείνος θεωρούσε πως οφείλει, εκείνη έκανε τη δουλειά της ­ του απηύθυνε τις πλέον καυστικές των ερωτήσεων. Δεν υποχώρησε ούτε καν όταν άκουσε το «και μη κοιτάζεις εμένα με αυτό το ειρωνικό ύφος…».

    Συνήθεις προσφωνήσεις: «Τσούγδω!».

    Απάντηση [σ.σ. του Ε, Γιαννόπουλου]: Το «Τσούγδω» δεν έχει κακή έννοια, αλλ’ αντιθέτως καλή: φαίνεται ότι παρήχθη από το «τσούζει» ­ επιρρηματική έκφραση, λέξη που άκουγα στο χωριό μου από μικρό παιδί και σημαίνει στη Γορτυνία την πικρή και την πιπεράτη γυναίκα, με τη δηκτική και την τσουχτερή γλώσσα! Εξυπνη και ανυποχώρητη στην κριτική της αλλά μέσα στην αλήθεια. Οπως π.χ. «είναι αυτή μια τσούγδω, που δε χαρίζει κάστανα», που λένε στη Γορτυνία, αλλά κι αλλού μου λένε. Συνεπώς έπαινος. Κι όχι ψόγος για την κ. Στάη.

    Αυτά τα ολίγα.

  13. Εξαρτάται ποιές κολοκύθες λέγανε λυρες
    Αν ήταν σαν ετούτη εδώ, σκέφτομαι πως αν την έκοβαν στην μέση και την κούφωναν, μέχρι και πρόχειρη λύρα θα μπορούσαν να φτιάξουν. Η οιμοιότητα κάποιων κολοκυθιών με τη λύρα είναι πιθανόν να έκανε κάποιους να τα αποκαλούν λύρες.
    Η λύρα πάντως είναι ένα όργανο που μέχρι και τον 19ο αιώνα παιζόταν σε όλη την Ελλάδα.

    Υ.Γ. Με όλ’ αυτά εμένα μου ήρθε στο μυαλό άλλη έκφραση «κολοκύθια τούμπανα»!!!

  14. Μισιρλού... said

    Ξεκίνησα να γράψω, αλλά έκανα ξαφνική διακοπή για φαγητό, και να που στο #13 ο αλέξανδρος ανδρουλάκης επιβεβαιώνει τη σκέψη μου.
    ___________________________________________________________

    Δε θυμάμαι να είχα ποτέ μου συναντήσει γραμμένη την παροιμιώδη φράση, κι όμως, όταν την άκουγα, ή όταν την λέω, πάντα την «σκέφτομαι» με Υ !
    Είχα μια βέβαιη αίσθηση πως περιγράφει και έχει σχέση με το μουσικό όργανο. (δλδ: το τρελόμυαλό σου και οι ανοησίες σου είναι πλήρης ορχήστρα -και σολάρει και μια λύρα !) 😆
    Τελικά, και στις συλλογές Βερέττα και Αραβαντινού βλέπω την άμεση σύνδεσή της με λύρα και χορό.

    Και να λοιπόν πλέον, πως μπορώ να κάνω τον ταιριαστό συνειρμό-εξήγηση :
    Η λύρα, η γλυκειά κιτρινωπή κολοκύθα* (αυτή που εμφανίζεται στη φωτο #13 και όχι η στρογγυλή αμερικάνικη νεροκολοκύθα) έχει απόλυτη σχέση στην εμφάνιση με την αχλαδόσχημη λύρα !!! (το μουσικό αυτό παλαιό όργανο, απ’ τα πρώτα χρόνια τού Βυζαντίου -και ίσως και πριν).

    Λέτε η λύρα να πήρε το όνομά της από τη γλυκύτατη τούτη κολοκύνθη;! Που έχει το σχήμα τού αχλαδιού, έχει δλδ την περιφέρεια, αλλά για να μην την πούνε λύρα…κολοκυνθόσχημη την είπαν αχλαδόσχημη;!

    Δεν κοιτάει κανας ειδικός στα βυζαντινά, μήπως και βρει κάτιτις σε διάφορα παροιμιώδη ή περιπαίγματα για τη λυροκολοκύνθη;
    Χμ…χμ… όμως η λύρα (η άλλη, η αρχαία του Απόλλωνα και των φίλων του) από πού να πήρε το όνομά της;

    * * *

    Ο αείμνηστος παππούλης μου πάντως, θυμάμαι να μου τα έλεγε μαζεμένα σε δίστιχα (κι έτσι τα χρησιμοποιώ κι εγώ**) για κάθε ανόητη πράξη μου ή όποια ανοησία αμολούσα :

    Τα μυαλά σου και μια λύρα
    και τρακόσ(ι)α δράμια φύρα…

    Το μυαλό σου και μια λύρα
    και κολοκύθια στο πάτερο…

    Το μυαλό σου και μια λύρα
    και τα κολοκύθια με τη ρίγανη…

    [Αλλά αυτά φαίνεται να ‘χουν άμεση σχέση με το λυρο-κολοκύθι που έμαθα! Όμως εγώ τα άκουγα και τα ξέρω σαν ανακατεμένες ανοησίες με μουσική και κολοκύθια!]

    ____
    * Αυτή τη μακρουλή και κρεμαστή κολοκυθιά, που παράγει αυτούς τους κιτρινωπούς καρπούς, τη θυμάμαι στα χωριά τής Πελοποννήσου.
    Καθώς και τον αφυδατωμένο και ξεραμένο καρπό της τον κόβανε στη μέση και φτιάχνανε σκεύη (κούπα για κρασί, ή για νερό, ή για λάδι -σαν τσότρες δλδ).
    Το θυμάμαι έντονα, γιατί πολύυυυ παλιά η -άλλη- γιαγιά με είχε λούσει -έξω απ’ το μαντρί- με ένα τέτοιο!

    ** (για να τα θυμάμαι, σκεφτείτε πόσες φορές τα είχα ακούσει !!! )

  15. Μισιρλού... said

    Μόλις πρόσεξα, πως στο #13 ο Αλέξανδρος Ανδρουλάκης έχει ήδη πει το αντίθετο :
    Πως η λυροκολοκύνθη πήρε το όνομά της απ’ τη λύρα !
    [που μάλλον αυτό είναι το προφανές -και δεν «κρεμάμε» και τον Απόλλωνα!]
    😛

    ____
    Ήρθα βιαστικά, μετά τη μικρή απουσία μου απ’ την πόλη -για μερικές ώρες μόνο- ώστε να ετοιμαστώ για βδομαδιάτικο ενδιαφέρον ταξίδι εργασίας (και ηρεμίας!).
    Ας ευχηθώ πως θα πιάνει και το ασύρματο στην περιοχή… για να μπαίνω για καμια καλησπέρα!

    Χαιρετισμούς σε όλους !

  16. αὐτὴ τὴν κολοκύθα τὴν λἐνε καὶ φλασκιά, τὴν κάνουν καὶ παγούρι, τὴν κάνουν καὶ διακοσμητικό. γιὰ λύρα δὲν ξέρω.

    ὁ παπποῦς μου ἔλεγε; «ἕτερον ἐκάτερον
    κολοκύθια εὶς τὸ πάτερον».

  17. καὶ βέβαια μιὰ ποὺ μιλᾶμε γιὰ τὴν κολοκυθιά, νὰ θυμηθοῦμε καὶ τὴν ἱστορία τοῦ Ἰωνᾶ!

  18. Μπουκανιέρος said

    Επίσης, ξεραμένη και κούφια, τη χρησιμοποιούσαν για παιδικό σωσίβιο.
    Δηλαδή δυο κολόκες που δένονταν στα μπράτσα – κάπως σαν τα σύγχρονα φουσκωτά μπρατσάκια.

  19. Μαρία said

    Οι Αφρικανοί κατασκευάζουν και κρουστά και έγχορδα

    Μπουκάν, το πρώτο σου σωσίβιο ήταν κολοκυθένιο;

  20. Άσχετο:

    Είχα γράψει λίγες μέρες πριν για την εμφάνιση του «λερναίου κειμένου» στην ιστοσελίδα για φοιτητές και αποφοίτους του τμήματος «Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό» του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου, «Εκαταίος». Mετά από e-mail που τους έστειλα, πρόσθεσαν κείμενα του οικοδεσπότη και είναι πλέον φανερό ότι πρόκειται για μύθο. Έκαναν όμως μία παράλειψη. Δεν έγραψαν το όνομα του συντάκτη και, αναφέροντας το δικό μου ως αυτού που πρόσεξε το λάθος, φαίνεται ότι όλα αυτά τα έχω γράψει εγώ.

    Τους έστειλα και δεύτερο e-mail και ελπίζω να το διορθώσουν και αυτό.

    Συγνώμη για την εκτροπή, αλλά αφού το είχα αναφέρει εδώ μέσα, έπρεπε να γράψω και την εξέλιξη.
    Θα επανέλθω…

  21. sarant said

    Αλέξανδρε, Μισιρλού, Μπουκάν, Μαρία, Κορνήλιε, ευχαριστώ πολύ!

    Jago, την τσούγδω δεν την ήξερα!

  22. Κάτι έκανα λάθος με το link. Ξαναπροσπαθώ.

    Εκαταίος

  23. sarant said

    Άγγελε, το ουσιώδες είναι που μπήκε η διόρθωση, σε ευχαριστώ.

    http://www.ekataios.gr/article.php?subaction=showfull&id=1257565084&archive=&start_from=&ucat=8&

  24. Μπουκανιέρος said

    Μαρία, ναι και όχι.
    Δηλ. η γιαγιά μου μούδωκε τις κολόκες αλλά οι γονιοί μου δεν επέτρεψαν να χρησιμοποιηθεί ένα μέσο που, καλώς ή κακώς, το θεωρούσαν απαρχαιωμένο και ελάχιστα ασφαλές.

  25. marulaki said

    @14: Αυτά στην Κρήτη τα λέμε ‘τσούκους’ (ενικός ο τσούκος). Η λέξη χρησιμοποιείται και ως προσφώνηση για τον ‘κουφιοκεφαλάκη’, σε στύλ ‘άντε ρε τσούκο!’, αλλά χαϊδευτικά. Επειδή μάλιστα όταν ξεραθούν τα σπόρια που μένουν μέσα κάνουν έναν ωραίο θόρυβο σαν μαράκες, στο μυαλό μου όταν το ακούω σκέφτομαι ένα κεφάλι που κουνιέται και κάνει και τον αντίστοιχο θόρυβο! 🙂
    Τα κάνουμε κι εμείς σκεύη, μάλιστα τα ‘προχώ’ καφενεία που έχουν ανοίξει τελευταία βάζουν σε μικρά τέτοια τη ρακή, ή το κρασί.

  26. Akyla said

    Ρώτησα φίλο από την Πάρο μήπως τυχόν λένε κι εκεί τις κολοκύθες λίρες. Μου απάντησε αρνητικά. Συμπλήρωσε όμως ότι έτσι λένε στη Σαντορίνη τις μικρές στρογγυλές κολοκύθες.

  27. Μπουκανιέρος said

    #25: Επίσης, τσούκα (απ’ το ιταλ. zucca βέβαια).
    Ακόμα, τσούκα η βουνοκορφή (άμα έχει το κατάλληλο σχήμα), αλλά και η αστοχία (σε μερικά παιγνίδια).
    Και τσούκαρος, κοροϊδευτική ονομασία για καπέλο (λέγεται και για το απαυτό των δεσποτάδων).

  28. marulaki said

    Ωραίος ο τσούκαρος!!! εύγλωττο που λένε…! 😀

  29. sarant said

    Ακύλα, ευχαριστώ.
    Μπουκάν, το απαυτό των δεσποτάδων;

  30. Μπουκανιέρος said

    Το απαυτό με τα πολλά χρυσαφικά, η μίτρα τέλος πάντων.

  31. AA said

    Λύρες λέμε στην Εύβοια τις μεγάλες πορτοκαλί κολοκύθες που μοιάζουν με αυτές που κουφώνουν στην Αμερική και την Αγγλία στο Halloween. Κάνουν ωραιότατη κολοκυθόπιτα… (Και τις βρίσκει κανείς στη λαϊκή και όχι όλο το χρόνο)

    Όσο αφορά την ομοιότητα του οργάνου σχετικά με αυτό που αναφέρει ο Αλέξανδρος Ανδρουλάκης στο #13, θυμάμαι κάποιες κολοκύθες τις οποίες όταν τις κουφώσεις και τις αφήσεις στον ήλιο ξεραίνοντε και γίνοντε αρκετά σκληρές. Δεν ξέρω αν θα μπορούσαν να πάρουν τα 6-7 κιλά τάσης που χρειάζεται κατα μέσο όρο μια χορδή κιθάρας αλλά αμα τη φάς στο κεφάλι δεν θα περάσει απαρατήρητη (η κολοκύθα).

    Μερικές κλειστές κολοκύθες πάντως (πάλι με μακρύ λαιμό), μετά απο καιρό στον ήλιο, ρίχνανε τα σπόρια τους και έκαναν ένα ήχο σαν μαράκες…

  32. Ερημίτης said

    Σχετικό, υποστηρικτικό:

    Ταμπουράς, με κρεμμύδια στο τηγάνι
    http://www.nikaria.gr/story26-491.html

  33. άδαμαντοκόλλητο κολοκύθι ἔλεγε εὔστοχα κάποιος τὴν μίτρα.

  34. μήτσκος said

    «Νομίζω πως υπάρχει και μια άλλη εξήγηση, που θα την προτείνω με επιφυλακτικότητα, όσο κι αν βαθιά μέσα μου είμαι πεπεισμένος πως είναι η επικρατέστερη.»

    Υποψιάζομαι ότι η λέξη «επικρατέστερη» εδώ δε στέκει. Να το αλλάξουμε σε «σωστή»;

  35. sarant said

    Μάλλον έχετε δίκιο!

  36. Διονυσία said

    Καλημέρα,
    και στην Άνδρο, τα κολοκυθάκια
    λυράκια,λέγονται.
    συγχαρητήρια για τις εξαιρετικές προσπάθειες.

  37. sarant said

    Α, σας ευχαριστώ πολύ!

  38. Στάθης Αυγουστινιάτος said

    Ο παππούς μου και ο πατέρας μου που ήταν από την Κεφαλονιά, χρησιμοποιούσαν τις εκφράσεις «Το μυαλό σου και μια λίρα και μια κόκκινη κλοντήρα» και «Κολοκύθια με τη ρίγανη» που είδα γραμμένες παραπάνω, όχι όμως μαζί. Εγώ την εξελάμβανα τη λίρα με ι, αλλά μπορεί να το έκανα αυθαίρετα. Αυτό που μ’έκανε να μπω εδώ είναι η απορία τι είναι η «κλοντήρα». Ο Μπαμπινιώτης δεν την έχει τη λέξη. Ξέρει κανείς;

  39. sarant said

    Καλησπέρα!
    Ομολογώ ότι δεν ξέρω τι είναι η κλοντήρα. Το πιο κοντινό που σκέφτομαι είναι το κροντήρι (= ποτήρι).

  40. lalakios said

    Δεν κατέχω το ετυμολογικό κομμάτι της φράσης αλλά μπορώ να σχολιάσω επί του εννοιολογικού.
    «Το μυαλό σου και μια λύρα(κολοκύθι) και του μπογιατζή ο κόπανος.»
    Παρομοίωση κεφαλιού με κολοκύθι(λύρα) και η «κρυμμένη» απειλή: «σταμάτα να λες χαζομάρες γιατί θα σου σπάσω το κεφάλι»
    Απλοϊκότατη ερμηνεία που όμως φαντάζει στα μάτια μου η πιο λογική.

  41. πέπε said

    Καλημέρα σας.

    Εκείνο το είδος κολοκύθας που όταν ξεραθεί το σκαλίζουν και το βλέπουμε συχνά κρεμασμένο σε ταβέρνες και αυλές ως φωτιστικό ή ως διακοσμητικό, σε πολλά μέρη παίρνει το όνομά του από αντικείμενα που μπορούν να φτιαχτούν από αυτό.

    Επιβεβαιώνω ότι στην Άνδρο το λένε λύρα (υπάρχει και η λυρόπιτα), και ότι αλλού (δεν ήξερα ότι είναι η Ικαρία, όπως διαβάζω παραπάνω, αλλά γενικώς το ήξερα) το λένε ταμπουρά. Αλλού το λένε φλάσκα. Η κρητική ονομασία τσούκος προφανώς σχετίζεται με τα zucchninι, τα κολοκυθάκια.

    Τώρα βέβαια δεν αποκλείεται σε κάποια μέρη αυτά τα ονόματα, λύρα, ταμπουράς κλπ. να έχουν χρησιμοποιηθεί και για άλλα συγγενικά είδη κολοκύθας ή κολοκυθιού.

    Ο ταμπουράς ξέρετε βέβαια ότι είναι έγχορδο με σχήμα παρόμοιο με του μπουζουκιού ή του μπαγλαμά. Το προσδιορίζω επειδή πολλοί παρασύρονται από τη λέξη ταμπούρ(λ)ο και νομίζουν ότι είναι κρουστό. Ταμπουράδες από κολοκύθα υπάρχουν στο Μουσείο Λαϊκών Οργάνων στην Πλάκα (Αθήνα).

    Κάθε αντικείμενο με φυσικό κοίλωμα έχει χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή λαϊκών εγχόρδων. Θυμίζω το καύκαλο της χελώνας (αρχαία λύρα, νεότεροι φυλακίσιοι μπαγλαμάδες). Ειδικά όμως από την κολοκύθα έχουν φτιάξει και κρουστά (ορθώς προαναφέρθηκαν οι μαράκες) και πνευστά (το όργανο με έναν ή δύο αυλούς στερεωμένους σε μια κολοκύθα, γνωστό κυρίως από Ινδο-Πακιστανούς γόητες φιδιών, υπάρχει και ως ελληνικό λαϊκό -στην Κρήτη- και λέγεται τσουκομαντούρα).

    Η σύνδεση λύρας – κολοκύθας είναι απόλυτα επιβεβαιωμένη.

  42. sarant said

    Καλημέρα σας, ευχαριστώ πολύ για τις πληροφορίες!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: