Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Το τεφαρίκι του Τεφαρίκη

Posted by sarant στο 5 Ιουνίου, 2010


Πριν από λίγο καιρό, ο φίλος Θεόδωρος Μωυσιάδης, ασφαλώς ο καλύτερος νέος ετυμολόγος μας, έκανε μιαν ανακοίνωση στην εκδήλωση της Ονοματολογικής Εταιρείας για «Δυσετυμολόγητες λέξεις προερχόμενες από κύρια ονόματα» και λίγο αργότερα την ανάρτησε στο ιστολόγιό του ώστε να μπορούμε να τη διαβάσουμε. Εκεί, μεταξύ άλλων, αναφέρεται στις λέξεις «τρελοκαμπέρω» και «τεφαρίκι», τις οποίες ανάγει, αντίστοιχα, στον αεροπόρο Καμπέρο, και στον εκδότη Τεφαρίκη. Πρέπει να πω ότι αντιμετώπισα με κάποια δυσπιστία και τις δυο εξηγήσεις που δίνει, και στην πρώτη περίπτωση εξέφρασα τη δυσπιστία μου στα σχόλια της ανακοίνωσης, ψάχνοντας όμως περισσότερο τη γοητευτική ιστορία του παράτολμου αεροπόρου Μίμη Καμπέρου πείσθηκα ότι η λέξη «τρελοκαμπέρω» ανάγεται πράγματι σ’ αυτόν και έγραψα ένα σχετικό άρθρο, στο οποίο έγιναν και πολλά πολύτιμα σχόλια (πάντα τα σχόλια αυτού του ιστολογίου είναι πολύ αξιόλογα, αλλά ειδικά σ’ αυτό το άρθρο είχαμε μερικά εξαιρετικά χρήσιμα: ανάμεσα στα άλλα, πιστεύω πως το σχόλιο 17 ίσως δίνει το κλειδί για το πώς ο χαρακτηρισμός έφτασε να λέγεται για γυναίκες).

Στη δεύτερη περίπτωση, στη λέξη τεφαρίκι, δεν εξέφρασα αμέσως την ενστικτώδη δυσπιστία που αισθάνθηκα, επειδή ήμουν μακριά από τα κιτάπια μου και δεν είχα δυνατότητα να τεκμηριώσω αυτό που ένιωθα. Αλλά ας δούμε την άποψη του Θ. Μωυσιάδη:

Ότι ο κύριος όγκος τού ετυμολογικού προβλήματος μπορεί να κρυφτεί κάτω από την επιφάνεια φαίνεται από την παράδοξη εξέλιξη που εμφάνισε στα Ελληνικά η λ. τεφαρίκι. Τα λεξικά ομοφωνούν ότι προέρχεται από το τουρκ. tefarik (αραβικής αρχής). Εντούτοις, υπάρχει ένα σοβαρό πρόβλημα. Η τουρκική λέξη σημαίνει «ψιλοπράγματα» ή «πράγμα ευτελούς αξίας», ενώ στα Ελληνικά τεφαρίκι είναι το «πράγμα εκλεκτής ποιότητας».

Τι μας έχει διαφύγει σε αυτή την αντιστροφή τής σημασίας; Η ανασημασιοδότηση οφείλεται σε καθαρή σύμπτωση με ένα κύριο όνομα. Το 1868 ο εκδότης Κωνσταντίνος Τεφαρίκης εξέδωσε ποιητική ανθολογία με τίτλο Παρνασσὸς ἢ ἀπάνθισμα τῶν ἐκλεκτοτέρων τεμαχίων τῆς Νέας Ἑλληνικῆς ποιήσεως. Τις επιλογές των ποιημάτων είχε κάνει ο Κωνσταντινουπολίτης λόγιος Ιωάννης Ραπτάρχης (1812-71), αλλά το έργο έμεινε γνωστό ως Ανθολογία Τεφαρίκη. Μπορείτε να διακρίνετε πώς η μετωνυμική σύμπτωση άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη σημασία; Νομίζω ξεκάθαρα.

Μόλις το διάβασα, σκέφτηκα ότι είναι μάλλον απίθανη η προτεινόμενη εκδοχή, διότι, αν μη τι άλλο, είναι πολύ δύσκολο μια ποιητική ανθολογία, και μάλιστα μια ανθολογία που έχει εκδοθεί εκτός Ελλάδος, να αποκτήσει τόσο μεγάλη επιρροή ώστε να περάσει στο λεξιλόγιο της καθημερινότητας, και μάλιστα στη λαϊκή γλώσσα, για να μην πω στην αργκό. Τέτοια τιμή, να περάσει ο συγγραφέας βιβλίου στο καθημερινό λεξιλόγιο, είναι σπανιότατη: το κατάφερε ο Τσελεμεντές, αλλά ο Τσελεμεντές ήταν ένα βιβλίο που βρισκόταν σε κάθε μικροαστικό ή αστικό ελληνικό σπίτι (τρόπος του λέγειν) επί δεκαετίες, και πάλι η λέξη «τσελεμεντές» δεν σημαίνει κάτι άλλο, σημαίνει και πάλι κάποιο βιβλίο. Εδώ, αν η θεωρία του φίλου Θεόδωρου είναι σωστή, πρέπει να πιστέψουμε ότι η «Ανθολογία Τεφαρίκη» κατάφερε όχι μόνο να μπει στο λεξιλόγιο αλλά και να πάρει μεταφορική αξία, από το βιβλίο με εκλεκτά κείμενα στο εκλεκτό πράγμα γενικώς. Το θεωρούσα εντελώς απίθανο αυτό.  Επειδή όμως ήμουν «κιταπσούζης» (δική μου λέξη, τη λέω όταν βρίσκομαι μακριά από τα κιτάπια μου) δεν είπα τίποτε.

Ένα στοιχείο που αδυνατίζει πολύ τη θεωρία του Θ.Μ. είναι ότι το βιβλίο του Τεφαρίκη εκδόθηκε το 1868, αλλά η λέξη τεφαρίκι εμφανίζεται σε κείμενα αρκετά νωρίς: τη βρίσκω, ας πούμε, στον Ρωμηό του Σουρή γύρω στο 1885, αλλά και στο Αστεράκι του Παπαδιαμάντη (1909). Όμως, αυτό δεν είναι οριστική απόδειξη που να καταρρίπτει τη θεωρία.

Πάμε στα λεξικά. Να πω ότι και στο ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη υποστηρίζεται η ίδια με παραπάνω θεωρία για το τεφαρίκι, αν και με επιφύλαξη («πιθανώς»).

Ανοίγω τον Ρεντχάουζ και βρίσκω ότι η λέξη tefarik, αραβικής αρχής, έχει μεν πρώτη σημασία «μικρά πράγματα» (όχι ψιλοπράγματα) αλλά έχει δεύτερη σημασία rarities fit to be offered as presents, δηλαδή πράγματα σπάνια που αξίζει να προσφέρονται ως δώρα. Ολοφάνερα αυτή η σημασία είναι αντίστοιχη με την ελληνική της λέξης τεφαρίκι. Επομένως, δεν βλέπω κανένα σοβαρό σημασιολογικό πρόβλημα και μπορώ να σκεφτώ πώς, στην τουρκική, η αρχική σημασία του αραβικού tafarraqa («σκόρπιος, χωριστός» δίνεται να σημαίνει στο ΕΛΝΕΓ) έδωσε τη σημασία του «μικρά πράγματα» η οποία εξελίχθηκε μετά στην «κοσμήματα, σπάνια πράγματα, τεφαρίκια». Να πω εδώ όμως ότι δεν βρήκα τη σημασία «πράγματα ευτελούς αξίας» σε κανένα από τα κιτάπια μου.

Βέβαια, κάποιος θα μπορούσε να πει ότι ίσως η τουρκική λέξη ανασημασιοδοτήθηκε επηρεαζόμενη από την ελληνική, ότι δηλαδή επειδή είχε ήδη εμφανιστεί η λ. τεφαρίκι με τη σημασία «εκλεκτό πράγμα» χάρη στο βιβλίο του Τεφαρίκη, η τουρκική λέξη προσέλαβε αυτή τη σημασία λόγω της συνύπαρξης στην Πόλη του 19ου αιώνα. Βλέπετε, το λεξικό του Ρεντχάουζ δεν λέει πότε χρονολογείται η «εκλεκτή» σημασία της τουρκικής λέξης. Κάτι τέτοιο θα ήταν βέβαια εντελώς απίθανο, αφού θα προϋπέθετε τερατωδώς μεγάλη διάδοση της Ανθολογίας Τεφαρίκη, αλλά όχι αδύνατο.

Μόνο που υπάρχει και μια άλλη ατράνταχτη θαρρώ απόδειξη. Στο λεξικό του Σκαρλάτου Βυζάντιου, το γαλλοελληνικό, εκδομένο το 1846, το λήμμα bijou εξηγείται: κόσμημα λιθοκόλλητον, κειμήλιον’ [Τ] τζεβαΐρι, τεφαρίκι. Το λεξικό υπάρχει ονλάιν στα γκουγκλοβιβλία, εδώ. Αλλά και στο ελληνοελληνικό λεξικό του, του 1852, ο Βυζάντιος περιλαμβάνει το λήμμα δαίδαλμα (που θα συμφωνήσετε μαζί μου πως δεν έπιασε στη νεότερη γλώσσα) και το εξηγεί: «το με πολλήν τέχνην πεποικιλμένον τεχνούργημα, αριστούργημα’ (τουρκ.) τεφαρίκι».

Ακόμα κι αν δεχτούμε πως η ποιητική ανθολογία του Τεφαρίκη (του 1868) μπήκε σε κάθε ρωμέικο σπίτι (κάτι που δεν συνέβη) είναι προφανώς αδύνατο να έχει μπει στη γλώσσα 22 χρόνια πριν εκδοθεί. Άρα, η τόσο σαγηνευτική, πρέπει να το ομολογήσω, θεωρία του φίλου Θεόδωρου Μωυσιάδη καταρρίπτεται πιστεύω αναντίρρητα. Αντίστροφα όμως, η ύπαρξη του ρωμέικου επιθέτου Τεφαρίκης μάς επιτρέπει να χρονολογήσουμε πολύ πιο πίσω, ίσως τον 17-18ο αιώνα, τη σημασία της τουρκικής λέξης tefariq = κόσμημα, μπιζουδάκι, εκλεκτό πράγμα και του αντίστοιχου ελληνικού δανείου. Διότι υποθέτω πως Τεφαρίκης θα ονομάστηκε αρχικά κάποιος που εμπορευόταν ή κατασκεύαζε τεφαρίκια.

Το παθαίνουμε όσοι διατυπώνουμε θεωρίες: βρίσκουμε μια-δυο ελκυστικές περιπτώσεις που ανήκουν στο σπάνιο μοτίβο που ερευνούμε (δηλ. εδώ τη μετατροπή του κύριου ονόματος με μεταφορική χρήση σε κοινή λέξη, όπως στον Καμπέρο ή τον Τσελεμεντέ) και αρχίζουμε να βλέπουμε και τις άλλες λέξεις με τα ίδια γυαλιά, με κίνδυνο να υπερερμηνεύσουμε και να νομίσουμε πως το μοτίβο μας έχει εφαρμογή και αλλού. Πάντως, σπεύδω να πω ότι οι άλλες ετυμολογίες που προτείνει ο Θ. Μωυσιάδης στο άρθρο του είναι ολόσωστες.

Θα γυρίσω στον Παπαδιαμάντη. Στο διήγημα του 1909, το «Τ’ Αστεράκι», λέει για κάποιον που «έχει ένα κορίτσι τζουβαΐρι, τεφαρίκι, την Πούλιαν». Θα προσέξατε τη σύμπτωση με τον ορισμό του Βυζάντιου, που ερμηνεύει τη λέξη bijou ως «τζεβαΐρι, τεφαρίκι». Φαίνεται και πάλι ότι αρχικά η σημασία της λέξης «τεφαρίκι» στα ελληνικά ήταν το κομψοτέχνημα, και μετά γενικεύτηκε σε οτιδήποτε το εκλεκτό.

Ίσως να ήταν εκλεκτά και τα ποιήματα της Ανθολογίας του Τεφαρίκη, αλλά ασφαλώς δεν οφείλεται σ’ αυτά η λέξη «τεφαρίκι». Όμως, και εδώ προλαβαίνω τους δικηγόρους αναγνώστες του ιστολογίου, έμμεση σχέση με την ανθολογία Τεφαρίκη έχει ένα άλλο κύριο όνομα που έγινε ουσιαστικό, έστω και σε περιορισμένη κλίμακα. Ανθολόγος του βιβλίου του Τεφαρίκη ήταν, όπως είδαμε, ο λόγιος Ιω. Ραπτάρχης. Κι ένας άλλος Ραπτάρχης, ο Παντελής (1900-1978) εξέδιδε τον Διαρκή Κώδικα Νομοθεσίας, κάτι ομοιόμορφα βιβλία, ένα κάθε χρόνο ή ίσως και συχνότερα, που πιάναν ολόκληρα ράφια στα παλιά δικηγορικά γραφεία. Και βέβαια, οι δικηγόροι μεταξύ τους δεν λέγαν «Κοίταξες τον ΔΚΝ;» αλλά «Κοιταξες τον Ραπτάρχη;» ακόμα και όταν έπαψε να εκδίδεται από τον Ραπτάρχη ο Κώδικας. Βέβαια, τώρα με την πληροφορική ίσως έχει ψηφιοποιηθεί κι αυτός, οπότε δεν αποκλείεται να έχουμε e-Ραπτάρχη, ή και ηλεραπτάρχη. Και ηλετεφαρίκια άλλωστε.

70 Σχόλια προς “Το τεφαρίκι του Τεφαρίκη”

  1. nikos10 said

    Πράγματι έχει ψηφιοποιηθεί ο Ραπτάρχης και μάλιστα είναι διαθέσιμος δωρεάν!

  2. Αποψηφιώθηκε [καλός ο νεολογισμός;] και ο Ραπτάρχης.

    http://www.e-themis.gov.gr/Portal/default.aspx?page=home

    Πολύ καλό το άρθρο. Δαίδαλμα πράμα και αυτό!

  3. Γαμώτο, πάντα κάποιος με προλαβαίνει!

  4. ΣοφιαΟικ said

    Κι εμείς στο σχολείο συμβουλευόμασταν τον Πατάκη για τα αρχαία και τα νέα (τις αναλύσεις των εκδόσεων Πατάκη). Αλλά δε νομίζω να έπιασε το όνομα.

  5. Μαρία said

    Τεφαρίκης, τ.tefrik = διαλογή, εκλογή (πρβλ. «τεφαρίκι»).
    Β.Βογιατζόγλου, Επώνυμα της Μικρασίας, Τούρκικα και τουρκογενή επώνυμα στην Ελλάδα,1992

    Ο χωριστός επομένως με τη σημασία του ξεχωριστού, διαλεχτού.

    Τεφαρίκι το άρθρο.

  6. Μαρία said

    4 Για κάποια χρόνια είχε πιάσει.

  7. Ηλεφούφουτος said

    «Επειδή όμως ήμουν “κιταπσούζης” (δική μου λέξη, τη λέω όταν βρίσκομαι μακριά από τα κιτάπια μου) δεν είπα τίποτε.»
    Πλάκα έχει αλλά δεν μου φαίνεται βιώσιμο (σαστέιναμπολ), γιατί αυτό το –σουζ δεν έχει διαφάνεια για το σημερινό ΄Έλληνα, όπως το αντίθετό του –λής (το «γρουσούζης» δεν νομίζω να βοηθά).
    Αντιπροτείνω το κιτάπλες (κατά το τόπλες), το οποίο αφού πιάσει μπορεί να υποκαταστεθεί από τη γεμρναική του εκδοχή κιτάπλος, που θα είναι και κλιτή (ο κιτάπλος, του κιτάπλου…).

    Το «πατάκης» εγώ ακόμα το λέω αλλά με τη διαδικτυακή λαίλαπα τα έντυπα βοηθήματα σβήνουν γενικά.

  8. Μαρία said

    >αλλά δεν μου φαίνεται βιώσιμο
    Ναι,ργτ, και τα αρσίζης, εντεψίζης δεν έγιναν ποτέ πανελλήνια.

    Αλλά για το τουρκογερμανικό υβρίδιο, νομίζω οτι θα διαμαρτυρηθεί ο κατάπλους (για τους ρεπόρτερ το κατάπλου).

  9. espectador said

    #αρσουζης το λεμε εμεις.

    Στα χρονια μου υπηρχε ο Τζαρτζανος και ο Ζουκης.

  10. sarant said

    Ηλεφού, αναρωτιέμαι μήπως η φωνηεντική αρμονία επιβάλλει «κιταπσίζης» -κατά το αρσίζης, εντεψίζης, όμως ο εσπεκταδόρ λέει «αρσούζης». Υπάρχει και ο ναμουσούζης, ο άτιμος, που δεν έχει ναμούς -αλλά κι αυτό πανελλήνιο δεν το λες.

  11. Μαρία said

    Νίκο, arsιz είναι στα τούρκικα αλλά στα ελληνικά η αρμονία δεν τηρείται.
    Πού λένε το ναμουσούζης;

    Εσπεκταδόρ, Ο Τζαρ. και ο Ζουκ. νομίζω οτι σήμαιναν μόνο τα αντίστοιχα βιβλία τους.

  12. sarant said

    Το ναμουσούζης ο Κουκίδης (Λεξικό τουρκικών δανείων) το έχει για Θράκη και Πόλη. Όμως το βρίσκω σε διαδικτυακά γλωσσάρια μαντινάδας. Ο Πιτυχάκης στο λεξικό της Κρητικής δεν το έχει, έχει μόνο το ναμούσι = υπόληψη, αιδώς.

  13. Και ο μπελάς του ναμουσιού, από τον μέγα Τζεμ Καρατζά:

  14. #3 γιατί; ἤθελες νὰ τὸν ψηφιοποιήσῃς πρῶτος; 😛

    ὑπάρχει καὶ ὁ θρυλικὸς Γεωργοπαπαδᾶκος, ἀλλὰ καὶ ὁ Ἀρμενόπουλος ποὺ κατέληξε ὄνομα τοῦ περιοδικοῦ τοῦ Δικηγορικοῦ Συλλόγου Θεσσαλονίκης.

  15. Μαρία said

    12 οκ. Απο λεξικό το ξέρεις. Νόμισα οτι το είχες ακούσει. Εγώ το έμαθα στου δύτη.

  16. Να σημειώσουμε και την ειρωνική απόχρωση της λέξης τεφαρίκι, αν βρεθεί στην κατοχή μας κάτι άχρηστο, κάτι που μπορεί να μας βάλει σε μπελάδες.

  17. Μαρία said

    Δύτη, κάνε ένα κόπο να ελέγξεις τη μετάφραση (όχι τα τυπογραφικά 🙂
    http://lyricstranslate.com/en/Namus-Belasi-trouble-honour.html

  18. Μαρία said

    Νίκο, κάτι μου έφαγε η μαρμάγκα σου.

  19. Σε γενικές γραμμές σωστή είναι, έχει κάποια λαθάκια αλλά κι εγώ δεν είμαι σίγουρος αν μπορώ να κάνω τώρα ακριβή μετάφραση. Είναι η ιστορία ενός νέου που τον χώρισαν από την αγαπημένη του και έκανε φόνο για λόγους τιμής, νομίζω, σε περιβάλλον κλειστής αγροτικής κοινωνίας. Ξέρω ότι ήταν η πρώτη μεγάλη επιτυχία του Τζεμ, το ’74΄. Η k2 αν διαβάζει ίσως μπορεί να πει περισσότερα…

  20. sarant said

    Μαρία, δεν ήξερα ότι ο Δύτης είχε ασχοληθεί με τον ναμουσούζη -δεν γκουγκλίζεται.

    Καίτη Βασιλάκου, σωστά -αλλά προς το παρόν η κυριολεκτική χρήση επικρατεί σαφώς.

  21. Η αλήθεια είναι, ούτε ο Δύτης θυμάται να έχει ασχοληθεί με το ναμουσούζη, ο ναμουσούζης!

  22. Μαρία said

    Δύτη, μη με τρελαίνεις! Αφού έπαιξες το τραγούδι στο τσαρδί σου. Ε να μη δω τη λέξη στο λεξικό;
    Ο εκδότης Τεφαρίκης
    http://en.openarchives.gr/contributor/70965
    είναι ο ίδιος με τον Τεφ. του Νουμά;
    http://openarchives.gr/contributor/2319

  23. Καίτη Βασιλάκου, ἡ εἰρωνικὴ χρῆσι μίας λέξεως μὲ τὴν ἀντίθετη σημασία δὲν εἶναι γενικώτερο φαινόμενο;

  24. Α, έτσι ναι. Περνάω τη φάση αναντολού ροκ ξανά, βλέπεις.

  25. Sarant, θα έλεγα ότι σήμερα περισσότερο με ειρωνική σημασία λέμε τη λέξη. Μπορεί όμως να κάνω και λάθος.

    Κορνήλιε, ναι, αυτό συμβαίνει συχνά.

  26. nickel said

    Γνωστό βιβλίο από όνομα είναι ο Καζαμίας. Λιγότερο γνωστό είναι η τσουκάλα, όπως λέγαμε στην Κρήτη τη φυλλάδα. Με χαρά βλέπω ότι έχει αποκτήσει λήμμα στο slang.gr:
    http://www.slang.gr/lemma/show/tsoukala_14261#lemma_15784
    Δεν γράφει εκεί ότι ο όρος προήλθε από το όνομα του συγγραφέα κάποιων βοηθημάτων, Τσουκαλά, γραμμένο με κεφαλαία πάνω πάνω στα βοηθήματα.

  27. sarant said

    Νίκελ, η τσουκάλα είναι εξαιρετικό, δεν το ήξερα, και πρέπει να έχει μακροημερεύσει στην Κρήτη αν το λέγατε κι εσείς ως μαθητές και λέγεται ακόμα (ή έστω αν λεγόταν προ εικοσαετίας). Τελικά το slang.gr έχει τα πάντα (εκτός απ’ τη σωστή ετυμολογία της τσουκάλας:)

    Τον Καζαμία τον έγραψα και τον έσβησα, διότι δεν είναι ακριβώς ίδια περίπτωση -θέλω να πω, ήταν μεν όνομα συγγραφέα αλλά ανύπαρκτου συγγραφέα, τουλάχιστο έτσι λένε τα λεξικά. Η πλάκα είναι ότι στο λύκειο (γυμνάσιο το λέγαμε) είχα συμμαθητή Καζαμία!

  28. Ἐγὼ εἶχα καθηγήτρια Καζαμία.

  29. Μαρία said

    Κι εμείς φαρμακείο Καζαμία.

    Νικέλ, οι τσουκαλοφυλλάδες κυκλοφορούσαν μόνο στην Κρήτη;

  30. Μισιρλού... said

    Και λίγες τσαΠΑΤΣΟΥΛΙκες ευρετηριάσεις
    (που συνάδουν με το ξεχωριστό και πράμα ΑΑ…)

    Βρίσκω πως :
    tefarik
    isim, botanik (tefa:rik) Arapça
    60-100 cm yüksekliğinde, büyük yapraklı ve beyaz çiçekli bir bitki (Pogostemon patchouly).
    Pogostemon cablin (patchouli)

    Στην τουρκική η λέξη δεν βλέπω να σημαίνει το ευτελές, ασήμαντο, μηδαμινό (μικρό) πράγμα… όπως αναφέρει ο κ. Μωυσιάδης.
    Η χρήση της είναι για το μικρούτσικο, μικροσκοπικό ενθύμιο-σουβενίρ [tefârik = Küçük hediyelik eşya, ufak şeyler]
    αλλά,
    η κύρια χρήση της -ως φαίνεται- είναι για τα όμορφα, ξεχωριστά, και επιπλέον διαλεχτά ! Με κάθε διάκριση και αριστείο ή και με ξεχωριστή αύρα κι ιδιαζόντως ωραίο άρωμα… [tefârık = ayırmalar, güzel bir koku]

    Συνεπώς, η λέξη τεφαρίκι και στην ελληνική χρήση της είναι απόλυτα ταιριαστή με όλα αυτά, με την απόδοση : διαλεχτό, σπάνιο, ασυνήθιστο, αριστουργηματικό, ευωδιαστό.
    Σωστότερα, ίσως να λέγαμε : Μεθυστικό !!! (και…ντελικάτο κι αναζωογονητικό!)

    Τη λέξη βλέπω πως τη χρησιμοποιεί (tefâruk από το tefârık) και ο Evliya Çelebi, και είναι κρίμα που δεν έχουμε όλη αυτή την εργασία του Robert Dankoff…
    καθώς,
    και το Österreichische botanische Zeitschrift, Τόμοι 8-9 (1858) («Τι τεφαρίκ οπού είσαι»).

    ***

    Κι έτσι ακριβώς μας τα λέει από το 1969, και ο πρόσφατα χαμένος στιχουργός Μίμης Θειόπουλος, δια φωνής Μενιδιάτη, καλέ !!!
    Ένα τεφαρίκι αμάν και νάτο
    όμορφο κι άφρατο αμάν και νάτο, νάτο
    ταμ ταμ ώπα, ταμ ταμ ώπα, ταμ ταμ.

    Όταν περπατάει αμάν και νάτο
    τον καημό σκορπάει, αμάν και νάτο, νάτο
    ταμ ταμ ώπα, ταμ ταμ ώπα ταμ ταμ…

    (εδώ σε βιντεο-εκτέλεση, με τα Παιδιά απ’ την Πάτρα, που κάνανε το άσμα πανελληνίως γνωστό, στο τέλος της δεκαετίας του ’80)
    __________
    Χαχααααα!
    Μόλις έρριξα μια ματιά να δω τι αηδίες μπορεί να γράφει πάλι το Σλαγκ.γρ και δε θύμωσα… Χαμογέλασα, μπορώ να πω !!!

    τεφαρίκι =
    Συγκεκριμένη συνομοταξία ευγαμήσιμων γκομενακίων 18-30 ετών, φοιτητριών ή αποφοίτων της πρώην γυμναστικής ακαδημίας, νυν ΤΕΦΑΑ, που όμως το ιδρώνουν το κορμάκι.

  31. nickel said

    #29: Οι τσουκαλοφυλλάδες κυκλοφορούσαν μόνο στην Κρήτη;

    Αν θυμάμαι καλά, ήταν αθηναϊκό κατασκεύασμα, αλλά δεν θυμάμαι πια αν ήταν λυσάρι των μαθηματικών ή μετάφραση αρχαίων – μάλλον το δεύτερο. Δεν περίμενα ότι θα χρησιμοποιούσαν τον όρο ακόμα τη δεκαετία του 1980 (εκεί τον τοποθετεί ο συντάκτης του λήμματος του slang.gr). Τα συγκεκριμένα βοηθήματα δεν θα κυκλοφορούσαν τότε, ίσως ούτε καν τη δεκαετία του 70, οπότε δεν μπορεί να θυμάται και την προέλευση του όρου. Αλλά έχω διασταυρώσει το ότι δεν τον χρησιμοποιούσαν αλλού.

  32. Μαρία said

    Νικέλ, πρέπει να ισχύει το τελευταίο που γράφεις, γιατί εμείς τη δεκαετία του 60, για τα αρχαία χρησιμοποιούσαμε Ρώσση ή Χριστόπουλο, όπως αναφέρει κάποιος και στο σλανγκ. Λυσάρια για άλλα μαθήματα δεν κυκλοφορούσαν τότε. Μαζί όμως με την άλγεβρα του Τόγκα ή το μεγάλο Μάζη αγοράζαμε και τις λύσεις αλλά αυτά δεν ήταν σχολικά εγχειρίδια.

  33. espectador said

    #13 Δυτη αυτο το τραγουδι το εχει τραγουδησει και ο Γκαιφυλιας με μια περα Τουρκων της Θρακης πριν απο χρονια (εμε ελληνικους και τουρκικους στιχους) αλλα δεν το βρισκω.

    Μαρια ο Ζουκης και ο Τζαρτζανος δεν ηταν απλως βιλιας…ηταν εφιαλτες-οχι για το περιεχομενο τους-αλλα γιατι επρεπε να τους αγορασουμε και ετσι ειχε προσωποποιηθει αυτη η δυσκολια.

    Και το μπικ δεν ειχε καποτε την εννοια του στυλου διαρκειας?

  34. espectador said

  35. Μισιρλού... said

    @34
    Μπράβο Εspectador !!!
    Κι είχα κολλήσει, τι μου θυμίζει, τι μου θυμίζει, μόλις είδα το εξαίρετο βιντεάκι του μέγα Τζεμ, απ’ τον (άλλον εξαίρετο) Δύτη στο @13.

    Άξιος! Πανάξιος…
    Θεός!
    (τι θεός;…Ημίθεος!!!)
    😆

  36. gbaloglou said

    #30:

    Ιδού και ένας διαφορετικός ορισμός:

  37. Civis Europeus said

    @27 και 31: Ως μαθητής Γυμνασίου και Λυκείου στο Ηράκλειο Κρήτης της δεκαετίας του ’90, επιβεβαιώνω την ευρεία χρήση της λέξης «τσουκάλα». Τσουκάλες ονομάζαμε όλα τα βοηθήματα, κυρίως στα φιλολογικά μαθήματα (Πατάκης και ξερό ψωμί!). Βέβαια, απ’ ό,τι θυμάμαι, τσουκάλα σήμαινε περισσότερο την έτοιμη λύση, το λυσάρι, και όχι τόσο τις εκτενείς αναλύσεις του Πατάκη, τις οποίες περιπαικτικά ονομάζαμε έτσι. Προφανώς η λογική της εκπαιδευτικής διαδικασίας είχε ήδη μετατοπιστεί από την απλή απάντηση ερωτήσεων στον ελεύθερο διάλογο..Βέβαια, αυτό δεν εμπόδιζε φιλολόγους να κάνουν μάθημα αποκλειστικά με βάση τις αναλύσεις του Πατάκη -ναι, συνέβαινε και αυτό, φυσικά επικρατούσε μια γενικευμένη υποκρισία στο θέμα…
    Τα λυσάρια των μαθηματικών δίνονταν ήδη δωρεάν από το ελληνικό κράτος (ΟΕΔΒ) και, μολονότι ήταν ένα κατεξοχήν απαγορευμένο (!) βιβλίο, δεν θυμάμαι να τα ονομάζαμε τσουκάλες.

  38. Alfred E. Newman said

    @32
    Και κάποιοι από εμάς, αρκετά προηγούμενοι, χρησιμοποιούσαμε Βοηθήματα Ανδρέα Ματαράγκα. Στον Ματαράγκα εργαζόταν ο Χριστόπουλος στη Θεμιστοκλέους και μια μέρα έφυγε μαζί με τα κείμενα και άνοιξε δικό του μαγαζί στην Ακαδημίας απέναντι από τη Ζωοδόχο Πηγή.

    Άσχετο.
    Είναι γνωστό ότι σε κάποια νησιά είναι συνηθισμένα περίεργα ονόματα.
    Πάντα λοιπόν φαντασιονόμαστε ότι ο Τζάρτζανος είχε βαφτίσει την κόρη του Γραμματική… 😀

  39. Μισιρλού... said

    @36. Μπρε τζάνουμ, Μπαλό…
    Τό ‘χεις αντέτι να λοξοδρομείς; Ή εγώ είμαι οντούν καφαλί και σαλόζα;
    Μπάρεμ, μολόγα τι εννοείς, γιατί έφαγα τα τζιέρια μου να καταλάβω…
    Τεφαρίκι είναι το άσμα σου; Η ιδία η κυρα-Λίτσα;
    Νισάφι! Πες μας, γιατί είμαι και λίγο τιτίζα…

    (Ωραίο το άσμα, δε λέω! Μπράβο!!! – Είδες; Σους!!! Δεν είμαι ναμκιώρα…)

    ***

    Άκου σύμπτωση… Οδηγήθηκε η τεφαρικοκουβέντα για λυσάρια και «φυλλάδες» και είχα δει πρωτύτερα για το tefarik και μια εξήγηση για : Tefrikalar / tefrika («bir gazete veya dergide parça parça / Gazete veya dergilerde çıkan, birbirini tamamlayan yazılardan oluşan dizi..»)
    Που σημαίνει κι αυτό : κομμάτια β’ διαλογής, φυλλάδα, ή/και συνέχειες σε επεισόδια.
    [Αλλά, δεν το πολυκατάλαβα και δεν έδωσα σημασία… Τώρα έκανα το συνειρμό!]

    Λες στην τουρκική λαϊκή ή αργκοτική, το τεφαρίκι, να το χρησιμοποιούν και σαν : φυλλάδα, δλδ. σαν ευτελές έντυπο;
    (και από εδώ να προέρχεται και υπόδειξη Μωυσιάδη;)
    Χμ…
    Δύτηηηηηηη ! Γκελ μπουρντά…απάλ-ταπάλ!!! Έλα, να μας τα κάνεις λεμπλεμπιά!
    (εσύ δεν είσαι ο ρεΐζης τής τουρκικής στον εδώ βιρανέ;)

    —————

    ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΛΕΞΕΙΣ :
    😆
    αντέτι = χούι, συνήθεια
    οντούν καφαλί = στουρνάρι, ανεπίδεκτη
    σαλόζα = ανόητη, χαζοχαρούμενη
    μπάρεμ = τουλάχιστον
    τζιέρια = σπλάχνα, συκώτια
    νισάφι = έλεος
    τιτίζα = σχολαστική
    σούς = μη μιλάς, σουτ!
    ναμκιώρα = αχάριστη
    γκελ μπουρντά = για έλα εδώ
    απάλ-ταπάλ = άρον-άρον
    λεμπλεμπλιά = στραγάλια
    ρεϊζης = αρχηγός, επικεφαλής
    βιρανές = οικόπεδο

    ΥΓ:
    Πάντως, με το άσμα του Καρατζά, δεν έχω ξεκολλήσει παντελώς…
    Εκτός τη γνωστή εκτέλεση-απόδοση Γκαϊφύλλια, στριφογυρνάει έντονα στο μυαλό μου και μια άλλη μελωδία. Πού θα πάει, θα την βρω!!!

  40. Μισιρλού... said

    @37 Χαίρε Αλφ, (αστεία φατσούλα…).
    Φανταστική η φαντασίωση, με την φαντασμαγορική ονομασία τής διδος Γραμματικής Τζαρτζάνου !!!
    😛

  41. sarant said

    Χαίρε Μισιρλού, τεφαρίκια πράγματα έγραψες!
    Πιο πολύ μ’ άρεσε το αυστριακό βοτανικό με τη φράση την πολίτικη μέσα!

    Η απορία σου για το Μπαλόγλειο άζμα ειναι και δική μου 🙂
    Όμως, το άζμα του Μενιδιάτη εγώ το θυμόμουν «Ένα μελανούρι αμάν και νάτο», εννοείται στην παλιά εκτέλεση. Να’ναι ανάποδο αλτσχάημερ;

    Όσο για το tefrika, μάλλον από εκεί θα έγινε η παρεξήγηση και θα νόμισαν ότι tefarik είναι ευτελούς αξίας! Και πάλι μπράβο!

  42. sarant said

    Απροπό: Μισιρλού, έχεις μέιλ -αν είναι σωστή η διεύθυνση που βλέπω.
    Αν δεν το πήρες, γράψε μου.

    Εσπεκταδόρ, ναι, μπικ λέμε και σήμερα το στυλό αλλά εδώ δεν είναι ακριβώς κύριο όνομα, είναι εταιρική επωνυμία -βέβαια, η εταιρεία Bic ανήκει ή ιδρύθηκε από τον βαρόνο Bic (οι φήμες ότι έχει στρογγυλό κεφάλι δεν αληθεύουν:)

  43. Εεε… Μισιρλού, επανήλθα, αλλά από τουρκική αργκοτική ξέρω σχετικά λίγα πράγματα -και σίγουρα δεν έχω τίποτα για τεφαρίκια. Ελπίζω να είδες τα περί Γιαγάδων, όμως. 🙂

  44. Μαρία said

    Ωραίο και το πατσουλί, που ήταν μόδα στα τέλη της δεκαετίας του 60 αρχές 70, παρόλο που χρησιμοποιείται γενικά μειωτικά.

    Bic, εταιρική ονομασία, προσαρμογή του ονόματος του βιομήχανου Bich.

    Ερώτηση προς τουρκομαθείς: πώς βγαίνει το βιρανές=οικόπεδο;
    Εμείς χαρακτηρίζουμε ένα σπίτι βεράνι όταν είναι ερείπιο και βλέπω στο λεξικάκι μου οτι viran σημαίνει το ίδιο (εξ ού και το επώνυμο Βεράνης).

  45. virane (Persian) 1. a building in ruins; ruins. 2. plot of land on which a house has been destroyed in fire.
    Παναπεί, ακριβώς το ίδιο.

  46. gbaloglou said

    #39:

    Πόθεν τα Τουρκικά, ώ Αιγυπτία, και πως να μην λοξοδρομώ μ’ αυτά που ακούω:

  47. Μαρία said

    45 Απ’ τη 2η σημασία έφυγε το ερείπιο και έμεινε το οικόπεδο;

  48. Dr Moshe said

    Εξαιρετική η συμβολή, αγαπητέ μου Νίκο.
    Υπάρχουν αξιόπιστες πηγές για τη σημασία «πράγματα μικρής αξίας» στην Τουρκική, αλλά αυτό δεν είναι το ζητούμενο, καθώς τα στοιχεία που παραθέτεις είναι αποφασιστικά.
    Δέχομαι τη διόρθωση και ευχαριστώ θερμά.

  49. Immortalité said

    @31 Νικέλ εμείς λέγαμε τσουκάλα τον Πατάκη χωρίς να ξέρουμε γιατί. Ολα τα λυσάρια τσουκάλες τα λέγαμε. 🙂 Τί μου θύμισες τώρα…

  50. Μισιρλού... said

    @46
    Μπαλό… δεν εννοώ !!!
    (πού είναι οι ενστάσεις σου δλδ;)

    @47
    Μαρία… Ναι, καλή μου!
    Όταν το ερείπιο καταγκρεμιστεί κι αποτελειώσει, ένα απλό οικόπεδο θα απομείνει!
    😛
    Δεν τραγούδαγες -νεαρά κι εσύ- το άσμα των Γ. Ζαμπέτα-Αλ. Σακελλάριου, που το πρωτόπε η Αλίκη :
    Δημήτρη μου, Δημήτρη μου
    μου το ‘κλεισες το σπίτι μου,
    μου το ‘κανες οικόπεδο
    γιατί είσαι ομορφόπαιδο…
    😆

    Βιρανές, πιο σωστά, παλαιότερα, ήταν το παρατημένο χωράφι -που καταλήγει σαφώς τα νεότερα χρόνια σε οικόπεδο !
    (αλλά, δεν ήθελα να να κάνω τον Νικοκύρη μας έναν απλό χωρικό…)
    8)

    ***

    Nίκο, έλαβα τα μέιλια και στάζω μέλια !!!
    Ευχαριστίες, εκ βαθέων
    (και στον…συχωριανό!)

  51. espectador, μήπως εσένα θυμάμαι εδώ; Έχω φάει τον (ιστο)τόπο να το βρω, αλλά τζίφος…

  52. Μαρία said

    Στάζυ, έψαξα κι εγώ κατά Εσπεκταδόρ μεριά αλλά τζίφος.

    Ιμόρ, πνίγεσαι αλλά μόλις άκουγες Κρήτη …

  53. #51 Ναι, ο espectador ήταν

  54. gbaloglou said

    Εκπλήσσει με την σπανιότητα του το «δαίδαλμα» (άρα και η επιλογή του για αντικατάσταση του «τεφαρίκ»): στο TLG βλέπω Πίνδαρο και Θεόκριτο (από μία φορά) και μετά πάμε στους Χριστιανικούς χρόνους — δημοφιλές στον ρήτορα Χιμέριο και στον Θεσσαλονίκης Ευστάθιο, εμφανίζεται πάντως από μία φορά στον Νόννο και στον Πατριάρχη Φώτιο, και σε λίγους ακόμη, σύνολο τελικά 36! Με τέτοια σπανιότητα οφείλω να αναρωτηθώ ακόμη και αν χρησιμοποιήθηκε ποτέ εκτός λεξικού Σκαρλάτου Βυζαντίου 🙂 [Δυστυχώς δεν γνωρίζω τις σχέσεις ανάμεσα στα διάφορα λεξικά του ανδρός: έχω μόνο το μικρό του 1874 (Λεξικό της Καθ’ Ημάς Ελληνικής Διαλέκτου), απ’ όπου λείπουν οι λόγιες (αλλά και οι Τουρκικές) λέξεις, άρα και το «δαίδαλμα» (αλλά και το «τεφαρίκι»).]

  55. http://www.enjoy.gr/cult/articles/452.html

  56. espectador said

    #51,52 Ακομη θυμαμαι τις δασκαλες μου κ. Αννα και κ Μαρια, προς τις οποιες σηκωναμε επιτακτικα το χερι οταν μας εσφιγγαν τα ζουμια για να «εξελθουμε». Η πλακα ειναι οτι δεν ξεχωριζαμε νο1 απο το νο2 (που λενε και οι αμερικανοι) αν και συνηθως το ‘έξελθω» για κατουρημα ηταν (το νο 2 ηταν σπανιο εκεινη την εποχη με το λιγο και συνηθως «σφιχτικο» φαγητο-με συγχωρεις Νικο δεν μπερδεψα τα θεματα…ξερω το χεσιμο ηταν προχθες 🙂

  57. sarant said

    Ώστε το Δαίδαλμα υπάρχει σαν όνομα γκαλερί, μπράβο Κορνήλιε -επόμενο ήταν, έχουν ανασκαλέψει όλο το Λίντελ Σκοτ για πρωτότυπους τίτλους.

    Αγαπητέ Θεόδωρε, αντευχαριστώ. Δεν είναι η πρώτη φορά που από την ίδια ρίζα έχουμε σημασίες σχεδόν αντίθετες, όπως εδώ (της μικρής αξίας και του εκλεκτού). Και το «περιττός» άλλωστε, στα αρχαία σήμαινε «αυτόν που ξεχωρίζει».

  58. #57 Δέσποτα, τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ μὲ τὶς ἐταιρίες κλπ (βλέπε π.χ. ΑΒΑΞ τοῦ Μπόμπολα). Ξέρω κάποιον ποὺ ἔψαχνε ἀρχαιοελληνικὸ ὄνομα γιὰ τὴν ἐπιχείρησί του καταφεύγοντας σὲ γνωστό του φιλόλογο καὶ ὅταν ἀνακάλυψαν ὅτι ὅλες σχεδὸν οἱ λέξεις ποὺ θὰ ταίριαζαν ἦσαν καπαρωμένες ἔψαξαν στὰ λατινικά.

  59. Alexis said

    Νίκο το παράδειγμα με τον Ραπτάρχη που αναφέρεις δεν είναι ακριβώς αυτό του λέμε ‘μετατροπή κύριου ονόματος σε ουσιαστικό’. Είναι το πολύ συνηθισμένο σχήμα λόγου (κάπως λέγεται στη γραμματική, αλλά δε θυμάμαι αυτή τη στιγμή πως) όπου αναφέροντας το δημιουργό κάποιου έργου, εννοούμε στην ουσία το ίδιο το έργο, π.χ. διαβάζω Καβάφη, αγόρασε έναν Παρθένη και έναν Εγγονόπουλο, θα ερμηνεύσω Θεοδωράκη κλπ.
    Κάτι παρόμοιο κάνουν και οι δημοσιογράφοι όταν π.χ. λένε ‘ενοχλημένη η Αθήνα για το διάβημα της Τουρκίας’ ή ‘σε τεντωμένο σκοινί οι σχέσεις Άγκυρας-Τελ Αβίβ’.
    Άσχετο με τα παραπάνω: Εξαιρετικό δείγμα νεοκαθαρεύουσας στον χθεσινό (ατυχέστατο) αγώνα μπάσκετ: ‘Οι παίχτες επιστρέφουν για να επαναρχίσει ο αγώνας!’. Θα μπορούσε όμως και καλύτερα: ‘Οι παίχτες επανέρχονται για να επαναρχίσει ο αγώνας’.

  60. sarant said

    Αλέξη, ναι και όχι. Ο Ραπτάρχης έχει σταματήσει να βγάζει τον Κώδικα. Υπάρχει όμως και το σχήμα που λες. Κάτι ενδιάμεσο είναι. Ο τσελεμεντές είναι πολύ περισσότερο αποστασιοποιημένος από τον Τσελεμεντέ.

  61. Alexis said

    Ναι, καταλαβαίνω τι λες. Βαφτίζονται όλα τα μεταγενέστερα παρόμοια δημιουργήματα με το όνομα του πρώτου δημιουργού. Έτσι έχουμε π.χ.: ‘τσελεμεντές’=βιβλίο μαγειρικής. Εδώ ναι, έχουμε κανονική ουσιαστικοποίηση του κύριου ονόματος. Είναι κάτι ανάλογο με το τζιπ, το κρις κραφτ κλπ. κλπ.
    Πιθανόν και ο Ραπτάρχης να αναφέρεται από τους νομικούς με την ίδια έννοια.

  62. marulaki said

    @26 με πρόλαβες για την τσουκάλα! 🙂

  63. Μαρία said

    59-61
    Και με τον Τσελεμεντέ=βιβλίο μετωνυμία έχουμε αρχικά. Απλώς μετά την προσηγορικοποίηση του κύριου ονόματος (βλ. Σάντουιτς), έγινε επέκταση της σημασίας.

  64. EmilofCrete said

    (Άσχετο:) #27: Καζαμία είχα κι εγώ συμμαθητή, στο 7ο, αλλά ήταν ήδη 3-4 χρόνια Λύκειο (κλάση/τάξη του ’80). Να ήταν ο μικρός του αδερφός;

    (Σχετικό:) Πάντως, το τεφαρίκι το είχα πιο πολύ για ‘αυθεντικό’, ‘ατόφιο’, παρά για ‘εκλεκτό’.

    (Ψιλοσχετικό:) #44: Στην Κρήτη (στο Ρέθυμνο συγκεκριμένα), υπάρχει χωριό Βιράν Επισκοπή. Να σημαίνει ότι είναι ότι έμεινε από τα ερείπια μιας (πάλαι ποτέ κραταιάς) Επισκοπής;

    (Ψιλοσχετικότερο:) Όσον αφορά την προσηγορικοποίηση (έτσι λέγεται;), δηλαδή την φίρμα (brand name) που κατέληξε να σημαίνει το προϊόν, ας μην ξεχνάμε και το περίφημο «Στρωματέξ», τα «Σπορτέξ» ή «Ελβιέλες» και, να πούμε ότι το Jeep, ονομάστηκε έτσι από τον ήχο (!) που έβγαζε αντί γαβγίσματος ένα καρτούν που έμοιαζε με σκύλο… 😉

  65. EmilofCrete said

    Παρα λίγο να το ξεχάσω: Αντί για κιταπσούζης, δεν θα ήταν δοκιμότερο το ‘κιταπιαπών’ ή ‘κιταπών’;
    🙂

  66. sarant said

    Αιμίλιε, υπάρχει κι άλλος ένας που παρακολουθεί το μπλογκ και είναι εβδομίτης (αλλά αρχαίος) 🙂
    Κιταπών, καλό.

  67. EmiliofCrete said

    Νά ‘σαι καλά.
    Εσύ τελικά, είσαι 7ίτης επίσης; Ο Καζαμίας ‘σου’ είναι μήπως αδερφός του ‘δικού μου’;
    Υπάρχει ιστολόγιο για το 7ο, το ξέρει ο ‘άλλος’;

  68. sarant said

    Όχι, καμιά σχέση με 7ο

  69. HODJAS said

    Κατ’ αρχάς, να συγχαρώ για την εξαιρετική έμπνευση & δουλειά του κ. Σαραντάκου.

    Όσον αφορά στην «τσουκάλα», νομίζω οτι πέραν του γεγονότος αν προέρχεται η έκφραση απο τον Τσουκαλά (πολύ πιθανόν) ή όχι, πρέπει να διευκρινίζονται και τα ειδικότερα διανοήματα, που προκαλεί στους χρήστες της.
    Μάλιστα, εδώ πρόκειται για την ειδική περίπτωση, όπου η λαϊκή θυμοσοφία υπερβαίνει την ίδια την ορθή (κατά τεκμήριο) ετυμολόγηση της λέξης, καθιστώντας την τελευταία, άχρηστη…

    Η γλώσσα θέλει φαντασία κι εκεί υστερούν οι ακαδημαϊκές αυθεντίες.

    Μη ών εκ γενετής Κρητικός, αλλά έχων γερούς δεσμούς με την Κρήτη, αναγκάστηκα να προσφύγω στις αναμνήσεις των εντοπίων, προκειμένου να αντιληφθώ τί ακριβώς αντιπροσώπευε – θύμιζε σ’ αυτούς η «τσουκάλα», αφού εμένα δεν μου έδινε καμίαν εικόνα η έκφραση.
    Η παραβολή «τσικάλι» – λυσάρι, δεν έχει φαινομενικά κανέναν ειρμό.

    Στην πραγματικότητα, είναι μια αλυσίδα σημαινομένων, την οποίαν οι χρήστες παραλείπουν να κατονομάσουν όχι εσκεμμένα, αλλά διότι την θεωρούν δεδομένη ή διότι δεν μπορούν ούτε οι ίδιοι να την αποδώσουν με λέξεις, αφού ανάγεται στο συλλογικό υποσυνείδητο (!)
    Για τον λόγο αυτό, όταν τους άλλαξα τον αδόξαστο στις ερωτήσεις «τί σημαίνει για σένα τσουκάλι», απάντησαν ομόφωνα «έτοιμο», δηλ. έτοιμο φαγητό, που σε περιμένει. Λάθος. Γιατί δηλ. έτοιμο κι όχι μισοβρασμένο ή κρεμασμένο στον τοίχο σκεύος?

    Αν παίξει κανείς το παιδικό παιχνίδι, που βρίσκεις σχετικά νοήματα μιας λέξης π.χ. «τοίχος» (σκληρός, άσπρος, όρθιος, πέτρα, ντουβάρι, σπίτι, σταθερός, κάσωμα κλπ είναι οι πρώτες έννοιες που έρχονται στο νού). Αν σε κάποιον έρχονταν η έμπνευση να πεί π.χ. «παγώνι» ή «ρακέτες», μάλλον θα του φορούσαν τ’ άσπρα που κουμπώνουν απο πίσω…
    Ομοίως, το «τσουκάλι» θυμίζει συνήθως κρύο, φασολάδα, χειμώνας, καζάνι, βράζω, φωτιά κλπ, όχι όμως και το ξεκάρφωτο και πρωθύστερο «έτοιμος».

    «Το τσουκάλι πρέπει να βράζει κάθε μέρα» έλεγε ο λαός. Καπνισμένο τσουκάλι ή καπνοδόχος εν λειτουργία, παραπέμπει στο κατοικημένο σπίτι, στην οικογένεια που κατοικεί, στη μάνα που μαγειρεύει και κατά συνέπεια στην θαλπωρή και στην σιγουριά που αποπνέει, όπου βασίζεται ο άνθρωπος. Δηλαδή τσουκάλι = σπίτι, καβάτζα, απάγκιο, ρεμέτζο και εν τέλει γαλήνη ψυχής (χουζούρ στα τούρκικα).
    Κατά την έννοια αυτή, στους χρήστες της έκφρασης, ταίριαζε περισσότερο το βοήθημα βάσης ως τσουκάλι – καβάτζα για ώρα ανάγκης να’ χουν το κεφάλι τους ήσυχο, παρά ως ξερό «λυσάρι» κι ας ήταν τυπικά λάθος η ερμηνεία κι ας το’ ξεραν κι ίδιοι.

    Το τσουκάλι είναι σύμβολο. Είναι το ultimum refugium της επιβίωσης.
    Ο Ν. Άσιμος έλεγε για τον «Ρωμηό» του οτι «οσότου να του λείψει το φαΐ, εκοιμάτο» δηλ. επαναπαύονταν και δεν επαναστατούσε. Το έστω πενιχρό περιεχόμενό του, δίνει στον άνθρωπο ελπίδα επιβίωσης και προσμονή καλυτέρων ημερών.

    Ειρήσθω εν παρόδω, αξίζει ν’ αναφερθεί κανείς στο οτι στους στρατώνες, στις φυλακές και στα πλοία όλου του κόσμου, οι έγκλειστοι είναι διατεθειμένοι να υποστούν με καρτερία τα πάνδεινα (βασανιστήρια, εξευτελισμούς, σκληρή δουλειά κλπ) για να τη βγάλουν καθαρή, αλλά μόλις η ποιότητα του συσσιτίου καταστεί εντελώς ακατάλληλη προς βρώση, η συμβολική κίνηση του αναποδογυρίσματος του τσουκαλιού σηματοδοτεί αυτομάτως στάση!
    Είναι λεπτή η γραμμή, κατά τον διασκελισμό της οποίας ο άνθρωπος μόνος του (ή μαζί με πολλούς), καθίσταται άπελπις αφού συνειδητοποιήσει οτι «τον έχουν για να τον ξεκάνουν» (οποιεσδήποτε ομοιότητες με την σημερινή οικονομική κατάσταση, ευπρόσδεκτες).
    Έτσι, οι προσεκτικοί (πια) ιθύνοντες του Βασιλικού Ναυτικού της Αγγλίας, παραδέχονται οτι «The Royal Navy sails on its stomach»…

  70. sarant said

    Hodjas, ευχαριστώ για τα καλά λόγια 🙂

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: