Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Μόνο η γιαγιά μου και ο Κοραής;

Posted by sarant στο 28 Μαΐου, 2010


Επειδή με κατηγόρησαν κιόλας, μεταξύ σοβαρού και αστείου, κάποιοι εκλεκτοί φίλοι του ιστολογίου, ότι διαλέγω θέματα ακανθώδη (ή αβανταδόρικα), σαν το μεσανατολικό ή τον Κεμάλ, έτσι που να γίνονται εκατοντάδες σχόλια, καταπιάστηκα χτες να γράψω κάτι μη φορτισμένο’ για τα φρούτα, τα φρούτα εποχής –και έπαθα ένα γλωσσικό σοκ.

Η γιαγιά μου (η μυτιληνιά, όχι η αιγινήτισσα), σαν ψώνιζε τα πρώτα κεράσια ή βερίκοκα ή ροδάκινα ή σταφύλια της χρονιάς, μας έλεγε: ελάτε, είναι πρωτοφανήσιμα. Τη λέξη «πρωτοφανήσιμος», λοιπόν, για τα πρώτα φρούτα της χρονιάς, την ξέρω από μωρό παιδί, και μου είναι ιδιαίτερα αγαπητή γιατί τα φρούτα μ’ άρεσαν, αν και όχι σε βαθμό μανίας όπως ένας αδελφικός φίλος που, λέει, η πρώτη λέξη που είπε σαν μίλησε δεν ήταν «μαμά» ή «μπαμπά» αλλά «φούτα»!

Καθώς λοιπόν ξεκινούσα να γράψω, δεν ξέρω πώς μου ήρθε και γκουγκλίζω το «πρωτοφανίσιμος» για να δω αν γράφεται πιο πολύ με γιώτα ή με ήτα. Δεν βρίσκω ούτε μία γκουγκλιά. Βάζω «πρωτοφανήσιμος» και βρίσκω μόλις 31 γκουγκλιές. Και αν χρησιμοποιήσουμε τον πληθυντικό στο ουδέτερο, «πρωτοφανήσιμα», μετά βίας βρίσκουμε περισσότερα: 65 εμφανίσεις. Και μάλιστα, οι περισσότερες ανευρέσεις, όπως μπορείτε να δείτε, προέρχονται είτε από παλιότερα κείμενα, του 19ου αιώνα, είτε από καταλόγους λέξεων. Οι μισές περίπου ανευρέσεις είναι από τα Άτακτα του Κοραή.

Τελικά δεν έγραψα τίποτε και το βράδυ που βγήκα με δυο φίλους, ο ένας επτανήσιος και ο άλλος απ’ την Αρκαδία, τους ρώτησα αν ξέρουν και χρησιμοποιούν τη λέξη «πρωτοφανήσιμα». Δεν την ήξεραν και χρειάστηκε να τους πω τι σημαίνει –μάλιστα, μισοαστεία μισοσοβαρά ο επτανήσιος μου είπε πως του θυμίζει ιταλική λέξη, σαν το καντσονίσιμα ή τη σερενίσιμα.

Οπότε, έπαθα ένα γλωσσικοπολιτισμικό σοκ: μόνο η γιαγιά μου και ο Κοραής ξέραν αυτή τη λέξη; Εσείς χρησιμοποιείτε τη λέξη «πρωτοφανήσιμα»; Κι αν όχι, πώς τα λέτε τα πρώτα φρούτα της χρονιάς;

Ο ορθογράφος του Word πάντως την ξέρει τη λέξη, διότι δεν την κοκκινίζει όταν τη γράφω με ήτα (με γιώτα την κοκκινίζει). Αλλά από τα δυο σύγχρονα μεγάλα λεξικά ούτε του Μπαμπινιώτη την έχει, ούτε το ΛΚΝ. Ο Μπαμπινιώτης έχει το «πρωτοφανής», με τις γνωστές σημασίες της λέξης αλλά και με τη σημασία αυτή («πρωτοφανή σταφύλια»). Το ΛΚΝ έχει το «πρωτόφαντος» με τη σημασία του «πρωτοεμφανιζόμενου», με παράδειγμα για «πρωτόφαντο γρασίδι». Ο Δημητράκος, βέβαια, την έχει τη λέξη και δίνει και συνώνυμά της: πρωτόλουβος, προφαντός.

Φυσικά, το πρωτοφανήσιμος βγήκε από το πρωτοφανής. Ο Κοραής δίνει και μια ξεχασμένη παραλλαγή: πρωτοφανούσικος, που την καταγράφει (ως πρωτοφανούσυκα και την παρερμηνεύει, νομίζοντας ότι αφορά μόνο σύκα) ο Δουκάγγιος. Λέω «ξεχασμένη» διότι γκουγκλίζοντας δεν τη βρήκα ούτε μια φορά, αν και βρήκα έναν φρουτέμπορο με το όνομα Πρωτοφανούσης, που το θεωρώ εξαιρετικό παράδειγμα «ετυμολογικού προκαθορισμού»!

Βέβαια, όπως είπαμε και χτες με τους δυο φίλους μου, όλα αυτά ίσχυαν σε μια κλειστή, μη παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, όπου κάθε φρούτο είχε την εποχή του και δεν υπήρχαν ούτε θερμοκήπια ούτε εισαγωγές από την άλλη άκρη του κόσμου, να φέρνουν χριστουγεννιάτικα στο σουπερμάρκετ κεράσια, που για να φτάσουν ως εδώ έχουν κάψει καν και καν πετρέλαιο. Εκτός αν είστε τυχεροί να έχετε μποστάνι, οπότε η λέξη «πρωτοφανήσιμος» εξακολουθεί να έχει νόημα.

Advertisements

94 Σχόλια to “Μόνο η γιαγιά μου και ο Κοραής;”

  1. Ωστε αυτό θα πει «προφαντός»; Ευχαριστώ! Ποτέ δεν ήξερα τι σήμαινε, και μόνο στο «Τριανταφυλλάκι» («Αχ, λουλούδι προφαντό, είπε το παιδάκι, θα σε κόψω, δε βαστώ») την είχα ακούσει. Η (μωραΐτισσα) γιαγιά μου έλεγε όμως «Μπά, προφαντικό να σού’ρθει!», νομίζω με καλή (αποτροπαϊκή) σημασία. Ούτε αυτό έμαθα ποτέ τι σήμαινε.

    Ο «τροφαντός» έχει άραγε καμία σχέση με τον «προφαντό»;

  2. π2 said

    Στα γκουγκλοβιβλία το εμφανίζει και στο Γαλάζιο Βιβλίο του Μυριβήλη («αδιάκοπα καινούργιο και πρωτοφανήσιμο το θέαμα της ζωής») και στο Μικρασία τέλος του Τάκη Κοντού («κάτι το πρωτοφανήσιμο»). Ενδιαφέρον είναι ότι και στις δύο λογοτεχνικές αναφορές δεν πρόκειται για φρούτα, αλλά η λέξη χρησιμοποιείται ως συνώνυμο του πρωτόφαντο.

  3. sarant said

    Άγγελε, αυτό έλεγα να το γράψω και τελικά δεν το έγραψα διότι δεν έχω κιτάπια πρόχειρα και δεν έχω ξεκαθαρίσει τι τρέχει. Αλλά μια και το έθιξες: τα λεξικά λένε ότι ο τροφαντός είναι από το τουρκ. turfanda «πρώιμο λαχανικό» που είναι περσικής αρχής και ο Δύτης μπορεί να μας εξηγήσει την ετυμολογία του.

    Όμως, τροφαντός σημαίνει καλοθρεμμένος, μεστωμένος, ενώ προφαντός σημαίνει πρωτοφανήσιμος, δηλ. το προφαντός είναι πιο κοντά στη σημασία του στο turfanda. Κάποιος συμφυρμός ίσως να υπήρξε, αλλά αν πω περισσότερα θα είναι σκέτες εικασίες.

  4. sarant said

    Π2, ενδιαφέρον επίσης ότι ο Τάκης Κοντός και ο Μυριβήλης είναι μυτιληνιοί όπως και η γιαγιά μου (γνωρίζονταν άλλωστε).

  5. Μπουκανιέρος said

    #4
    Χιώτης/Σμυρνιός δεν ήταν ο Κοράης;
    Μήπως (λέω) είναι ή ήταν λέξη της εκεί περιοχής, κυρίως;

  6. Νέος Τιπούκειτος said

    Το πρωτοφανήσιμος δεν το έχω ξανακούσει. Πάντως η (αρχαία) κατάληξη -σιμος επιχωριάζει εν Κύπρω, όπου έχει επιδώσει ιδιαιτέρως, και η σημασία της έχει επεκταθεί πέρα από αυτήν που είχε στα αρχαία ελληνικά («ο δυνάμενος να…»), π.χ. σπιθκιάσιμος=σπιτίσιος (για φαγητό), νούσιμος=μυαλωμένος, βλεπούσιμος=εμφανίσιμος κτλ.

  7. Χρηστος Κ. said

    Πρωιμα ή μαγιατικα τα λεμε εδω στη Δραμα. Τωρα αμα δεις καρπουζι στο σουπερ μαρκετ το Φλεβαρη κατι δε παει καλα. Αλλα ετσι οπως εχει γινει η αγορα με το κερδος παση θυσια, το καρπουζι ειναι ενα φρουτο all weather.

  8. Αν έχει δειγματοληπτική αξία, ούτε εγώ έχω ακούσει το «πρωτοφανήσιμος». Τα «πρωτοφανή σταφύλια» του Μπαμπινιώτη, πάλι, μου φέρνουν στο νου τίποτε γιγαντιαία τσαμπιά από τη χώρα της Κουκάνια.

  9. ΣοφιαΟικ said

    Εγώ σκέφτηκα μόλις άρχισα να διαβάζω ότι εννοείς πρωτόφαντα. Που σημαίνει ότι τη λέξη πρωτόφαντος την ξέρω. Δε θυμάμαι άλλη λέξη, πρώιμα ίσως.

    Όμως για τα φρούτα και μια το μαγαζί είναι όχι μόνο για τα γλωσσικά, να θυμίσω να αγοράζουμε εποχιακά κι όχι εισαγόμενα από την άλλη άκρη του κόσμου (εξαιρούνται οι μπανάνες). Αν και αυτή την εποχή δεν έχει σημασία. Αυτό που μου λείπει από την Ελλάδα κάθε χρόνο τέτοια εποχή είναι τα κεράσια, τα βερίκοκα, τα ροδάκινα. Με τα όψιμα δεν τα πάω καλά, καρπούζια κλπ.

  10. marulaki said

    Πρώιμα για τα ‘πρωτοφανήσιμα’ και όψιμα για αυτά που βγαίνουν αργά κι εκτός εποχής λέμε κι εμείς για τα φρούτα. Ωραίο όμως και το ‘πρωτοφανήσιμο’ αν και δεν το έχω ξανασυναντήσει ούτε κι εγώ.

  11. sarant said

    Ευχαριστώ όλους για τη συμβολή.

    Σοφία, φρουτολογικώς συμφωνούμε, κι εγώ τα όψιμα δεν τα πολυσυμπαθώ. Αλλά δεν έχει κεράσια στην Αγγλία, μόνο φράουλες;

  12. π2 said

    Το επίθετο πρωτοφανής χρησιμοποιείται ήδη από την αρχαιότητα για την πρώιμη εποχική άνθηση ή καρποφορία. Ο Γρηγόριος Νύσσης μιλάει για το πρωτοφανὲς ἄνθος τοῦ ἔαρος (Επιστ. 12.2), ενώ την ίδια μεταφορά χρησιμοποιεί κι ένα ωραιότατο θεσσαλικό επιτύμβιο επίγραμμα για ένα δεκαπεντάχρονο κορίτσι.

  13. Εδώ στην Κύπρο η δική μου γιαγιά χρησιμοποιούσε την λέξη «πρωτοφανούσιμα». Όχι όμως μόνο για πρώιμα φρούτα αλλά και σαν συνώνυμο του πρωτοφανούς (π.χ. γεγονότος). Τώρα που το σκέφτομαι και εγώ την έχω χρησιμοποιήσει την λέξη αυτή.

  14. sarant said

    Φίλος έστειλε το εξής:

    Στην Κρήτη (στο Ηράκλειο σίγουρα) τα φρούτα και τα λαχανικά μιας εποχής που ωριμάζουν πρώτα πρώτα τα λέμε πρωτοφανίστικα. Έτσι δεν έχουμε προβλήματα με το η και το ι. Στη λέξη αυτή αντιστοιχούν ίσως αι απαρχαί των αρχαίων Ελλήνων ή τα πρωτογενήματα της Βίβλου. Πρωτοφανίστικα σταφύλια πήγαιναν στο χωριό μου (Καβροχώρι) στην εκκλησία στις 6 Αυγούστου να τα ευλογήσει ο παπάς.
    Αλλά τώρα που χάρη (;) στα θερμοκήπια έχομε φράουλες και αγγουράκια όλο το χρόνο, χάθηκε και η λέξη πρωτοφανίστικα, όπως χάθηκαν ή υποχώρησαν κι άλλες, καθώς άλλαζε η ζωή μας, π.χ. η λέξη γκινιάζω (< εγκαινιάζω) = φοράω για πρώτη φορά κάτι καινούριο, συνήθως ρούχα, παπούτσια κλπ., καθώς και το σχετικό επίθετο αγκίνιος και αγκίνιαστος = που δεν έχει ακόμη φορεθεί/χρησιμοποιηθεί ούτε μια φορά, και συνεκδ. ολοκαίνουριος, ή ακόμη η διάκριση ανάμεσα στα καθημερνά και τα σκολινά ρούχα.
    Σημ.: Δε θρηνώ∙ απλώς επισημαίνω.

  15. ΣοφιαΟικ said

    Εκεί που μαζεύω φράουλες έχει και κερασιές, 40κο. Μην ξεχνάς ότι η κερασιά θέλει κρύες νύχτες. Μόνο που η παραγωγή ειναι μικρή, και τα σουπερμάρκετ εισάγουν από Γαλλία, Βέλγιο και κάτι εξωτικά μερη.

    Κατα τ’αλλα λέει μεχρι που τα σουπερμαρκετ γιγαντώθηκαν στο ΗΒ υπήρχε παραγωγή οπωροκηπευτικών και φρουτων. Τώρα στα σουπερμάρκετ είναι όλα εισαγόμενα (κι οι φράουλες ακόμα).

  16. π2 said

    Μια που γίνεται λόγος για τις διαλέκτους, συνειδητοποίησα από τα rss feeds μου ότι το τμήμα της Πύλης που αφιερώνεται στις νεοελληνικές διαλέκτους άρχισε να εμπλουτίζεται με μια πολύ χρήσιμη λειτουργία: συνδέσμους σε διαδικτυακές πηγές διαλεκτικού ενδιαφέροντος (ένα παράδειγμα για τους πολλούς Σερραίους της ομήγυρης).

  17. Νέος Τιπούκειτος said

    @12: Αγαπητέ συνάδελφε, το «ωραιότατο θεσσαλικό» είναι πλεονασμός! 🙂

  18. π2 said

    Τιπούκειτε, έχε χάρη που εμείς οι Σερραίοι δεν τα πολυπαίρναμε τα γράμματα στην αρχαιότητα. 😛

  19. δμ3κ said

    Παρόμοια με τον Παύλο στο #13. Θυμάμαι -θολές πια- φιγούρες από τα παιδικά μου χρόνια να χρησιμοποιούν το πρωτοφανήσιμο ως συνώνυμο του πρωτοφανούς.

  20. Μαρία said

    Πιδύε, σε κάποιους λαογραφικούς έχω πέσει κατά καιρούς. Αυτοί απ’ την Πύλη κριτική των πηγών δεν πρέπει να κάνουν; Ότι βρουν το κοτσάρουν; Και μόνο που βλέπω Δαρ- αντί Νταρ- , τη μυρίζομαι τη δουλειά, για να μη μιλήσουμε για τους ετυμολόγους.

    Για τα φρούτα θα μπορούσα να επαναλάβω το #10.

  21. Μαρία said

    Ρε Τιπού, πού χάθηκες; Πνίγεσαι κι εσύ;

  22. π2 said

    Μαρία, δεν σηκώνεις μύγα στο σερραϊκό σπαθί σου βλέπω. Απ’ τ’ ολότελα καλά και τα Δαρ- (εξάλλου, το σχετικό άρθρο εξηγεί πως «στην καθομιλουμένη πάντα Νταρνάκας»).

  23. Μαρία said

    22 Τους ετυμολόγους τους είδες. Κάνουν και γκρίζα διαφήμιση σε παπαρολόγους.
    Νταρνακιώτκα έχεις ακούσει ποτέ;

  24. π2 said

    Πού να τ’ ακούσω; Μισή καταγωγή από τον νομό έχω, με πατέρα που ήταν εσωτερικός μετανάστης, δεν υπάρχει και βιώσιμο πατρικό οπότε λιγοστεύουν ακόμη περισσότερο οι επισκέψεις…

  25. π2 said

    Όσο για τους ετυμολόγους τους είδα, αναμενόμενα αυτά. Προσωπικά βρίσκω ενδιαφέρουσα τη λογική «βγάζουμε στο διαδίκτυο φύρδην μίγδην ό,τι βρούμε για το χωριό» είτε πρόκειται για άρθρο σε συνέδριο είτε για την αερολογία ενός γυμνασιάρχη, αλλά παραδέχομαι αμέσως ότι τα κριτήριά μου για το τι είναι ενδιαφέρον είναι βαθιά διαβρωμένα από τις κουλές πηγές που μου έχει κατά καιρούς χρειαστεί να χρησιμοποιήσω.

  26. Χρηστος said

    Καταπληκτικη η διαλεκτος στα Νταρνακοχωρια. Δε πιανεις μπαλια. Ειναι ομως εκπληκτικη ντοπιολαλια οπως και αυτη των Ροδολιβιανων. Σα πολλοι σερραιοι να ειναι μαζεμενοι εδω.

  27. Μαρία said

    Χρήστο, μικρή διόρθωση: των Ροδολιβνών.
    Δεν είναι πολλοί. Ο Πιδύος μισός, ο Νοσφεράτος κι εγώ ολόκληρες.
    Δραμινοί, εσύ κι ο Νικολά.

  28. voulagx said

    Ροδολιβος δε λεγεται το χωριο; Ροδολιβνοι οι κατοικοι;

  29. π2 said

    Αν μετράει η γνώμη του ημίαιμου Σερραίου, Ροδολιβινούς τους έχω ακούσει εγώ.

  30. Ροδόλιβος και Φωτόλειβος – τα θυμάμαι ως ονόματα από τη θητεία μου σε στρατιωτικό ταχυδρομείο το 1978. Υπάρχουν λοιπόν σταλήθεια;

  31. Μαρία said

    Πιδύε, αυτά είναι για να τα γράφουμε στα λεξικά, για να τα μαθαίνουν οι ξένοι 🙂

    Άγγελε, υπήρχε περίπτωση οι φαντάροι να στέλνουν γράμματα σε φανταστικά μέρη; Υπάρχουν, αν τους κατεβάσεις τον τόνο.

  32. babis said

    Toν Ροδόλιβο τον θυμάμαι από τις επισκέψεις που κάναμε παλιότερα στο πατρικό του πατέρα μου στο Δραβίσκο (Δράβισκος της γης των Ηδώνων λέει ο Θουκιδίδης). Λόγω του ότι οι επιγραφές ήταν στα κεφαλαία, όμως, πάντα πίστευα ότι διαβάζεται Ροδολίβος και ότι είναι ουδέτερο. Αυτό μετράει για ραμόνι κ.Σ.;

  33. π2 said

    #32: To Ροδολίβος λένε οι ντόπιοι, δεν θυμάμαι ποιο είναι το επίσημο. Άρα, όχι, δεν πρόκειται για ραμόνι.

    Μαρία, είπαμε, ημίαιμος. Και οι Ροδολιβ(ι)νοί που είχα γνωρίσει ζούσαν δεκαετίες σταΣέρρας, οπότε πού να ξέρω ο έρμος.

  34. sarant said

    Και να μην το λέγαν οι ντόπιοι, ραμόνι δεν θα ήταν. Αλλά θαρρώ πως λέγεται Ροδολίβος.

  35. Rogerios said

    Όπως πολύ σωστά σκέφτηκε ο Μπουκανιέρος (σχόλιο 5) τα «πρωτοφανούσικος» του Κοραή μοιάζει να είναι σαφώς λέξη του χιώτικου ιδιώματατος. Μένει να μας το επιβεβαιώσουν οι Χιώτες φίλοι του ιστολογίου.

  36. Μαρία said

    Ε ναι, ρε παιδιά, γενική του Ροδολίβους, αρχαιοπρεπέστατη. Παλιά είχε και πολλούς κομμουνιστές.
    Μπάμπη, και συ ημίαιμος; Η Δραβησκός στο Θουκυδίδη, Ζδραβίκ’ για πολλά χρόνια και μετά επαναφορά σε Δραβίσκος αρσενικός.

  37. babis said

    @36
    Ναι για

  38. Νέος Τιπούκειτος said

    @21: Πνίγομαι, πνίγομαι… Και πού να σου πω σε τί πνίγομαι… (Ρίψατε σημείωμα για τα περετέρο)

  39. Μαρία said

    Μπάμπη, έχω πολλές προπολεμικές(1936-39) φωτογραφίες απο Δραβίσκο. Κι αν έχεις καμιά γιαγιά ή κανένα παππού γεννημένους γύρω στο 30, μπορεί να ήταν μαθητές της μάνας μου.

  40. Μαρία said

    38 Καλή δύναμη.

  41. ἀπὸ τὸν Τιπούκειτο ἄλλο εἰς -ήσιμος περίμενα….

  42. Ἄγγελε, ποτὲ δὲν φανταζόμουν ὅτι στὸν στρατὸ τὸ ὄνομά σου θὰ ξαναποκτοῦσε τὴν προχριστιανική του ἔννοια!

  43. babis said

    Μαρία, νομίζω ότι η γιαγιά μου ήταν του 25, οπότε μπορεί και να’ ναι όπως τα λες.
    Αυτό για τις γωτογραφίες θα το θεωρήσω πάσα και θα λάβω (πάρω εννοώ, αλλά θέλω να γίνει πιο επίσημη η έκκληση) το θάρρος να σε ρωτήσω αν μπορείς να μου στείλεις μερικές.

  44. Τα σερραίικα τοπωνύμια, αναμνήσεις από ταξίδια με τραίνο…

    Όσο για γένη και σωστούς τύπους μου θύμισαν την οδό Λεβήνος, που φόρεσε μουστάκια κι έχει γίνει οδός Λεβήνου πια. Κι έχει πλάκα ότι και οδό Λέντα να πάνε να τη πούνε, πάλι παίζει με τον καιρό να καταντήσει οδός Λέντας…

  45. Μαρία said

    Μπάμπη, είναι ασπρόμαυρες μικρές και όλες απο σχολικές εκδρομές στα γύρω χωράφια με τις δασκάλες και πολλά παιδάκια. Υπάρχει και μια μεγαλύτερη (13/1/37) αναμνηστική μπροστά στα σκαλοπάτια του σχολείου, καταλαβαίνεις, η κλασική στάση. Τα κορτσούδια πάντως πλειοψηφούν. Φοβάμαι οτι αν φωτοτυπηθούν, θα βγουν μουντζούρες. Σε ποια πόλη μένεις;

  46. babis said

    Τώρα ζω στο εξωτερικό, αλλά το σπίτι μου είναι στη Σαλονίκη. Έχεις καμία που να φαίνεται η πλατεία ή όλες μα όλες είναι στα γύρω χωράφια;

  47. Nicolas said

    Γεννημένος μόνο, γεννημένος και για λίγο περαστικός.
    Καλά, ο άλλος από την Πετρούσα δεν μετράει;
    Πρέπει να φέρουμε ενισχύσεις. Δραμινοί του διαδικτύου, ενωθείτε!

    Στο Ροδολίβος έχουν μείνει τώρα κάτι σταλινικά δείγματα (και πετάω κάπου-κάπου ένα δήγμα, υπενθυμίζοντάς τους ότι ο πατερούλης πέθανε).

    Έχει κάποιους που οι φωτογραφίες του Δραβίσκου μπορεί να τους ενδιαφέρουν. Θα ρωτήσω και θα ΣΕ πω.

  48. Μαρία said

    Μπάμπη, όχι. Εκτός απ’ το σχολείο δεν υπάρχουν άλλα σημάδια του τόπου, θα μπορούσαν να είναι οπουδήποτε. Το μοναδικό ενδιαφέρον για σένα θα ήταν να αναγνωρίσεις τη γιαγιά σου σε καμιά φωτό. Αν έρθεις Σαλονίκη, σφύρα και κανονίζουμε.
    Η μάνα μου πάντως πέρασε ζωή και κότα στο Ζδραβίκι. Ήταν κι η γιαγιά μου μαζί κι έραβε βρακιά στους χωρικούς, για να αυγατίσει τον πενιχρό μισθό.

    Νικολά, κάνεις λάθος, τουλάχιστον για πριν 20 χρόνια. Τον Πετρουσιώτη τον ξέχασα. Μάλλον έχει καιρό να φανεί κι έχω ξεχάσει και το ψευδώνυμό του.

  49. kanali said

    Το μονότομο λεξικό του 1964 που εγώ χρησιμοποιώ, του Δ. Δημητράκου όπως και εσύ αναφέρεις για το δικό σου την έχει την λέξη αλλά με διαφορές.
    πρωτοφανής-η-ο ο καινοφανής, ο παράδοξος (επιρρ -ώς)
    πρωτόφαντος-η-ο -νήσιμος-η-ο ο το πρώτον ή πρώτος εμφανιζόμενος, μτφ παράδοξος.

    Η τελευταία παράγραφος σου, μου θύμισε μια όμορφη ιστορία απο το Αστερίξ, που ένας Ρωμαίος αξιωματικός (που θέλει να γίνει Καίσαρας στη θέση του Καίσαρα) έχει συλλάβει τους Αστερίξ, Οβελίξ και Πανοραμίξ και απαιτεί να του φτιάξουν το μαγικό φίλτρο. Για να τον καθυστερήσουν του λένε ότι για να γίνει το φίλτρο χρειάζονται φράουλες, ενώ είναι Φθινόπωρο!!!

  50. Χρηστος Κ. said

    Με καθυστερηση ας απαντησω κι εγω. Μιας και ειμαι σωγαμπρος στο Ροδολίβος οι κατοικοι λεγονται Ροδολιβιανοί. Εκτος απο απομειναρια σταλινικων εχει και μερικους της ανανεωσης. Το Ροδολίβος ανηκει στο Νομό Σερρων ενω Φωτολίβος στο Νομό Δραμας. Συγχωρηστε με που δε βαζω τονους αλλα ημουν παντα υπερμαχος του ατονικου απο καθαρη βαρεμαρα.

  51. espectador said

    Κπντοχωριανοι ειμαστε ολοι τελικα. Ροδολιβος, απο πανω Φωτολιβος…ε λιγο πιο δεξια (εννοω οπως βλεπει κανεις τον χαρτη) ειναι τα δικα μας χωρια. Παντως με τα φρουτα, ακομη και τωρα στην εποχη της παγκοσμιοποιησης, που δεν υπαρχουν πρωτοφανερωτα, τα δικα μας αργουν πολυ να εμφανισθουν. Κερασια Κομοτηνης η Κολινδρου. Ειχα μια κερασια στην αυλη που ξεραθηκε που τα κερασια της ωριμαζαν στα μεσα Ιουνιου. Με μηλα την βγαζουμε ακομη.
    #50 Χρηστο στην ιδια σχολη βαρεμαρας ανηκουμε 🙂

  52. sarant said

    Τιπούκειτε, κουράγιο 🙂

    Εσπεκταδόρ, εντύπωσή μου είναι πως και αλλού αργούν τα κεράσια να ωριμάσουν. Αλλά κάτι θα πούμε την επόμενη εβδομάδα πάνω σ’ αυτό!

  53. π2 said

    Οι Ροδολιβ[(ι)ή(ια)]νοί ας βοηθήσουν: στο Ροδολίβος δεν είχε βγει πριν από καναδυό δεκαετίες η φήμη ότι η περιοχή έχει πετρέλαιο;

  54. Χρηστος said

    Πετρελαιο?!!! Φτου! και ξεφορτωθηκαμε κατι χωραφια πριν δυο χρονια. Ολα τα εχω ακουσει αλλα τοσο προχω φημη δεν ακουσα. Να πουμε για χρυσο στο Παγγαιο και για ουρανιο στο Παρανεστι ναι. Αλλα το πετρελαιο ξεπερνα και τον Λιακοπουλο ως φημη.

  55. π2 said

    Δεν παίρνω κι όρκο ότι ήταν τοπική φήμη. Μπορεί να ήταν οικογενειακή φήμη, από τον κλάδο του σογιού που βρισκόταν προς τα εκεί. Το πατρικό μου σόι είχε έντονη ροπή στην τερατολογία.

  56. π2 said

    Άσχετο: ποιος καλός βουλγαρομαθής που το όνομά του αρχίζει από ηλε- θα μου πει την ετυμολογία της λέξης μπλάγκα που σημαίνει, διαβάζω, υγρασία;

  57. sarant said

    Θαρρώ ότι αυτό το σ/κ οι βουλγαρομαθείς που το όνομά τους αρχίζει από ηλε- είναι αδικτύωτοι οπότε αν δεν απαντήσει επανάλαβε το αίτημα τη Δευτέρα.

  58. Ο γούγλης λέει ό,τι περίπου θυμόμουν κι εγώ…

  59. π2 said

    Στάζυ, μερσί (μου έστειλες το ρώσικο, αλλά είχε λινκ και για το βουλγάρικο). Φαίνεται πως με παραπλάνησε κάποιο από τα βουλγαροαγγλικά λεξικά του διαδικτύου. Πάντως το google translate υγρασία το δίνει.

  60. Ναι, σόρι, κοιτούσα μετλα και το ρώσικο, μήπως έχει σχέση μ’ αυτό που έλεγες.

    Όμως, άλλο βλάγκα, κι άλλο μπλάγκα 😉

  61. π2 said

    😳

    Για τον λόγο για τον οποίο το ψάχνω πάντως, βλάγκα και μπλάγκα το ίδιο μου κάνει.

  62. Μην πυροβολείτε τις γιαγιάδες

    Οι γιαγιάδες κ. Σαραντάκο ήταν, συν τοις άλλοις, και μια πολύτιμη γλωσσική πηγή. Τις αφήσαμε στη νοσταλγία των παιδικών χρόνων και τις ξαναψάξαμε στα λεξικά.
    Η γιαγιά σας έλεγε πρωτοφανήσιμα, από το προφανής, όπως λέτε, και πιθανόν επηρεασμένη από επίθετα με ανάλογη κατάληξη.
    Παρακάτω, στα γρήγορα, μερικές λέξεις που έλεγε η γιαγιά μου και όλες οι γιαγιάδες του χωριού:
    Ζαράλι= γενικά η ζημιά, μτφ ελάττωμα σωματικό. Χρησιμοποιείται και το επίθετο ζαραλούδικος-ο με προφορά ζαραλούθκου.
    Τσούρα: το ανδρικό γεννητικό μόριο, το πέος.
    Χόβι: η φορά, η περίσταση. Φράση ένα χόβι, το άλλο χόβι κλπ
    Μανιά= η γιαγιά.
    Αφήνω τις ετυμολογίες προς το παρόν, ψάχνω ακόμα μερικές, για να σημειώσω ότι οι προηγούμενες λέξεις χρησιμοποιούνται από χιλιάδες ανθρώπους στη Δυτική Μακεδονία, υποθέτω και σε άλλες περιοχές. Είναι δε πολύ πιο διαδεδομένες από το ….κυβέρτι= κυψέλη που δίνει ο Ανδριώτης (σ.177, εκδ. 1992) και από εκατοντάδες του …ετυμολογιότατου κ. Μπαμπινιώτη. Περισσότερα για την λεξιλογική εξαφάνιση της τσούρας κλπ μπορείτε να διαβάσετε εδώ:
    http://eranistis2.wordpress.com/2010/05/29/%CE%BF-%CF%84%CE%B6%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B7-%CF%84%CF%83%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%B1-%CE%BA%CE%B9-%CE%BF-%CF%84%CE%B6%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%AC%CF%82/
    Έχω μια ερμηνεία για το φαινόμενο, επιφυλάσσομαι να την τεκμηριώσω καλύτερα. Ευχαριστώ για τη φιλοξενία, καλή συνέχεια!

    Ερανιστής

  63. sarant said

    Αγαπητέ Δημήτρη, σ’ ευχαριστώ για το σχόλιο. Το άρθρο σου για την τσούρα το έχω διαβάσει -αλλά δεν είμαι βέβαιος ότι οι λέξεις που αναφέρεις -εκτός από τη μανιά- χρησιμοποιούνται εκτός Δυτικής Μακεδονίας.

  64. Τη λέξη δεν την ξέρω, τα σχόλια δεν τα διάβασα όλα, αλλά έχω να πω ότι (με βάση ένα και μοναδικό ποίημα της γιαγιάς του, που έχω διαβάσει) επρόκειτο για πολύ καλή ποιήτρια και αδικείται που δεν έχει προβληθεί περισσότερο! (εικάζω, λοιπόν, ότι μπορεί να ήταν και γλωσσοπλάστρια).

  65. Μισίρκωφ said

    ζντράβικ είναι η παραδοσιακή μακεδονική ονομασία του χωριού των Σερρών , την οποία η ελληνική διοίκηση εξελλήνισε σε Δραβίσκος…
    η μακεδονική ονομασία ζντράβικ παραπέμπει στη λέξη ζντράβιε-υγεία…
    «μπλάγκα που σημαίνει, διαβάζω, υγρασία»..
    στη μακεδονική γλώσσα και σε όλη την γλωσσική οικογένεια η λέξη μπλάγκα σημαίνει γλυκιά…
    παρομοίως υγρασία σημαίνει μόκρο και διαβάζω πέαμ, τσίταμ…
    η ελληνική επικράτεια είναι γεμάτη με αγροτικά μικροτοπωνύμια τα οποία φυσικά δεν είναι ελληνικής γλωσσικής προέλευσης,αλλά μακεδονικής,βλάχικης, αλβανικής,τουρκικής…
    δυστυχώς αυτός ο γλωσσικός πλούτος κινδυνεύει να χαθεί αν δεν καταγραφεί, ταξινομηθεί και ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΕΙ…
    για αυτό κάνω ΕΚΚΛΗΣΗ στους σχολιαστές να θεωρήσουν πατριωτικό καθήκον αυτή την αποστολή…

  66. Καλημέρα, κ. Σαραντάκο
    Η λέξη μανιά χρησιμοποιείται και σε άλλες περιοχές της βόρειας Ελλάδας και σε κάποιες της Θεσσαλίας, ομοίως και η λέξη τσούρα, το χόβι=φορά χρησιμοποιείται τσεκαρισμένα στη Θεσσαλία. Για τις υπόλοιπες το ψάχνω. Βεβαίως, όπως είναι αυτονόητο, τα διοικητικά ή άλλα σύνορα δεν ορίζουν αμιγείς και αδιαπέραστες, ας πούμε, γλωσσικές επικράτειες. Αυτό έχει να κάνει με την ιδιαιτερότητα του βαλκανικού χώρου και με άλλους παράγοντες στους οποίους είναι δύσκολο να αναφερθώ εδώ. Όσον αφορά τη Δυτική Μακεδονία, μπορούμε να εντοπίσουμε, για λέξεις που συναντώνται:
    Στην περιοχή γύρω από τα Σέρβια, στην περιοχή των Καμβουνίων γενικότερα, στα χωριά που βρίσκονται «πέρα απ το ποτάμι», όπως λένε τον Αλιάκμονα. Να σημειώσω ότι μέχρι το 1912 τα Σέρβια ήταν διοικητικό και εμπορικό κέντρο, και πολλοί πληθυσμοί έλκουν την καταγωγή τους, και τη γλώσσα τους μπορούμε να υποθέσουμε, από την Ήπειρο, όπως η …γιαγιά μου.
    Έχουμε το προσφυγικό στοιχείο με πολλά χωριά ποντίων, κάμποσους μικρασιάτες, καθώς και πληθυσμούς από Σαμψούντα κλπ.
    Ένα μέρος του πληθυσμού, παλιότεροι κυρίως, γνωρίζει, δεν ξέρω κατά πόσο μιλάει στην καθημερινότητά του, τα σλαβομακεδόνικα, τα ντόπια, που λένε, πείτε τα όπως θέλετε, δεν είναι του παρόντος. Οι Κοζανίτες, οι σούρδοι όπως λέγονται μάλλον περιπαικτικά, συνιστούν, επίσης μια γλωσσική «κοινότητα», με πολλές ηπειρώτικες και βαλκανικές λέξεις, και λόγω των εμπορικών συναλλαγών με την περιοχή. Πολλοί επίσης έχουν βλάχικη καταγωγή κλπ.
    Ένα ζήτημα γενικότερο είναι ότι τις λέξεις αυτές τις γνωρίζουν πλέον μόνο παλιότεροι.
    Ασχολήθηκα κυρίως με λέξεις της πρώτης περιοχής(Καμβούνια), από όπου κατάγομαι, βρίσκω όμως λογικό κάποιες να είναι ευρύτερα διαδεδομένες, άγνωστο ακόμη πόσο.
    Ο προφορικός λόγος των απλών αγράμματων ανθρώπων της υπαίθρου δεν καταγραφόταν συνήθως, εκτός από λίγες περιπτώσεις. Οι επιστολές των στρατιωτών λ.χ. είναι μια καλή «γλωσσολογική» πηγή, τα απομνημονεύματα, οι συζητήσεις με μεγαλύτερους κλπ. Τα κριτήρια των φυσικών ομιλητών, όταν πρόκειται να επιλέξουν μια λέξη, διαφέρουν από αυτά των λεξικογράφων. Έχουμε να κάνουμε με μια διαφορετική «απόφαση» ουσιαστικά, η οποία, για να μη μακρηγορώ, είναι τελικά πολιτική και ιδεολογική απόφαση, όχι απλώς επιστημονική. Ο λεξικογράφος αποφασίζει αν «υπάρχει» η λέξη, όπως ας πούμε οι ιστορικοί δημιουργούν το παρελθόν.
    Όταν συμπεριλαμβάνεις στα λήμματα ενός λεξικού τις λέξεις αβτζής=κυνηγός, αλιάδα=σκορδαλιά, αθιβολή= λόγος, μνεία, τότε πρέπει να εξηγήσεις για ποιό λόγο δεν συμπεριλαμβάνεις λέξεις σαν αυτές που προανέφερα, και άλλες πολλές. Κατανοώ βεβαίως τις ιδιαιτερότητες κάθε λεξικού και αναγνωρίζω την ομολογημένη δυσκολία ανάλογων εγχειρημάτων, ωστόσο το ερώτημα παραμένει. Γιατί, αν ξεφύγουμε από το σχολαστικό πεδίο της ετυμολογίας, και πάμε στις σημασίες, τα κριτήρια δεν είναι τόσο απόλυτα και άτεγκτα όπως συμβαίνει, ενδεχομένως, στη γλωσσολογία…

    Μισίρκωφ
    Ελληνικές θεωρώ όσες λέξεις προσαρμόστηκαν στην Ελληνική, και είναι όντως πλούτος
    Μόκρο λέγεται αλλιώς το Λιβαδερό Κοζάνης και ένα χωριό στη Δράμα, νομίζω. Θα ήθελα, αν σας είναι εύκολο και με την άδεια του νοικοκύρη, να γράψετε αν γνωρίζετε τη λέξη μανιά και τσούρα. Έχω την αίσθηση ότι είναι σλάβικης προέλευσης.

    Ερανιστής

  67. sarant said

    Καλημέρα αγαπητέ Ερανιστή,

    Κι εγώ έχω μεμφθεί τα σημερινά μεγάλα λεξικά μας ότι δεν έχουν τη μια ή την άλλη λέξη, κι εγώ έχω γράψει για τις «υπόγειες» λαϊκές λέξεις που είναι ευρέως γνωστές σε πολλές περιοχές της Ελλάδας κι όμως αγνοούνται από τα λεξικά, αλλά δεν πιστεύω ότι το λεξικό του Μπαμπινιώτη ή το ΛΚΝ έπρεπε να συμπεριλάβει το χόβι και την τσούρα. Ίσως να είμαι υποκειμενικός, ίσως να οφείλεται στο γεγονός ότι ο αβτζής, η αλιάδα και η αθιβολή μού είναι οικείες λέξεις, πάντως πρέπει να πάρετε υπόψη σας ότι έχουν πανελλήνια εξάπλωση (παρόλο που η αλιάδα είναι κεφαλλονίτικη) ή/και έχουν χρησιμοποιηθεί στη λογοτεχνία. Ακόμα και το γκουγκλ σας δίνει μιαν ιδέα, ότι η αθιβολή είναι πολύ συχνότερη από το χόβι.

    Ωστόσο, πιστεύω ακράδαντα ότι χρειάζεται ένα λεξικό διαλέκτων, σαν κι αυτό που ήταν το ΙΛΝΕ που σταμάτησε στο λ. δαχτυλωτός.

    Η μανιά δεν νομίζω να είναι σλάβικη. Πρέπει να είναι από το μάμμη ή κάτι τέτοιο. (Έχουν όμως διαβατήριο οι παιδικές λέξεις;) Αλλά όποιος ξέρει, ας πει.

  68. Nicolas said

    @48 Ο Ζάζουλας, βρε Μαρία, ο Ζάζουλας. Να τον σφυρίξουμε να επανέλθει; (κι εσένα άρχισε να σε τρελαίνει αυτός ο Γερμανός ή είναι θολά από το ντουμάνι;)
    Δεν μιλάω για πριν 20 χρόνια που μόνον το όνομα είχα ακουστά και δεν είχα πατήσει ποτέ το πόδι μου εκεί. Τελικά ο νομός σας έχει απ΄ όλα τα φρούτα, με τους Πρωτιανούς από τη μια, τους Ροδολιβιώτες από την άλλη…

  69. Μαρία said

    68 Α το Ζάζουλα εννοούσες. Αυτός υπολογίζεται για Σερραίος.
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/04/08/tsegkies/#comment-2222

  70. Ας αφήσουμε εκατό λέξεις να ζήσουν

    Φίλτατε κ. Σαραντάκο
    Η λέξη τσούρα=πέος πράγματι δεν ανήκει στη νεοελληνική κοινή, σύμφωνα με το γεωγραφικό κριτήριο ή αν λάβουμε υπ’ όψιν μας των αριθμό των ανθρώπων που τη χρησιμοποιούν. Ανήκει όμως στην ελληνική γλώσσα. Το ίδιο ισχύει και για το χόβι=φορά κλπ. Με τα ίδια ακριβώς κριτήρια εκτιμώ ότι ο αβτζής=κυνηγός π.χ. δεν ανήκει στην κοινή, ούτε η αθιβολή, κι ας συναντάται όντως συχνότερα από το χόβι. Χαίρομαι, ωστόσο που έμαθα τον αβτζή=κυνηγός αρχικά από τον Ανδριώτη.
    Κατά την εκτίμηση μου τα λεξικά όπως του Μπαμπινιώτη ή του Τριανταφυλίδη θα ήταν χρήσιμο να συμπεριλαμβάνουν και τέτοιες λέξεις, ιδίως λαϊκής\δημοτικής προέλευσης, καλύτερα να περισσεύουν λέξεις παρά να λείπουν. Δε λέω όλες, λέω πολύ περισσότερες. Η τεχνολογία βοηθάει και σ’ αυτό. Αναφέρομαι σε ενδιαφέροντα λήμματα από πολλές περιοχές της Ελλάδας. Συμφωνώ απολύτως με όσα λέτε για λεξικό η λεξικά διαλέκτων, πιστεύω ότι τα πανεπιστήμια της χώρας θα μπορούσαν να αναλάβουν πρωτοβουλίες, η εμπειρία από προγράμματα κλπ άλλων χωρών υπάρχει.
    Ο γραπτός λόγος δεν ταυτίζεται με τον προφορικό, με αυτή την έννοια το χόβι δεν θα το συναντήσουμε πιθανόν στη λογοτεχνία ή σε άλλα κείμενα, ούτε τη μανιά=γιαγιά ούτε την τσούρα=τσούρα κλπ. Οι λέξεις όμως χρησιμοποιούνταν, και χρησιμοποιούνται σε κάποιο βαθμό… Έγραψα σχετικά και σε ένα σχόλιο στο μπλόγκ, το διαβάσατε πιστεύω.
    Οι μηχανές αναζήτησης είναι ένα ενδιαφέρον και ιστορικά πρωτόγνωρο εργαλείο, το είχα πρωτοδιαβάσει στο Γλώσσα μετ’ εμποδίων» αρκετά πριν αρχίσω να γράφω εδ, ωστόσο, όπως ξέρουμε, η φωνογραφική αποτύπωση της ντοπιολαλιάς στη λογοτεχνία και αλλού είναι περιορισμένη, όσο κι αν «μεγαλώσει» το γκούγκλ, για τις λέξεις που προανέφερα δεν είχε σχεδόν τίποτα…
    Έγραψα ότι η μανιά=γιαγιά είναι παιδική λέξη, εννοώντας απλώς ότι την έλεγα παιδί, τη χρησιμοποιούσαν όμως όλοι. Μεταφορικά μανιά λεγόταν ο άνθρωπος που κινείται παρασκηνιακά, το σιγανό ποταμάκι κλπ, με ελαφρώς επικριτική διάθεση. Σκέφτηκα στην αρχή το μάμμη που λέτε και τη μάνα…
    Αν ήταν από ‘κει θα έπρεπε ίσως να είναι πιο εξαπλωμένη γεωγραφικά η λέξη, αλλά δεν είναι, συναντάται, όσο ξέρω στη Βόρεια Ελλάδα.
    Σας ευχαριστώ, ξανά, για τη γόνιμη συζήτηση και τη …απλόχωρη φιλοξενία.
    Ερανιστής

  71. Μαρία said

    #50
    «Πες σ’ αυτό το σώγαμπρο» μου είπε η κολλητή μου με το μισό σόι απο Ροδολίβος «οτι οι Ροδολιβνοί εκσυγχρονίστηκαν, φαίνεται, κι άρχισαν να προσθέτουν φωνήεντα. Όταν ρωτούσες παλιά κάποιον «απο πού είσαι» απαντούσε: Αμπντραδολίβ’»

  72. Μισιρλού... said

    Μετά την δεκαήμερη σχεδόν απουσία μου, για την σοδειά πρώιμων καϊσιών (ξέρετε…: βερίκοκα) μαθαίνω πως μαζεύαμε τα «πρωτοφανήσιμα» !
    Υπέροχα…

    Και μόλις είδα, πως ο Κοραής έμαθε από τον ηπειρώτη Περραιβό πως εκεί τα λένε πρωτόλυβα (και πρωτόλουβα) απ’ τον εμφανιζόμενο λοβό τους.
    Κι αλλιώς πρωτοφορήματα !

    Τι όμορφα… Κάτι θα ‘χω να διηγούμαι στα όψιμα!!!

  73. chris-vom said

    Με καθυστέρηση, ως συνήθως, βρήκα στο Ν. Κοντοσόπουλος ‘Διάλεκτοι κ ιδιώματα της ΝΕ’ και το ρ. «καλουσκιρίζου» (= τρώω για πρώτη φορά φέτος ένα φρούτο), που αποδίδεται γενικώς στη ‘μακεδονική διάλεκτο’. Το παραθέτω απλώς για την πληρότητα 🙂

  74. sarant said

    Καλησπέρα. Δηλαδή «καλοσκαιρίζω», που το βρίσκω σε ένα αρκαδικό γλωσσάρι στο γκουγκλ να σημαίνει «γεύομαι για το καλό του χρόνου»

  75. […] για φρούτα εποχής και τον Ιούνη γίνεται κοσμογονία απόπρωτοφανήσιμα φρούτα. Βέβαια, για το κεράσι και για […]

  76. […] φρούτα εποχής και τον Ιούνη γίνεται κοσμογονία από πρωτοφανήσιμα φρούτα. Βέβαια, για το κεράσι και για το βερίκοκο […]

  77. Φρατζέσκος Απείρανθος said

    Εμείς στην Απείρανθο λέμε »πρωτοφανίστικο»,για κάτι πρωτοφανές και αλλόκοτο.

  78. π2 said

    Μαρία, μήπως ξέρεις και ποιος τα γράφει αυτά στον επίσημο δημοτικό ιστότοπο για τα νταρνάκικα;

  79. Μαρία said

    78 Όχι, αλλά μπορώ να μάθω. Ένα είναι σίγουρο, οτι απο Καινή διαθήκη έχει μεσάνυχτα, αλλιώς δεν θα έγραφε εκείνη τη μαλακία για τα τριβόλια.
    Κάποιες επίσης απ’ τις λέξεις είναι πανσερραϊκές.

  80. sarant said

    Και σα να πορτοκαλίζει λιγάκι

  81. Αρκεσινεύς said

    80. Νίκο, επειδή ανήκω στην καινούρια γενιά που αγνοεί πολλά από το λεξιλόγιό μας τι σημαίνει «πορτοκαλίζει»;

    79. Μαρία, και μένα μου σηκώθηκαν οι τρίχες, όταν το διάβασα.
    Σε παρακαλώ όμως, επειδή δεν μπορώ να θυμηθώ το χωρίο από την Καινή Διαθήκη για τους τριβόλους, βοήθησε λίγο. Θυμάμαι μόνο την κατάρα στον Αδάμ στη Γένεση Γ’ 18.

  82. Μαρία said

    81 Αν είχες δει το γάμο αλα ελληνικά…
    https://sarantakos.wordpress.com/2009/05/13/portokalos1/

    Καλά λες. Πιο γνωστό είναι το χωρίο της Παλιάς.
    Δες στην προς Εβραίους 6.8 την ίδια έκφραση: ακάνθας και τριβόλους.

  83. Αρκεσινεύς said

    Μαρία, σε ευχαριστώ για την απάντησή σου και στα δυο ερωτήματά μου.
    Είχα ξεχάσει τον Γκας Πορτοκάλος και δεν έκανα τον ανάλογο συνδυασμό.

    Η παραπομπή στον Παύλο πάλι για κατάρα!

  84. sarant said

    Με πρόλαβε η Μαρία!

  85. Μάριος said

    Εμείς στην Κύπρο τα λέμε πρωτοφανούσιμα!

  86. Ριβαλντίνιο said

    Τελικά τι παίζει ; Σχετίζεται το τροφαντός και το προφαντός ; Τι λένε οι νεότερες πληροφορίες ;

    ( Υ.Γ. Υπάρχει η λέξη σοφεπίσοφος ) ;

  87. Δημήτρης Μαρτῖνος said

    Μέ ἀφορμὴ τὴν ἀναβίωση τοῦ νήματος (μπράβο, Ριβαλδίνιε ποὺ μοῦ ᾿δωσες τὴν εὐκαιρία νὰ διαβάσω ἕνα ἐνδιαφέρον ἄρθρο) νὰ καταθέσω τὴ λεξιλογικὴ συνεισφορά μου.
    Στὰ Θερμιά, ὅπως καὶ στὴν Κύπρο (Μάριος #85), τὰ πρώιμα φρουτολαχανικὰ τὰ λέ(γα)με πρωτοφανούσιμα. Θυμᾶμαι τὰ πρώτα σῦκα τοῦ καλοκαιριοῦ, ποὺ μᾶς ἔφερνε (πρὶν ἀπὸ καμιὰ σαρανταριὰ χρόνια) ὁ μπαρμπαΚώστας ἀπὸ τὴν Πισκοπή· ἦταν ἀπὸ μιὰ σπάνια ράτσα, μακρουλὰ καὶ πεντανόστιμα. Στὰ Θερμιὰ τὰ λέγανε μπουκοῦνες.
    Καὶ κάτι ἄλλο· τὰ ὁλοκαίνουργια πράγματα (ροῦχα, συσκευές, αὐτοκίνητα κλπ) ἦταν πρωτοκούντιστα.

  88. spatholouro said

    #86
    προφαντός: και τροφαντός∙ επί καρπών, ο προ των άλλων φαινόμενος, ο πρώτος ωριμάζων, πρωτοφανήσιμος, πρωτόλουβος, πρωτόφαντος, πρώιμος// συνεκδ. επί νεαρών υπάρξεων, ιδία νεανίδων, κατά την εμφάνισιν της ήβης

    τροφαντός: και τορφαντός< αρχ. προφαντός κατ’ ανομ.: επί καρπών, ο πρωίμως παραχθείς, ο πρώιμος, ο ενωρίς ωριμάζων, πρωτόλουβος, πρωτόφαντος//συνεκδ. επί προσ. παχύς, καλοθρεμμένος, εύσαρκος, ευτραφής.
    (Σταματάκος, Λεξικόν της Νέας Ελληνικής Γλώσσης)

  89. sarant said

    86-88 Όπως λέω και στο 3, τα λεξικά (ΛΚΝ και Μπαμπι-ετυμ) θεωρούν τον τροφαντό τουρκικό δάνειο. Εγώ έχω τις επιφυλάξεις που λέω εκεί.

  90. Spiridione said

    89. 3. Μπορεί να έχουμε επίδραση και από την τροφή εδώ για τη σημασία του καλοθρεμμένου.
    Από το Λεξικό του ιδιώματος της Νισύρου του Σκανδαλίδη.
    θροφαντό, (το) ‘το θρεμμένο μικρό ζώο, κυρίως βρουλλί’, φρ. ‘θροφαντά θροφαντά ’ναι ν-τα βρουλλιά σου!’/
    ‘βάλλω χίλλια πρόβατθα με χίλλι’αργυροκούδουνα,
    βάλλω θροφαντό ν-αρνί με μεταξωτό μ-μαλλί,
    που κάμνει ο βασιλλιάς βρακί’.
    Η λ. είναι ουσιαστικοπ. ουδέτερο του επιθέτου θροφαντός < *πρωτοφαντός,πιθ. με επίδραση της λ. τροφή-θροφή (αρχικά για καρπούς και λαχανικά) ‘αυτός που εμφανίζεται πρόωρα, ο πρώιμος’. Πβ. θροφαντός, δροφαντός (Κάρπαθος), τροφαλός ‘καλοθρεμμένος’ (Κάλυμνος), θροφαντός ‘παχύς’ (Κως), τροφαντό,(το) ‘πρώιμο κηπουρικό ή οπώρα’ | ‘παρθενικό στήθος’ (Κάλυμνος).
    1.Σακελλαρίδης Κ.1982,204 2.Καζαβής51 3.ΧατζιδάκιςΜΝΕ 1,330 4.Μηνάς,Λεξ.308 5.
    Δράκος 1983,244, Σκανδαλ.Λεξ.Καλ. 6.Σκανδαλ.Λεξ.282 7.Δράκος ό.π.
    http://nisyriakesmeletes.gr/images/books/21.pdf

  91. spatholouro said

    Ο Babis στο Ετυμολογικό του αναφέρει ότι ο τύπος «τροφαντός» οφείλεται σε παρετυμολογική επίδραση της λέξης «τροφή»

  92. sarant said

    91 Το θέμα είναι ότι ούτε ο Μπαμπης ούτε το ΛΚΝ εξηγούν την αλλαγή της σημασίας.

  93. spatholouro said

    Να βάλουμε και τον Σκαρλάτο Βυζάντιο:

    Πρωτοφανήσιμος: (εις την Ελλάδα λέγεται πρόφαντος, όθεν το τουρκ. τορφαντά) πρωτοδρεπής, πρωτοφανής (fruit)

  94. spatholouro said

    Λοιπόν έχει ενδιαφέρον να βρισκόταν πώς περάσαμε σε σημασία «εύσαρκος»/ «παχουλός», καθώς όσο κοίταξα την τουρκική λέξη δεν βρήκα πάρά μόνο συνδηλώσεις πρωιμότητας…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: